ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮੀਪੋਭਯਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਸਾਕਲ੍ਯਾਭਿਮੁਖੇऽਭਿਤਃ । ਨਾਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਮਿਥੋऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਰਹਸ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਮੀਪ' ਨੇੜਤਾ, 'ਉਭਯਤ' ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ, 'ਸ਼ੀਘਰ' ਤੇਜ਼ੀ, 'ਸਾਕਲਯ' ਪੂਰਨਤਾ, 'ਅਭਿਮੁਖ' ਸਾਹਮਣੇ, 'ਅਭਿਤ' ਚਾਰ ਪਾਸੇ; 'ਨਾਮ' ਪਸਟੀ, 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਪ੍ਰਗਟ, 'ਪ੍ਰਾਦੁਰ' ਆਉਣਾ, 'ਮਿਥੋ' ਆਪਸੀ, 'ਅਨੋਨਿਆ' ਇਕ-ਦੂਜੇ, 'ਰਹੱਸ' ਗੁਪਤਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰੋऽਨ੍ਤਰ੍ਦ੍ਧੌ ਤਿਰ੍ਯਗਰ੍ਥੇ ਹਾ ਵਿषਾਦਸ਼ੁਗਰ੍ਤ੍ਤਿषੁ । ਅਹਹੇਤ੍ਯਦ੍‌ਭੁਤੇ ਖੇਦੇ ਹਿ ਹੇਤਾਵਵਧਾਰਣੇ ।। ੩੬੧.

ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ 'ਤਿਰੋ' ਤੇ 'ਅੰਤਰਧਿ' ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਤਿਰਯਕ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਾਰ ਜਾਂ ਆੜੇ; 'ਹਾ' ਦੁਖ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ; 'ਵਿਸ਼ਾਦ' ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; 'ਅਹ' ਤੇ 'ਹੇ' ਅਜਬ ਜਾਂ ਪੀੜ ਵਿੱਚ; 'ਹਿ' ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

ਚਿਰਾਯ ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ ਚਿਰਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਰਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਮੁਹੁਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦ ਭੀਕ੍ਸ਼ਣਮਸਕृਤ੍ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੧.

'ਚਿਰਾਯ', 'ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ' ਤੇ 'ਚਿਰਸਿਆਦਿ' ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਨ; 'ਮੁਹੁ', 'ਪੁਨਹ ਪੁਨਹ', 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ', 'ਭੀਕਸ਼ਣ', 'ਅਸਕ੍ਰਿਤ', 'ਸਮਾ' ਮੁੜ ਮੁੜ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹਨ।

ਸ੍ਰਾਗ੍ਜ੍ਞਟਿਤ੍ਯਞ੍ਜਸਾਹ੍ਰਾਯ ਸਪਦਿ ਦ੍ਰਾਙ੍‌ਮਙ੍ਕ੍ਸ਼ੁ ਚ ਦ੍ਰੁਤੇ । ਬਲਵਤ੍ ਸੁष੍ਠੁ ਕਿਮੁਤ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਕਿਂ ਕਿਮੂਤ ਚ ।। ੩੬੧.

'ਸ੍ਰਾਜ਼੍ਞਟੀ' ਤੇ 'ਅੰਜਸਾ' ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ; 'ਹਰਾਯ', 'ਸਪਦੀ', 'ਦ੍ਰਾਂ', 'ਮੰਕਸ਼ੁ', 'ਦ੍ਰੁਤੇ' ਤੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਲਈ; 'ਬਲਵਤ' ਤੇ 'ਸੁਸ਼ਠੁ' ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ; 'ਕਿਮੁਤਾ' ਤੇ 'ਵਿਕਲਪੇ' 'ਜਾਂ', 'ਕੀ ਹੋਵੇ', 'ਹੋਰ'; 'ਕਿੰ', 'ਕਿਮੂਤਾ' ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਲਈ।

ਤੁ ਹਿ ਚ ਸ੍ਮ ਹ ਵੈ ਪਾਦਪੂਰਣੇ ਪੂਜਨੇਪ੍ਯਤਿ । ਦਿਵਾਹ੍ਨੀਤ੍ਯਥ ਦੋषਾ ਚ ਨਕ੍ਤਞ੍ਚ ਰਜਨਾਵਿਤਿ ।। ੩੬੧.

'ਤੁ', 'ਹਿ', 'ਚ', 'ਸਮਾ', 'ਹਾ', 'ਵੈ' ਛੰਦ ਪੂਰਨ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਲਈ; 'ਦਿਵਾ', 'ਅਹਨੀ', 'ਅਥ', 'ਦੋਸ਼ਾ', 'ਨਕਤਾ', 'ਰਜਨੀ' ਦਿਨ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ, ਰਾਤ ਆਦਿ ਲਈ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯਗਰ੍ਥੇ ਸਾਚਿ ਤਿਰੋऽਪ੍ਯਥ ਸਮ੍ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਯਾਟ੍‌ਪਾਡਙ੍ਗ ਹੇ ਹੈ ਭੋਃ ਸਮਯਾ ਨਿਕषਾ ਹਿਰੁਕ੍ ।। ੩੬੧.

'ਤਿਰਯਕਰਥੇ' ਤੇ 'ਸਾਚੀ' ਪਾਰ ਜਾਂ ਆੜੇ ਲਈ; 'ਤਿਰੋ' ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ; 'ਪਿਆਟ', 'ਪਾਡੰਗਾ', 'ਹੇ', 'ਹੈ', 'ਭੋਹ', 'ਸਮਯਾ', 'ਨਿਕਸ਼ਾ', 'ਹਿਰੁਕ' ਸੱਦਣ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਣ ਲਈ।

ਅਤਰ੍ਕਿਤੇ ਤੁ ਸਹਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰਃ ਪੁਰਤੋऽਗ੍ਰਤਃ । ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇਵਹਵਿਰ੍ਦਾਨੇ ਸ਼੍ਰੌषਟ੍ ਵੌषਟ੍ ਵषਟ੍ ਸ੍ਵਧਾ ।। ੩੬੧.

'ਅਤਰਕਿਤੇ' ਅਚਾਨਕ ਜਾਂ ਹਠਾਤ; 'ਸਹਸਾ' ਵੀ ਅਚਾਨਕ; 'ਪੁਰਹ', 'ਪੁਰਤਹ', 'ਅਗ੍ਰਤਹ' ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ; 'ਸਵਾਹਾ' ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ; 'ਸ਼੍ਰੌਸ਼ਟ', 'ਵੌਸ਼ਟ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਸਵਧਾ' ਵੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਲਈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦੀषਨ੍ਮਨਾਗਲ੍ਪੇ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਾऽਮੁਤ੍ਰ ਭਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਯਥਾ ਤਥਾ ਚੈਵ ਸਾਮ੍ਯੇ ਅਹੋ ਹੀ ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਮਯੇ ।। ੩੬੧.

'ਕਿੰਚਿਦ', 'ਈਸ਼ਤ', 'ਮਨਾਗਲਪੇ' ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹੌਲੀ; 'ਪ੍ਰੇਤਿਆ', 'ਅਮੁਤਰਾ', 'ਭਵਾਂਤਰੇ' ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨ; 'ਯਥਾ', 'ਤਥਾ', 'ਸਾਮਯੇ' ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ; 'ਅਹੋ', 'ਹੀ' ਅਜਬ ਵਿੱਚ।

ਮੌਨੇ ਤੁ ਤੂष੍ਣੀਂ ਤੂष੍ਣੀਕਂ ਸਦ੍ਯਃ ਸਪਦਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਮੁਪਯੋषਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੇऽਥਾਨ੍ਤਰੇऽਨ੍ਤਰਾ ।। ੩੬੧.

'ਮੌਨੇ', 'ਤੂਸ਼ਣੀ', 'ਤੂਸ਼ਣੀਕੰ' ਚੁੱਪ; 'ਸਦ੍ਯ', 'ਸਪਦੀ', 'ਤਤਕਸ਼ਣੇ' ਤੁਰੰਤ; 'ਦਿਸ਼ਟਿਆ', 'ਸ਼ਮੁਪਯੋਸ਼' ਖੁਸ਼ੀ; 'ਅਥਾਂਤਰੇ', 'ਅੰਤਰਾ' ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਦੌਰਾਨ।

ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਤੁ ਹਠਾਰ੍ਥਕਮ੍ । ਯੁਕ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਸ੍ਥਾਨੇऽਭੀਕ੍ਸ਼੍‌ਣਂ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਨਾਰਤੇ ।। ੩੬੧.

'ਅੰਤਰੇਣ' ਤੇ 'ਮਧ੍ਯੇ' ਵਿਚਕਾਰ; 'ਪ੍ਰਸਹਿਆ' ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ; 'ਹਠਾਰਥਕੰ' ਹਠੀ; 'ਯੁਕਤੇ' ਢੰਗ ਨਾਲ; 'ਦ੍ਵੇ' ਦੋ; 'ਸਾਮਪ੍ਰਤੰ' ਇਸ ਵੇਲੇ; 'ਸਥਾਨੇ' ਥਾਂ; 'ਅਭੀਕਸ਼ਣੰ', 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ', 'ਅਨਾਰਤੇ' ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

ਅਭਾਵੇ ਨਹ੍ਯਨੋ ਨਾਪਿ ਮਾਸ੍ਮ ਮਾਲਞ੍ਚ ਵਾਰਣੇ । ਪਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਚੇਦ੍ਯਦਿ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵऽਦ੍ਧਾऽਞ੍ਚਸਾ ਦ੍ਵਯਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਅਭਾਵੇ' ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ; 'ਨਹ੍ਯਨੋ', 'ਨਾਪਿ' ਕਦੇ ਨਹੀਂ; 'ਮਾ', 'ਮਾਲੰਚ' ਮਨਾਹੀ; 'ਵਾਰਣੇ' ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ; 'ਪਕਸ਼ਾਂਤਰੇ' ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; 'ਚੇਦ', 'ਯਦੀ' ਜੇ; 'ਤਤ੍ਵੇ' ਅਸਲ ਵਿੱਚ; 'ਤ੍ਵਾ', 'ਧਾ', 'ਅੰਜਸਾ' ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ; 'ਦ੍ਵਯੰ' ਦੋਵੇਂ।

ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਵਿਃ ਸ੍ਯਾਦੋਮੇਵਂ ਪਰਮਂ ਮਤੇ । ਸਮਨ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਿਤਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਗਿਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯੇ' ਚਾਨਣ ਜਾਂ ਸਾਫ਼; 'ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਵਿਹ' ਜ਼ਾਹਰ; 'ਏਵੰ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ; 'ਪਰਮੰ ਮਤੇ' ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਏ; 'ਸਮੰਤਤਸ', 'ਪਰਿਤਹ', 'ਸਰਵਤਹ' ਚਾਰ ਪਾਸੇ; 'ਵਿਸ਼ਵਗ' ਹਰ ਥਾਂ।

ਅਕਾਮਾਨੁਮਤੌ ਕਾਮਮਸੂਯੋਪਗਮੇऽਸ੍ਤੁ ਚ । ਨਨੁ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੋਧੋਕ੍ਤੌ ਕ੍ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਮਪ੍ਰਵੇਦਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਅਕਾਮ' ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ; 'ਅਨੁਮਤਉ' ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ; 'ਕਾਮ' ਇੱਛਾ; 'ਅਸੂਯਾ' ਈਰਖਾ; 'ਉਪਗਮੇ' ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ; 'ਨਨੁ' ਪੁੱਛਣ ਲਈ; 'ਸ੍ਯਾਤ' ਹੋ ਸਕਦਾ; 'ਵਿਰੋਧ' ਵਿਰੋਧ; 'ਉਕਤਉ' ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ; 'ਕਕਚਿਤ' ਕਿਤੇ; 'ਕਾਮਪ੍ਰਵੇਦਨੇ' ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।

ਨਿਃषਮਂ ਦੁਃषਮਂ ਗਰ੍ਹ੍ਯੇ ਯਥਾਸ੍ਵਲਨ੍ਤੁ ਯਥਾਯਥਂ । ਮृषਾ ਮਿਥ੍ਯਾ ਚ ਵਿਤਥੇ ਯਥਾਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਯਥਾਤਥਂ ।। ੩੬੧.

'ਨਿਃਸ਼ਮੰ', 'ਦੁਸ਼ਮੰ' ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; 'ਗਰ੍ਹਯੇ' ਦੋਸ਼ਯੋਗ; 'ਯਥਾਸ੍ਵਲੰ', 'ਯਥਾਯਥੰ' ਢੰਗ ਨਾਲ; 'ਮ੍ਰਿਸ਼ਾ', 'ਮਿਥਿਆ' ਝੂਠ; 'ਵਿਤਥੇ' ਗਲਤ; 'ਯਥਾਰਥੰ', 'ਯਥਾਤਥੰ' ਸੱਚ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ।

ਸ੍ਯੁਰੇਵਨ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਵੈਵੇਤ੍ਯਵਧਾਰਣਵਾਚਕਾਃ । ਪ੍ਰਾਗਤੀਤਾਰ੍ਥਕਂ ਨੂਨਮਵਸ਼੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਦ੍ਵਯਂ ।। ੩੬੧.

'ਸ੍ਯੁਰੇਵੰ', 'ਪੁਨਰਵੈ' ਪੱਕੇ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ; 'ਅਵਧਾਰਣਵਾਚਕਾ' ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ; 'ਪ੍ਰਾਗ', 'ਅਤੀਤ' ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ; 'ਅਰਥਕੰ' ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ; 'ਨੂਨਮ' ਪੱਕਾ; 'ਅਵਸ਼ਯੰ' ਲਾਜ਼ਮੀ; 'ਨਿਸ਼ਚੇ' ਯਕੀਨ; 'ਦ੍ਵਯੰ' ਦੋਵੇਂ।

ਸਂਵਦ੍ਵਰ੍षੇऽਵਰੇ ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਗਾਮੇਵਂ ਸ੍ਵਯਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਲ੍ਪੇ ਨੀਚੈਰ੍ਮਹਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭੂਮ੍ਨ੍ਯऽਦ੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੩੬੧.

'ਸੰਵਦਵਰਸ਼ੇ' ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਅਵਰੇ' ਹੇਠਲੇ; 'ਤਵਰਵਾਗਾਮੇਵੰ' ਆਉਣ ਵਾਲੇ; 'ਸਵਯੰ', 'ਆਤਮਨਾ' ਆਪਣੇ ਆਪ; 'ਅਲਪੇ' ਥੋੜ੍ਹੇ; 'ਨੀਚੈ' ਹੇਠਾਂ; 'ਮਹਤਿ', 'ਉੱਚੈ' ਵੱਡੇ ਤੇ ਉੱਚੇ; 'ਪ੍ਰਾਯੋ' ਜ਼ਿਆਦातर; 'ਭੂਮਨਿ' ਧਰਤੀ ਤੇ; 'ਅਦ੍ਰੁਤੇ' ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; 'ਸ਼ਨੈ' ਹੌਲੀ।

ਸਨਾ ਨਿਤ੍ਯੇ ਵਹਿਰ੍ਵਾਹ੍ਯੇ ਸ੍ਮਾਤੀਤੇऽਸ੍ਤਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਅਸ੍ਤਿ ਸਚ੍ਚਵੇ ਰੁषੋਕ੍ਤਾਵੂਮੁਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇऽਨੁਨਯੇ ਤ੍ਵਯਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਨਾ' ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ; 'ਨਿਤ੍ਯੇ' ਸਦਾ; 'ਵਹਿਰ', 'ਵਾਹ੍ਯੇ' ਬਾਹਰ; 'ਸਮਾਤੀਤੇ' ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ; 'ਅਸਤਮਦਰਸ਼ਨੇ' ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਿੱਚ; 'ਅਸਤੀ', 'ਸਤ' ਹੈ; 'ਚਵੇ' ਪੱਕਾ; 'ਰੁਸ਼ੋਕਤਾਉ' ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ; 'ਊਮੁੰ' ਵਿਅੰਜਨ; 'ਪ੍ਰਸ਼ਨੇ' ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਅਨੁਨਯੇ' ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ; 'ਤਵਯਿ' ਤੇਰੇ ਲਈ।

ਹੂਂ ਤਰ੍ਕੇ ਸ੍ਯਾਦੁषਾ ਰਾਤ੍ਰੇਕਰਵਸਾਨੇ ਨਮੋ ਨਤੌ । ਪੁਨਰਰ੍ਥੇऽਙ੍ਗਨਿਨ੍ਦਾਯਾਂ ਦੁष੍ਠੁ ਸੁष੍ਠੁ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਹੂੰ' ਤਰਕ ਵਿੱਚ; 'ਤਰਕੇ' ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ; 'ਉਸ਼ਾ' ਸਵੇਰੇ; 'ਰਾਤ੍ਰੇ' ਰਾਤ; 'ਕਰਵਸਾਨੇ' ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ; 'ਨਮੋ' ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ; 'ਨਤਉ' ਨਮਣ ਵਿੱਚ; 'ਪੁਨਰਅਰਥੇ' ਮੁੜ; 'ਅੰਗਨਿੰਦਾਯਾਂ' ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ; 'ਦੁਸ਼ਠੁ', 'ਸੁਸ਼ਠੁ' ਮਾੜਾ ਤੇ ਚੰਗਾ; 'ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੇ' ਵਧਾਈ ਵਿੱਚ।

ਸਾਯਂ ਸਾਯੇ ਪ੍ਰਗੇ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਨਿਕषਾऽਨ੍ਤਿਕੇ । ਪਰੁਤ੍ਪਰਾਰ੍ਯ੍ਯੈषਮੋऽਬ੍ਦੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਤਰੇ ਯਤਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਾਯੰ', 'ਸਾਏ' ਸ਼ਾਮ; 'ਪ੍ਰਗੇ', 'ਪ੍ਰਾਤਹ', 'ਪ੍ਰਭਾਤੇ' ਸਵੇਰ ਜਾਂ ਉਗਣ ਵੇਲੇ; 'ਨਿਕਸ਼ਾ' ਨੇੜੇ; 'ਅੰਤਿਕੇ' ਕੋਲ; 'ਪਰੁਤ', 'ਪਰਾਰਯ', 'ਐਸ਼ਮੋ' ਪਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ; 'ਅਬਦੇ' ਸਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਪੂਰਵੇ', 'ਪੂਰਵਤਰੇ' ਪਹਿਲਾਂ; 'ਯਤੀ' ਜਤਨ ਵਿੱਚ।

ਅਦ੍ਯਾਤ੍ਰਾਹ੍ਨ੍ਯऽਥ ਪੂਰ੍ਵਲਹ੍ਨੀਤ੍ਯਦੌ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਾ ਪਰਾਤ੍ । ਤਥਾऽਧਰਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰੇਤਰਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋਦੁਰਾਦਯਃ ।। ੩੬੧.

ਅੱਜ, ਕੱਲ੍ਹ, ਪਰਸੋਂ; ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ; ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਘੱਟ, ਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾ, ਪਿੱਛਲਾ, ਦੂਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।

ਉਭਯਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚੋਭਯੇਦ੍ਯੁਃ ਪਰੇ ਤ੍ਵਹ੍ਨਿ ਪਰੇਦ੍ਯਵਿ । ਹ੍ਯੋ ਗਤੇऽਨਾਗਤੇऽਹ੍ਨਿ ਸ੍ਵਃ ਪਰਸ਼੍ਵਃ ਸ਼੍ਵਃ ਪਰੇऽਹਨਿ ।। ੩੬੧.

ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ; ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਪਰਸੋਂ; ਕਲ, ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਦਿਨ, ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ; ਪਰਸੋਂ, ਕੱਲ੍ਹ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ।

ਤਦਾ ਤਦਾਨੀਂ ਯੁਗਪਦੇਕਦਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਦਾ । ਪਤਰ੍ਹਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤੀਦਾਨੀਮਧੁਨਾ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਕੱਠੇ, ਇਕ ਵਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸਦਾ; ਉਸ ਪਲ, ਹੁਣ, ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅੱਜ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਕਾਸ਼ੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਨਾਕੋ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭੁਵਨੇ ਜਨੇ । ਪਦ੍ਯੇ ਯਸ਼ਸਿ ਚ ਸ਼ਲੋਕਃ ਸ਼ਰੇ ਖਡ੍ਗੇ ਚ ਸਾਯਕਃ ।। ੩੬੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਆਕਾਸ਼', ਤੀਜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਤ੍ਰਿਦਿਵ', 'ਨਾਕ' ਦੁਨੀਆਂ, 'ਲੋਕ' ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ; ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 'ਪਦ', ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ 'ਯਸ਼', 'ਸ਼ਲੋਕ' ਪਦ; ਤੀਰ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਰ', ਤਲਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਖੜਗ', ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ 'ਸਾਯਕ'।

ਆਨਕਃ ਪਟਹੋ ਭੇਰੀ ਕਲਙ੍ਕੋऽਙ੍ਕਾਪਵਾਦਯੋਃ । ਮਾਰੁਤੇ ਵੇਧਸਿ ਵ੍ਰਧ੍ਨੇ ਪੁਂਸਿ ਕਃ ਕਂ ਸ਼ਿਰੋऽਮ੍ਬੁਨੋਃ ।। ੩੬੨.

'ਆਨਕ' ਡੋਲ, 'ਪਟਹ' ਨਗਾੜਾ, 'ਭੇਰੀ' ਵੱਡਾ ਡੋਲ; 'ਕਲੰਕ' ਦਾਗ, 'ਅੰਕ' ਨਿਸ਼ਾਨ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ 'ਮਾਰੁਤ', ਛੇਦ ਵਿੱਚ 'ਵੇਧ', ਨਰ ਵਿੱਚ 'ਕ', ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਕੰ', ਸਿਰ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਿਰ'।

ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਲਾਕਸ੍ਤੁਚ੍ਛਧਾਨ੍ਯੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਭਕ੍ਤਸਿਕ੍ਥਕੇ । ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਗੁਗ੍ਗੁਲੂਲੂਕਵ੍ਯਾਲਗ੍ਰਾਹਿषੁ ਕੌਸ਼ਿਕਃ ।। ੩੬੨.

'ਪੁਲਾਕ' ਖਾਲੀ ਦਾਣਾ, 'ਤੁੱਚ' ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦਾਣਾ; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ 'ਸੰਖੇਪ', ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ 'ਭਕਤ', ਆਟੇ ਵਿੱਚ 'ਸਿਖਥਕ'; ਮਹਿੰਦਰ, ਗੁੱਗਲੂ, ਉਲੂ, ਸੱਪ, ਤੇ ਗ੍ਰਾਹੀ ਵਿੱਚ 'ਕੌਸ਼ਿਕ'।

ਸ਼ਾਲਾਵृਕੌ ਕਪਿਸ਼੍ਵਾਨੌ ਮਾਨਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਿਸਾਧਨਂ । ਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਭਾਵਨਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਧ੍ਯਾਯਸृष੍ਟਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਸ਼ਾਲਾ' ਤੇ 'ਵ੍ਰਿਕ' ਭੇਡੀਆ; 'ਕਪੀ' ਤੇ 'ਸ਼ਵਾਨ' ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਕੁੱਤਾ; 'ਮਾਨ' ਮਾਪ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਦਾ ਸਾਧਨ; 'ਸਰਗ' ਰਚਨਾ; 'ਸਵਭਾਵ' ਕੁਦਰਤ; 'ਨਿਰਮੋਖ' ਛੁਟਕਾਰਾ; 'ਨਿਸ਼ਚੈ' ਪੱਕਾ; 'ਅਧਿਆਇ' ਅਧਿਆਇ; 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਰਚਨਾ।

ਯੋਗਃ ਸਨ੍ਨਹਨੋਪਾਯਧ੍ਯਾਨਸਙ੍ਗਤਿਯੁਕ੍ਤਿषੁ । ਭੋਗਃ ਸੁਖੇ ਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਭृਤਾਵਵ੍ਜੌ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ਼ਾਕਰੌ ।। ੩੬੨.

'ਯੋਗ' ਮਿਲਾਪ, ਕਵਚ, ਤਰੀਕਾ, ਧਿਆਨ, ਜੋੜ, ਢੰਗ; 'ਭੋਗ' ਆਨੰਦ, ਖੁਸ਼ੀ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ; 'ਭ੍ਰਿਤ' ਨੌਕਰ; 'ਅਵਜ' ਹੰਸ; 'ਸ਼ੰਖ' ਸਾਂਪ; 'ਨਿਸ਼ਾਕਰ' ਚੰਦ।

ਕਾਕੇਭਗਣ੍ਡੌ ਕਰਟੌ ਦੁਸ਼੍ਚਰ੍ਮਾ ਸ਼ਿਪਿਵਿष੍ਟਕਃ । ਰਿष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ਏਮਾਸ਼ੁਭਾਭਾਵੇष੍ਵਰਿष੍ਟੇ ਤੁ ਸ਼ੁਭਾऽਸ਼ੁਭੇ ।। ੩੬੨.

'ਕਾਕ' ਤੇ 'ਭਗੰਡ' ਕਾਂ ਤੇ ਅੰਡ; 'ਕਰਟ' ਬਾਂਦਰ; 'ਦੁਸ਼ਚਰਮਨ' ਮਾੜੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ; 'ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟਕ' ਕੋੜੀ; 'ਅਰਿਸ਼ਟ' ਅਪਸ਼ਕੁਨ; 'ਕਸ਼ੇਮ' ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ; ਜਦ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, 'ਅਰਿਸ਼ਟ' ਦੋਵੇਂ ਲਈ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਿਃ ਫਲੇ ਸਮृਦ੍ਧੌ ਚ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਨਿष੍ਠਾਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕਾष੍ਠੋਤ੍ਕਰ੍षੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਦਿਸ਼ਿ ।। ੩੬੨.

'ਵਿਉਸ਼ਟੀ' ਫਲ ਤੇ ਤਰੱਕੀ; 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਗਿਆਨ, ਅੱਖ, ਤੇ ਵੇਖਣਾ; 'ਨਿਸ਼ਠਾ' ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਨਾਸ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਲੱਕੜ, ਉੱਚਾ, ਟਿਕਣਾ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ।