ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਤਿ ਹੇਤੌ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਦਿਸਮਾਪ੍ਤਿषੁ । ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੇ ਪੁਰਾਰ੍ਥੇऽਗ੍ਰਤ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਇਤੀ' ਕਾਰਨ, ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਾਚ' ਪੂਰਬ, 'ਪੁਰਸਤਾਤ' ਸਾਹਮਣੇ, 'ਪ੍ਰਥਮ' ਪਹਿਲਾ, 'ਪੁਰਾਰਥ' ਪੁਰਾਣਾ, 'ਅਗਰਤਾ' ਅੱਗੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਚ੍ਚ ਸਾਕਲ੍ਯੇऽਵਧੌ ਮਾਨੇऽਵਦਾਰਣੇ । ਮਙ੍ਗਲਾਨਨ੍ਤਰਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨੇष੍ਵऽਥੋਥ ਚ ।। ੩੬੧.

'ਯਾਵਤ' ਅਤੇ 'ਤਾਵਤ' ਪੂਰਨਤਾ, ਹੱਦ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ; 'ਮੰਗਲ' ਸ਼ੁਭਤਾ, 'ਅਨੰਤਰਾ' ਅਗਲਾ, 'ਆਰੰਭ' ਸ਼ੁਰੂ, 'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਸਵਾਲ, 'ਕ੍ਰਿਤਸਨ' ਪੂਰਨਤਾ, 'ਅਥ' ਅਤੇ 'ਓਥ' ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵृਥਾ ਨਿਰਰ੍ਥਕਾਵਿਧ੍ਯੋਰ੍ਨਾਨਾऽਨੇਕੋਭਯਾਰ੍ਥਯੋਃ । ਨੁ ਪृਚ੍ਛਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਾਦृਸ਼੍ਯਯੋਰਨੁ ।। ੩੬੧.

'ਵ੍ਰਿਥਾ' ਵਿਅਰਥ, 'ਨਿਰਅਰਥਕ' ਬੇਮਤਲਬ, 'ਅਵਿਧਿ' ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਣਾ, 'ਨਾਨਾ' ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, 'ਅਨੇਕ' ਬਹੁਤ, 'ਉਭਯਾਰਥ' ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਾਂ; 'ਨੁ' ਸਵਾਲ, ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਵਧਾਰਣਾਨੁਜ੍ਞਾऽਨੁਨਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਨਨੁ । ਗਰ੍ਹਾਸਮੁਚ੍ਚਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ਼ਙ੍ਕਾਸਮ੍ਭਾਵਨਾਸ੍ਵऽਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਸਵਾਲ, 'ਅਵਧਾਰਣ' ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, 'ਅਨੁਜ्ञਾ' ਇਜਾਜ਼ਤ, 'ਅਨੁਨਯ' ਮਨਾਉਣ, 'ਅਮੰਤ੍ਰਣ' ਸਲਾਹ, 'ਨਨੁ' ਨਿੰਦਾ, ਇਕੱਠ, ਸਵਾਲ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਮਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਵਾ ਸਾਮਿ ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧੇ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤੇ । ਅਮਾ ਸਹ ਸਮੀਪੇ ਚ ਕਂ ਵਾਰਿਣਿ ਚ ਮੂਦ੍‌ਰ੍ਧਨਿ ।। ੩੬੧.

'ਉਪਮਾ' ਤੁਲਨਾ, 'ਵਿਕਲਪ' ਵਿਕਲਪ, 'ਸਾਮਿਤਵ' ਸਮਾਨਤਾ, 'ਅਰਧ' ਅੱਧਾ, 'ਜੁਗੁਪਸਿਤ' ਤਿਆਗਯੋਗ; 'ਅਮਾ' ਇਕੱਠੇ, 'ਸਹ' ਨੇੜੇ, 'ਸਮੀਪ' ਨੇੜਤਾ, 'ਕੰ' ਪਾਣੀ, 'ਮੂਧਨੀ' ਸਿਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਵੇਤ੍ਥਮਰ੍ਥਯੋਰੇਵਂ ਨੂਨਂ ਤਰ੍ਕ੍ਕੇऽਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਤੂष੍ਣੀਮਰ੍ਥੇ ਸੁਖੇ ਜੋषਂ ਕਿਮ੍ਪृਚ੍ਛਾਯਾਂ ਜੁਗੁਪ੍ਸਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਇਵ', 'ਇਥਮ' ਅਤੇ 'ਇਵਮ' ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਈ; 'ਨੂਨਮ' ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ; 'ਤੂਸ਼ਨੀਮ' ਚੁੱਪ, 'ਸੁਖ' ਖੁਸ਼ੀ, 'ਜੋਸ਼' ਤਸੱਲੀ, 'ਕਿਮ' ਸਵਾਲ, 'ਜੁਗੁਪਸਾ' ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਕ੍ਰੋਧੋਪਗਮਕੁਤ੍ਸਨੇ । ਅਲਂ ਭੂषਣਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਵਾਰਣਵਾਚਕਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਨਾਮ' ਪਸਟੀ, ਸੰਭਾਵਨਾ, ਗੁੱਸਾ, ਆਉਣਾ, ਨਫ਼ਰਤ; 'ਅਲੰ' ਪੂਰਨਤਾ, ਸਿੰਗਾਰ, ਕਾਫ਼ੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੋਕ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਂ ਵਿਤਰ੍ਕ੍ਕੇ ਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਸਮਯਾऽਨ੍ਤਿਕਮਧ੍ਯਯੋਃ । ਪੁਨਰਪ੍ਰਥਮੇ ਭੇਦੇ ਨਿਨਿਸ਼੍ਚਯਨਿषੇਧਯੋਃ ।। ੩੬੧.

'ਹੁੰ' ਵਿਚਾਰ, ਦੁਹਰਾਏ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ; 'ਪੁਨਰ' ਦੁਹਰਾਉਣ, 'ਅਪ੍ਰਥਮ' ਪਹਿਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, 'ਭੇਦ' ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, 'ਨਿਸ਼ਚਯ' ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, 'ਨਿਸ਼ੇਧ' ਇਨਕਾਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਬਨ੍ਧੇ ਚਿਰਾਤੀਤੇ ਨਿਕਟਾਗਾਮਿਕੇ ਪੁਰਾ । ਉਰਰ੍ਥੁਰੀ ਚੀਰਰੀ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇऽਙ੍ਗੀਕृਤੇ ਤ੍ਰਯਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਸਯਾਤ' ਜੋੜ, 'ਪ੍ਰਬੰਧ' ਲਗਾਤਾਰਤਾ, 'ਚਿਰਾਤੀਤ' ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, 'ਨਿਕਟ' ਨੇੜਤਾ, 'ਆਗਾਮਿਕ' ਆਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਪੁਰਾ' ਪੁਰਾਣਾ; 'ਉਰ', 'ਅਰਥੁ', 'ਚੀਰਾ' ਫੈਲਾਅ ਲਈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਪਰੇ ਚ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਰ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਸਮ੍ਭਾਵਯੋਃ ਕਿਲ । ਨਿषੇਧਵਾਕ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਵਸਰੇ੧ ਖਲੁ ।। ੩੬੧.

'ਸਵਰਗ' ਅਤੇ 'ਪਰਾ ਲੋਕ' ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ; 'ਸਵਰਗ ਵਾਰਤਾ' ਸਵਰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, 'ਅਸੰਭਾਵਿਆ' ਅਸੰਭਵ; 'ਨਿਸ਼ੇਧ ਵਾਕ' ਇਨਕਾਰ ਵਾਲਾ ਵਾਕ, 'ਅਲੰਕਾਰ' ਸਿੰਗਾਰ, 'ਜਿਜ਼ਿਆਸਾ' ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੀਪੋਭਯਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਸਾਕਲ੍ਯਾਭਿਮੁਖੇऽਭਿਤਃ । ਨਾਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਮਿਥੋऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਰਹਸ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਮੀਪ' ਨੇੜਤਾ, 'ਉਭਯਤ' ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ, 'ਸ਼ੀਘਰ' ਤੇਜ਼ੀ, 'ਸਾਕਲਯ' ਪੂਰਨਤਾ, 'ਅਭਿਮੁਖ' ਸਾਹਮਣੇ, 'ਅਭਿਤ' ਚਾਰ ਪਾਸੇ; 'ਨਾਮ' ਪਸਟੀ, 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਪ੍ਰਗਟ, 'ਪ੍ਰਾਦੁਰ' ਆਉਣਾ, 'ਮਿਥੋ' ਆਪਸੀ, 'ਅਨੋਨਿਆ' ਇਕ-ਦੂਜੇ, 'ਰਹੱਸ' ਗੁਪਤਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰੋऽਨ੍ਤਰ੍ਦ੍ਧੌ ਤਿਰ੍ਯਗਰ੍ਥੇ ਹਾ ਵਿषਾਦਸ਼ੁਗਰ੍ਤ੍ਤਿषੁ । ਅਹਹੇਤ੍ਯਦ੍‌ਭੁਤੇ ਖੇਦੇ ਹਿ ਹੇਤਾਵਵਧਾਰਣੇ ।। ੩੬੧.

ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ 'ਤਿਰੋ' ਤੇ 'ਅੰਤਰਧਿ' ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਤਿਰਯਕ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਾਰ ਜਾਂ ਆੜੇ; 'ਹਾ' ਦੁਖ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ; 'ਵਿਸ਼ਾਦ' ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; 'ਅਹ' ਤੇ 'ਹੇ' ਅਜਬ ਜਾਂ ਪੀੜ ਵਿੱਚ; 'ਹਿ' ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

ਚਿਰਾਯ ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ ਚਿਰਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਰਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਮੁਹੁਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦ ਭੀਕ੍ਸ਼ਣਮਸਕृਤ੍ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੧.

'ਚਿਰਾਯ', 'ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ' ਤੇ 'ਚਿਰਸਿਆਦਿ' ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਨ; 'ਮੁਹੁ', 'ਪੁਨਹ ਪੁਨਹ', 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ', 'ਭੀਕਸ਼ਣ', 'ਅਸਕ੍ਰਿਤ', 'ਸਮਾ' ਮੁੜ ਮੁੜ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹਨ।

ਸ੍ਰਾਗ੍ਜ੍ਞਟਿਤ੍ਯਞ੍ਜਸਾਹ੍ਰਾਯ ਸਪਦਿ ਦ੍ਰਾਙ੍‌ਮਙ੍ਕ੍ਸ਼ੁ ਚ ਦ੍ਰੁਤੇ । ਬਲਵਤ੍ ਸੁष੍ਠੁ ਕਿਮੁਤ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਕਿਂ ਕਿਮੂਤ ਚ ।। ੩੬੧.

'ਸ੍ਰਾਜ਼੍ਞਟੀ' ਤੇ 'ਅੰਜਸਾ' ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ; 'ਹਰਾਯ', 'ਸਪਦੀ', 'ਦ੍ਰਾਂ', 'ਮੰਕਸ਼ੁ', 'ਦ੍ਰੁਤੇ' ਤੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਲਈ; 'ਬਲਵਤ' ਤੇ 'ਸੁਸ਼ਠੁ' ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ; 'ਕਿਮੁਤਾ' ਤੇ 'ਵਿਕਲਪੇ' 'ਜਾਂ', 'ਕੀ ਹੋਵੇ', 'ਹੋਰ'; 'ਕਿੰ', 'ਕਿਮੂਤਾ' ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਲਈ।

ਤੁ ਹਿ ਚ ਸ੍ਮ ਹ ਵੈ ਪਾਦਪੂਰਣੇ ਪੂਜਨੇਪ੍ਯਤਿ । ਦਿਵਾਹ੍ਨੀਤ੍ਯਥ ਦੋषਾ ਚ ਨਕ੍ਤਞ੍ਚ ਰਜਨਾਵਿਤਿ ।। ੩੬੧.

'ਤੁ', 'ਹਿ', 'ਚ', 'ਸਮਾ', 'ਹਾ', 'ਵੈ' ਛੰਦ ਪੂਰਨ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਲਈ; 'ਦਿਵਾ', 'ਅਹਨੀ', 'ਅਥ', 'ਦੋਸ਼ਾ', 'ਨਕਤਾ', 'ਰਜਨੀ' ਦਿਨ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ, ਰਾਤ ਆਦਿ ਲਈ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯਗਰ੍ਥੇ ਸਾਚਿ ਤਿਰੋऽਪ੍ਯਥ ਸਮ੍ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਯਾਟ੍‌ਪਾਡਙ੍ਗ ਹੇ ਹੈ ਭੋਃ ਸਮਯਾ ਨਿਕषਾ ਹਿਰੁਕ੍ ।। ੩੬੧.

'ਤਿਰਯਕਰਥੇ' ਤੇ 'ਸਾਚੀ' ਪਾਰ ਜਾਂ ਆੜੇ ਲਈ; 'ਤਿਰੋ' ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ; 'ਪਿਆਟ', 'ਪਾਡੰਗਾ', 'ਹੇ', 'ਹੈ', 'ਭੋਹ', 'ਸਮਯਾ', 'ਨਿਕਸ਼ਾ', 'ਹਿਰੁਕ' ਸੱਦਣ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਣ ਲਈ।

ਅਤਰ੍ਕਿਤੇ ਤੁ ਸਹਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰਃ ਪੁਰਤੋऽਗ੍ਰਤਃ । ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇਵਹਵਿਰ੍ਦਾਨੇ ਸ਼੍ਰੌषਟ੍ ਵੌषਟ੍ ਵषਟ੍ ਸ੍ਵਧਾ ।। ੩੬੧.

'ਅਤਰਕਿਤੇ' ਅਚਾਨਕ ਜਾਂ ਹਠਾਤ; 'ਸਹਸਾ' ਵੀ ਅਚਾਨਕ; 'ਪੁਰਹ', 'ਪੁਰਤਹ', 'ਅਗ੍ਰਤਹ' ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ; 'ਸਵਾਹਾ' ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ; 'ਸ਼੍ਰੌਸ਼ਟ', 'ਵੌਸ਼ਟ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਸਵਧਾ' ਵੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਲਈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦੀषਨ੍ਮਨਾਗਲ੍ਪੇ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਾऽਮੁਤ੍ਰ ਭਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਯਥਾ ਤਥਾ ਚੈਵ ਸਾਮ੍ਯੇ ਅਹੋ ਹੀ ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਮਯੇ ।। ੩੬੧.

'ਕਿੰਚਿਦ', 'ਈਸ਼ਤ', 'ਮਨਾਗਲਪੇ' ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹੌਲੀ; 'ਪ੍ਰੇਤਿਆ', 'ਅਮੁਤਰਾ', 'ਭਵਾਂਤਰੇ' ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨ; 'ਯਥਾ', 'ਤਥਾ', 'ਸਾਮਯੇ' ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ; 'ਅਹੋ', 'ਹੀ' ਅਜਬ ਵਿੱਚ।

ਮੌਨੇ ਤੁ ਤੂष੍ਣੀਂ ਤੂष੍ਣੀਕਂ ਸਦ੍ਯਃ ਸਪਦਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਮੁਪਯੋषਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੇऽਥਾਨ੍ਤਰੇऽਨ੍ਤਰਾ ।। ੩੬੧.

'ਮੌਨੇ', 'ਤੂਸ਼ਣੀ', 'ਤੂਸ਼ਣੀਕੰ' ਚੁੱਪ; 'ਸਦ੍ਯ', 'ਸਪਦੀ', 'ਤਤਕਸ਼ਣੇ' ਤੁਰੰਤ; 'ਦਿਸ਼ਟਿਆ', 'ਸ਼ਮੁਪਯੋਸ਼' ਖੁਸ਼ੀ; 'ਅਥਾਂਤਰੇ', 'ਅੰਤਰਾ' ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਦੌਰਾਨ।

ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਤੁ ਹਠਾਰ੍ਥਕਮ੍ । ਯੁਕ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਸ੍ਥਾਨੇऽਭੀਕ੍ਸ਼੍‌ਣਂ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਨਾਰਤੇ ।। ੩੬੧.

'ਅੰਤਰੇਣ' ਤੇ 'ਮਧ੍ਯੇ' ਵਿਚਕਾਰ; 'ਪ੍ਰਸਹਿਆ' ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ; 'ਹਠਾਰਥਕੰ' ਹਠੀ; 'ਯੁਕਤੇ' ਢੰਗ ਨਾਲ; 'ਦ੍ਵੇ' ਦੋ; 'ਸਾਮਪ੍ਰਤੰ' ਇਸ ਵੇਲੇ; 'ਸਥਾਨੇ' ਥਾਂ; 'ਅਭੀਕਸ਼ਣੰ', 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ', 'ਅਨਾਰਤੇ' ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

ਅਭਾਵੇ ਨਹ੍ਯਨੋ ਨਾਪਿ ਮਾਸ੍ਮ ਮਾਲਞ੍ਚ ਵਾਰਣੇ । ਪਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਚੇਦ੍ਯਦਿ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵऽਦ੍ਧਾऽਞ੍ਚਸਾ ਦ੍ਵਯਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਅਭਾਵੇ' ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ; 'ਨਹ੍ਯਨੋ', 'ਨਾਪਿ' ਕਦੇ ਨਹੀਂ; 'ਮਾ', 'ਮਾਲੰਚ' ਮਨਾਹੀ; 'ਵਾਰਣੇ' ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ; 'ਪਕਸ਼ਾਂਤਰੇ' ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; 'ਚੇਦ', 'ਯਦੀ' ਜੇ; 'ਤਤ੍ਵੇ' ਅਸਲ ਵਿੱਚ; 'ਤ੍ਵਾ', 'ਧਾ', 'ਅੰਜਸਾ' ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ; 'ਦ੍ਵਯੰ' ਦੋਵੇਂ।

ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਵਿਃ ਸ੍ਯਾਦੋਮੇਵਂ ਪਰਮਂ ਮਤੇ । ਸਮਨ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਿਤਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਗਿਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯੇ' ਚਾਨਣ ਜਾਂ ਸਾਫ਼; 'ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਵਿਹ' ਜ਼ਾਹਰ; 'ਏਵੰ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ; 'ਪਰਮੰ ਮਤੇ' ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਏ; 'ਸਮੰਤਤਸ', 'ਪਰਿਤਹ', 'ਸਰਵਤਹ' ਚਾਰ ਪਾਸੇ; 'ਵਿਸ਼ਵਗ' ਹਰ ਥਾਂ।

ਅਕਾਮਾਨੁਮਤੌ ਕਾਮਮਸੂਯੋਪਗਮੇऽਸ੍ਤੁ ਚ । ਨਨੁ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੋਧੋਕ੍ਤੌ ਕ੍ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਮਪ੍ਰਵੇਦਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਅਕਾਮ' ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ; 'ਅਨੁਮਤਉ' ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ; 'ਕਾਮ' ਇੱਛਾ; 'ਅਸੂਯਾ' ਈਰਖਾ; 'ਉਪਗਮੇ' ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ; 'ਨਨੁ' ਪੁੱਛਣ ਲਈ; 'ਸ੍ਯਾਤ' ਹੋ ਸਕਦਾ; 'ਵਿਰੋਧ' ਵਿਰੋਧ; 'ਉਕਤਉ' ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ; 'ਕਕਚਿਤ' ਕਿਤੇ; 'ਕਾਮਪ੍ਰਵੇਦਨੇ' ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।

ਨਿਃषਮਂ ਦੁਃषਮਂ ਗਰ੍ਹ੍ਯੇ ਯਥਾਸ੍ਵਲਨ੍ਤੁ ਯਥਾਯਥਂ । ਮृषਾ ਮਿਥ੍ਯਾ ਚ ਵਿਤਥੇ ਯਥਾਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਯਥਾਤਥਂ ।। ੩੬੧.

'ਨਿਃਸ਼ਮੰ', 'ਦੁਸ਼ਮੰ' ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; 'ਗਰ੍ਹਯੇ' ਦੋਸ਼ਯੋਗ; 'ਯਥਾਸ੍ਵਲੰ', 'ਯਥਾਯਥੰ' ਢੰਗ ਨਾਲ; 'ਮ੍ਰਿਸ਼ਾ', 'ਮਿਥਿਆ' ਝੂਠ; 'ਵਿਤਥੇ' ਗਲਤ; 'ਯਥਾਰਥੰ', 'ਯਥਾਤਥੰ' ਸੱਚ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ।

ਸ੍ਯੁਰੇਵਨ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਵੈਵੇਤ੍ਯਵਧਾਰਣਵਾਚਕਾਃ । ਪ੍ਰਾਗਤੀਤਾਰ੍ਥਕਂ ਨੂਨਮਵਸ਼੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਦ੍ਵਯਂ ।। ੩੬੧.

'ਸ੍ਯੁਰੇਵੰ', 'ਪੁਨਰਵੈ' ਪੱਕੇ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ; 'ਅਵਧਾਰਣਵਾਚਕਾ' ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ; 'ਪ੍ਰਾਗ', 'ਅਤੀਤ' ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ; 'ਅਰਥਕੰ' ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ; 'ਨੂਨਮ' ਪੱਕਾ; 'ਅਵਸ਼ਯੰ' ਲਾਜ਼ਮੀ; 'ਨਿਸ਼ਚੇ' ਯਕੀਨ; 'ਦ੍ਵਯੰ' ਦੋਵੇਂ।

ਸਂਵਦ੍ਵਰ੍षੇऽਵਰੇ ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਗਾਮੇਵਂ ਸ੍ਵਯਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਲ੍ਪੇ ਨੀਚੈਰ੍ਮਹਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭੂਮ੍ਨ੍ਯऽਦ੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੩੬੧.

'ਸੰਵਦਵਰਸ਼ੇ' ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਅਵਰੇ' ਹੇਠਲੇ; 'ਤਵਰਵਾਗਾਮੇਵੰ' ਆਉਣ ਵਾਲੇ; 'ਸਵਯੰ', 'ਆਤਮਨਾ' ਆਪਣੇ ਆਪ; 'ਅਲਪੇ' ਥੋੜ੍ਹੇ; 'ਨੀਚੈ' ਹੇਠਾਂ; 'ਮਹਤਿ', 'ਉੱਚੈ' ਵੱਡੇ ਤੇ ਉੱਚੇ; 'ਪ੍ਰਾਯੋ' ਜ਼ਿਆਦातर; 'ਭੂਮਨਿ' ਧਰਤੀ ਤੇ; 'ਅਦ੍ਰੁਤੇ' ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; 'ਸ਼ਨੈ' ਹੌਲੀ।

ਸਨਾ ਨਿਤ੍ਯੇ ਵਹਿਰ੍ਵਾਹ੍ਯੇ ਸ੍ਮਾਤੀਤੇऽਸ੍ਤਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਅਸ੍ਤਿ ਸਚ੍ਚਵੇ ਰੁषੋਕ੍ਤਾਵੂਮੁਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇऽਨੁਨਯੇ ਤ੍ਵਯਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਨਾ' ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ; 'ਨਿਤ੍ਯੇ' ਸਦਾ; 'ਵਹਿਰ', 'ਵਾਹ੍ਯੇ' ਬਾਹਰ; 'ਸਮਾਤੀਤੇ' ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ; 'ਅਸਤਮਦਰਸ਼ਨੇ' ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਿੱਚ; 'ਅਸਤੀ', 'ਸਤ' ਹੈ; 'ਚਵੇ' ਪੱਕਾ; 'ਰੁਸ਼ੋਕਤਾਉ' ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ; 'ਊਮੁੰ' ਵਿਅੰਜਨ; 'ਪ੍ਰਸ਼ਨੇ' ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਅਨੁਨਯੇ' ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ; 'ਤਵਯਿ' ਤੇਰੇ ਲਈ।

ਹੂਂ ਤਰ੍ਕੇ ਸ੍ਯਾਦੁषਾ ਰਾਤ੍ਰੇਕਰਵਸਾਨੇ ਨਮੋ ਨਤੌ । ਪੁਨਰਰ੍ਥੇऽਙ੍ਗਨਿਨ੍ਦਾਯਾਂ ਦੁष੍ਠੁ ਸੁष੍ਠੁ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਹੂੰ' ਤਰਕ ਵਿੱਚ; 'ਤਰਕੇ' ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ; 'ਉਸ਼ਾ' ਸਵੇਰੇ; 'ਰਾਤ੍ਰੇ' ਰਾਤ; 'ਕਰਵਸਾਨੇ' ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ; 'ਨਮੋ' ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ; 'ਨਤਉ' ਨਮਣ ਵਿੱਚ; 'ਪੁਨਰਅਰਥੇ' ਮੁੜ; 'ਅੰਗਨਿੰਦਾਯਾਂ' ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ; 'ਦੁਸ਼ਠੁ', 'ਸੁਸ਼ਠੁ' ਮਾੜਾ ਤੇ ਚੰਗਾ; 'ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੇ' ਵਧਾਈ ਵਿੱਚ।

ਸਾਯਂ ਸਾਯੇ ਪ੍ਰਗੇ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਨਿਕषਾऽਨ੍ਤਿਕੇ । ਪਰੁਤ੍ਪਰਾਰ੍ਯ੍ਯੈषਮੋऽਬ੍ਦੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਤਰੇ ਯਤਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਾਯੰ', 'ਸਾਏ' ਸ਼ਾਮ; 'ਪ੍ਰਗੇ', 'ਪ੍ਰਾਤਹ', 'ਪ੍ਰਭਾਤੇ' ਸਵੇਰ ਜਾਂ ਉਗਣ ਵੇਲੇ; 'ਨਿਕਸ਼ਾ' ਨੇੜੇ; 'ਅੰਤਿਕੇ' ਕੋਲ; 'ਪਰੁਤ', 'ਪਰਾਰਯ', 'ਐਸ਼ਮੋ' ਪਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ; 'ਅਬਦੇ' ਸਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਪੂਰਵੇ', 'ਪੂਰਵਤਰੇ' ਪਹਿਲਾਂ; 'ਯਤੀ' ਜਤਨ ਵਿੱਚ।