ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਨ੍ਤੁ ਕਹ੍ਲਾਰਂ ਨੀਲਮਿਨ੍ਦੀਵਰਂ ਕਜਂ । ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍‌ਪਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਸਿਤੇ ਕੁਮੁਦਕੈਰਵੇ ।। ੩੬੦.

ਸੌਗੰਧਿਕ, ਨੀਲਾ ਕਵਲ, ਇੰਦਿਵਰ, ਕਜ; ਉਤਪਲ, ਕੁਵਲਯ, ਚਿੱਟਾ ਕੁਮੁਦ, ਤੇ ਕੈਰਵ।

ਸ਼ਾਲੂਕਮੇषਾਂ ਕਨ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਦ੍ਮਂ ਤਾਮਰਸਙ੍ਕਜਂ । ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਰਕ੍ਤਂ ਕੋਕਨਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੂਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਪਦਮ ਲਾਲ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਉਤਪਲ ਕੁਵਲਯ ਹੈ; ਲਾਲ ਨੂੰ ਕੋਕਨਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਹਾਟਃ ਸ਼ਿਫਾ ਕਨ੍ਦਂ ਕਿਞ੍ਚਲ੍ਕਃ ਕੇਸ਼ਰੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਖਨਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਾਕਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ ।। ੩੬੦.

ਕਰਹਾਟਾ ਫਲੀ ਹੈ, ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿੰਚਲਕ ਕੇਸਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਖਨੀ ਮਾਈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਉਪਤ੍ਯਕਾਦ੍ਰੇਰਾਸਨ੍ਨਾ ਭੂਮਿਰੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮਧਿਤ੍ਯਕਾ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਪਾਤਾਲਵਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾ ਨਾਨਾਰ੍ਖਕਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੩੬੦.

ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਉਪਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਟੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸਵਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਕੀ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਙੀषਦਰ੍ਥੇऽਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ ਸੀਮਾਰ੍ਥੇ ਧਾਤੁਯੋਗਜੇ । ਆ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤੌ ਵਾਕ੍ਯੇऽਪ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਪਪੀੜਯੋਃ ।। ੩੬੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਆ' ਸ਼ਬਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਵ, ਫੈਲਾਅ, ਹੱਦ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਦੇ ਵਾਕ, ਬੋਲਣ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਪਕੁਤ੍‌ਸੇषਦਰ੍ਥੇ ਕੁ ਧਿਗ੍‌ਜੁਗੁਪ੍ਸਨਨਿਨ੍ਦਯੋਃ । ਚਾਨ੍ਵਾਚਯਸਮਾਹਾਰੇਤਰੇਤਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ ।। ੩੬੧.

'ਕੁ' ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ, ਨਫ਼ਰਤ, ਤੋਹਮਤ, ਗ੍ਰਿਣਾ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਚ' ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੀਃ ਕ੍ਸ਼ਏਮਪੁਣ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਕਰ੍षੇ ਲਙ੍ਘਨੇऽਪ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਿਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਚ ਵਿਤਰ੍ਕੇ ਚ ਤੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੇਦੇऽਵਧਾਰਣੇ ।। ੩੬੧.

'ਸਵ' ਸ਼ਬਦ ਅਸੀਸ, ਭਲਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਉਲੰਘਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਸਵਿਤ' ਸਵਾਲ, ਸ਼ੱਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕृਤ੍ਸਹੈਕਵਾਰੇ ਸ੍ਯਾਦਾਰਾਦ੍‌ਦੂਰਸਮੀਪਯੋਃ । ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਚਰਮੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤਾਪ੍ਯਰ੍ਥਵਿਕਲ੍ਪਯੋਃ ।। ੩੬੧.

'ਸਕ੍ਰਤ' ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, 'ਸਹ' ਦਾ ਭਾਵ ਇਕੱਠੇ, 'ਇਕਵਾਰ' ਇੱਕ ਵਾਰੀ; 'ਆਰਾਤ' ਅਤੇ 'ਦੂਰ' ਦੂਰੀ ਲਈ, 'ਸਮੀਪ' ਨੇੜੇ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਤੀਚ' ਪੱਛਮ, 'ਚਰਮ' ਆਖਰੀ, 'ਪੱਛਾਤ' ਬਾਅਦ, ਅਤੇ 'ਉਤਾਪਿ' ਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਃਸਦਾਰ੍ਥਯੋਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੁਲ੍ਯਯੋਃ । ਖੇਦਾਨੁਕਮ੍ਪਾਸਨ੍ਤੋषਵਿਸ੍ਮਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਵਤ ।। ੩੬੧.

'ਪੁਨਹ' ਦੁਹਰਾਉਣ, 'ਸਦਾ' ਸਥਿਰਤਾ, 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ' ਸਦੀਵੀ, 'ਸਾਕਸ਼ਾਤ' ਸਿੱਧਾ, 'ਪ੍ਰਤ्यक्ष' ਸਪਸ਼ਟ; 'ਖੇਦ' ਥਕਾਵਟ, 'ਅਨੁਕੰਪਾ' ਦਇਆ, 'ਸੰਤੋਸ਼' ਤਸੱਲੀ, 'ਵਿਸ਼ਮਯ' ਹੈਰਾਨੀ, 'ਅਮੰਤ੍ਰਣ' ਸਲਾਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਨ੍ਤ ਹਰ੍षੇऽਨੁਕਮ੍ਪਾਯਾਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰਮ੍ਭਵਿषਾਦਯੋਃ । ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੌ ਵੀਪ੍ਸਾਲਕ੍ਸ਼ਣਾਦੌ ਪ੍ਰਯੋਗਤਃ ।। ੩੬੧.

'ਹੰਤਾ' ਖੁਸ਼ੀ, 'ਹਰਸ਼' ਉਲਾਸ, 'ਅਨੁਕੰਪਾ' ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ, ਵਾਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਦੁਖ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਤੀ' ਵਿਰੋਧ, ਬਦਲ, ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿ ਹੇਤੌ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਦਿਸਮਾਪ੍ਤਿषੁ । ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੇ ਪੁਰਾਰ੍ਥੇऽਗ੍ਰਤ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਇਤੀ' ਕਾਰਨ, ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਾਚ' ਪੂਰਬ, 'ਪੁਰਸਤਾਤ' ਸਾਹਮਣੇ, 'ਪ੍ਰਥਮ' ਪਹਿਲਾ, 'ਪੁਰਾਰਥ' ਪੁਰਾਣਾ, 'ਅਗਰਤਾ' ਅੱਗੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਚ੍ਚ ਸਾਕਲ੍ਯੇऽਵਧੌ ਮਾਨੇऽਵਦਾਰਣੇ । ਮਙ੍ਗਲਾਨਨ੍ਤਰਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨੇष੍ਵऽਥੋਥ ਚ ।। ੩੬੧.

'ਯਾਵਤ' ਅਤੇ 'ਤਾਵਤ' ਪੂਰਨਤਾ, ਹੱਦ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ; 'ਮੰਗਲ' ਸ਼ੁਭਤਾ, 'ਅਨੰਤਰਾ' ਅਗਲਾ, 'ਆਰੰਭ' ਸ਼ੁਰੂ, 'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਸਵਾਲ, 'ਕ੍ਰਿਤਸਨ' ਪੂਰਨਤਾ, 'ਅਥ' ਅਤੇ 'ਓਥ' ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵृਥਾ ਨਿਰਰ੍ਥਕਾਵਿਧ੍ਯੋਰ੍ਨਾਨਾऽਨੇਕੋਭਯਾਰ੍ਥਯੋਃ । ਨੁ ਪृਚ੍ਛਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਾਦृਸ਼੍ਯਯੋਰਨੁ ।। ੩੬੧.

'ਵ੍ਰਿਥਾ' ਵਿਅਰਥ, 'ਨਿਰਅਰਥਕ' ਬੇਮਤਲਬ, 'ਅਵਿਧਿ' ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਣਾ, 'ਨਾਨਾ' ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, 'ਅਨੇਕ' ਬਹੁਤ, 'ਉਭਯਾਰਥ' ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਾਂ; 'ਨੁ' ਸਵਾਲ, ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਵਧਾਰਣਾਨੁਜ੍ਞਾऽਨੁਨਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਨਨੁ । ਗਰ੍ਹਾਸਮੁਚ੍ਚਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ਼ਙ੍ਕਾਸਮ੍ਭਾਵਨਾਸ੍ਵऽਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਸਵਾਲ, 'ਅਵਧਾਰਣ' ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, 'ਅਨੁਜ्ञਾ' ਇਜਾਜ਼ਤ, 'ਅਨੁਨਯ' ਮਨਾਉਣ, 'ਅਮੰਤ੍ਰਣ' ਸਲਾਹ, 'ਨਨੁ' ਨਿੰਦਾ, ਇਕੱਠ, ਸਵਾਲ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਮਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਵਾ ਸਾਮਿ ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧੇ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤੇ । ਅਮਾ ਸਹ ਸਮੀਪੇ ਚ ਕਂ ਵਾਰਿਣਿ ਚ ਮੂਦ੍‌ਰ੍ਧਨਿ ।। ੩੬੧.

'ਉਪਮਾ' ਤੁਲਨਾ, 'ਵਿਕਲਪ' ਵਿਕਲਪ, 'ਸਾਮਿਤਵ' ਸਮਾਨਤਾ, 'ਅਰਧ' ਅੱਧਾ, 'ਜੁਗੁਪਸਿਤ' ਤਿਆਗਯੋਗ; 'ਅਮਾ' ਇਕੱਠੇ, 'ਸਹ' ਨੇੜੇ, 'ਸਮੀਪ' ਨੇੜਤਾ, 'ਕੰ' ਪਾਣੀ, 'ਮੂਧਨੀ' ਸਿਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਵੇਤ੍ਥਮਰ੍ਥਯੋਰੇਵਂ ਨੂਨਂ ਤਰ੍ਕ੍ਕੇऽਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਤੂष੍ਣੀਮਰ੍ਥੇ ਸੁਖੇ ਜੋषਂ ਕਿਮ੍ਪृਚ੍ਛਾਯਾਂ ਜੁਗੁਪ੍ਸਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਇਵ', 'ਇਥਮ' ਅਤੇ 'ਇਵਮ' ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਈ; 'ਨੂਨਮ' ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ; 'ਤੂਸ਼ਨੀਮ' ਚੁੱਪ, 'ਸੁਖ' ਖੁਸ਼ੀ, 'ਜੋਸ਼' ਤਸੱਲੀ, 'ਕਿਮ' ਸਵਾਲ, 'ਜੁਗੁਪਸਾ' ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਕ੍ਰੋਧੋਪਗਮਕੁਤ੍ਸਨੇ । ਅਲਂ ਭੂषਣਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਵਾਰਣਵਾਚਕਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਨਾਮ' ਪਸਟੀ, ਸੰਭਾਵਨਾ, ਗੁੱਸਾ, ਆਉਣਾ, ਨਫ਼ਰਤ; 'ਅਲੰ' ਪੂਰਨਤਾ, ਸਿੰਗਾਰ, ਕਾਫ਼ੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੋਕ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਂ ਵਿਤਰ੍ਕ੍ਕੇ ਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਸਮਯਾऽਨ੍ਤਿਕਮਧ੍ਯਯੋਃ । ਪੁਨਰਪ੍ਰਥਮੇ ਭੇਦੇ ਨਿਨਿਸ਼੍ਚਯਨਿषੇਧਯੋਃ ।। ੩੬੧.

'ਹੁੰ' ਵਿਚਾਰ, ਦੁਹਰਾਏ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ; 'ਪੁਨਰ' ਦੁਹਰਾਉਣ, 'ਅਪ੍ਰਥਮ' ਪਹਿਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, 'ਭੇਦ' ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, 'ਨਿਸ਼ਚਯ' ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, 'ਨਿਸ਼ੇਧ' ਇਨਕਾਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਬਨ੍ਧੇ ਚਿਰਾਤੀਤੇ ਨਿਕਟਾਗਾਮਿਕੇ ਪੁਰਾ । ਉਰਰ੍ਥੁਰੀ ਚੀਰਰੀ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇऽਙ੍ਗੀਕृਤੇ ਤ੍ਰਯਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਸਯਾਤ' ਜੋੜ, 'ਪ੍ਰਬੰਧ' ਲਗਾਤਾਰਤਾ, 'ਚਿਰਾਤੀਤ' ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, 'ਨਿਕਟ' ਨੇੜਤਾ, 'ਆਗਾਮਿਕ' ਆਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਪੁਰਾ' ਪੁਰਾਣਾ; 'ਉਰ', 'ਅਰਥੁ', 'ਚੀਰਾ' ਫੈਲਾਅ ਲਈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਪਰੇ ਚ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਰ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਸਮ੍ਭਾਵਯੋਃ ਕਿਲ । ਨਿषੇਧਵਾਕ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਵਸਰੇ੧ ਖਲੁ ।। ੩੬੧.

'ਸਵਰਗ' ਅਤੇ 'ਪਰਾ ਲੋਕ' ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ; 'ਸਵਰਗ ਵਾਰਤਾ' ਸਵਰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, 'ਅਸੰਭਾਵਿਆ' ਅਸੰਭਵ; 'ਨਿਸ਼ੇਧ ਵਾਕ' ਇਨਕਾਰ ਵਾਲਾ ਵਾਕ, 'ਅਲੰਕਾਰ' ਸਿੰਗਾਰ, 'ਜਿਜ਼ਿਆਸਾ' ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੀਪੋਭਯਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਸਾਕਲ੍ਯਾਭਿਮੁਖੇऽਭਿਤਃ । ਨਾਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਮਿਥੋऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਰਹਸ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਮੀਪ' ਨੇੜਤਾ, 'ਉਭਯਤ' ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ, 'ਸ਼ੀਘਰ' ਤੇਜ਼ੀ, 'ਸਾਕਲਯ' ਪੂਰਨਤਾ, 'ਅਭਿਮੁਖ' ਸਾਹਮਣੇ, 'ਅਭਿਤ' ਚਾਰ ਪਾਸੇ; 'ਨਾਮ' ਪਸਟੀ, 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਪ੍ਰਗਟ, 'ਪ੍ਰਾਦੁਰ' ਆਉਣਾ, 'ਮਿਥੋ' ਆਪਸੀ, 'ਅਨੋਨਿਆ' ਇਕ-ਦੂਜੇ, 'ਰਹੱਸ' ਗੁਪਤਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰੋऽਨ੍ਤਰ੍ਦ੍ਧੌ ਤਿਰ੍ਯਗਰ੍ਥੇ ਹਾ ਵਿषਾਦਸ਼ੁਗਰ੍ਤ੍ਤਿषੁ । ਅਹਹੇਤ੍ਯਦ੍‌ਭੁਤੇ ਖੇਦੇ ਹਿ ਹੇਤਾਵਵਧਾਰਣੇ ।। ੩੬੧.

ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ 'ਤਿਰੋ' ਤੇ 'ਅੰਤਰਧਿ' ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਤਿਰਯਕ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਾਰ ਜਾਂ ਆੜੇ; 'ਹਾ' ਦੁਖ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ; 'ਵਿਸ਼ਾਦ' ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; 'ਅਹ' ਤੇ 'ਹੇ' ਅਜਬ ਜਾਂ ਪੀੜ ਵਿੱਚ; 'ਹਿ' ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

ਚਿਰਾਯ ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ ਚਿਰਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਰਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਮੁਹੁਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦ ਭੀਕ੍ਸ਼ਣਮਸਕृਤ੍ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੧.

'ਚਿਰਾਯ', 'ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ' ਤੇ 'ਚਿਰਸਿਆਦਿ' ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਨ; 'ਮੁਹੁ', 'ਪੁਨਹ ਪੁਨਹ', 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ', 'ਭੀਕਸ਼ਣ', 'ਅਸਕ੍ਰਿਤ', 'ਸਮਾ' ਮੁੜ ਮੁੜ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹਨ।

ਸ੍ਰਾਗ੍ਜ੍ਞਟਿਤ੍ਯਞ੍ਜਸਾਹ੍ਰਾਯ ਸਪਦਿ ਦ੍ਰਾਙ੍‌ਮਙ੍ਕ੍ਸ਼ੁ ਚ ਦ੍ਰੁਤੇ । ਬਲਵਤ੍ ਸੁष੍ਠੁ ਕਿਮੁਤ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਕਿਂ ਕਿਮੂਤ ਚ ।। ੩੬੧.

'ਸ੍ਰਾਜ਼੍ਞਟੀ' ਤੇ 'ਅੰਜਸਾ' ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ; 'ਹਰਾਯ', 'ਸਪਦੀ', 'ਦ੍ਰਾਂ', 'ਮੰਕਸ਼ੁ', 'ਦ੍ਰੁਤੇ' ਤੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਲਈ; 'ਬਲਵਤ' ਤੇ 'ਸੁਸ਼ਠੁ' ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ; 'ਕਿਮੁਤਾ' ਤੇ 'ਵਿਕਲਪੇ' 'ਜਾਂ', 'ਕੀ ਹੋਵੇ', 'ਹੋਰ'; 'ਕਿੰ', 'ਕਿਮੂਤਾ' ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਲਈ।

ਤੁ ਹਿ ਚ ਸ੍ਮ ਹ ਵੈ ਪਾਦਪੂਰਣੇ ਪੂਜਨੇਪ੍ਯਤਿ । ਦਿਵਾਹ੍ਨੀਤ੍ਯਥ ਦੋषਾ ਚ ਨਕ੍ਤਞ੍ਚ ਰਜਨਾਵਿਤਿ ।। ੩੬੧.

'ਤੁ', 'ਹਿ', 'ਚ', 'ਸਮਾ', 'ਹਾ', 'ਵੈ' ਛੰਦ ਪੂਰਨ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਲਈ; 'ਦਿਵਾ', 'ਅਹਨੀ', 'ਅਥ', 'ਦੋਸ਼ਾ', 'ਨਕਤਾ', 'ਰਜਨੀ' ਦਿਨ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ, ਰਾਤ ਆਦਿ ਲਈ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯਗਰ੍ਥੇ ਸਾਚਿ ਤਿਰੋऽਪ੍ਯਥ ਸਮ੍ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਯਾਟ੍‌ਪਾਡਙ੍ਗ ਹੇ ਹੈ ਭੋਃ ਸਮਯਾ ਨਿਕषਾ ਹਿਰੁਕ੍ ।। ੩੬੧.

'ਤਿਰਯਕਰਥੇ' ਤੇ 'ਸਾਚੀ' ਪਾਰ ਜਾਂ ਆੜੇ ਲਈ; 'ਤਿਰੋ' ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ; 'ਪਿਆਟ', 'ਪਾਡੰਗਾ', 'ਹੇ', 'ਹੈ', 'ਭੋਹ', 'ਸਮਯਾ', 'ਨਿਕਸ਼ਾ', 'ਹਿਰੁਕ' ਸੱਦਣ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਣ ਲਈ।

ਅਤਰ੍ਕਿਤੇ ਤੁ ਸਹਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰਃ ਪੁਰਤੋऽਗ੍ਰਤਃ । ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇਵਹਵਿਰ੍ਦਾਨੇ ਸ਼੍ਰੌषਟ੍ ਵੌषਟ੍ ਵषਟ੍ ਸ੍ਵਧਾ ।। ੩੬੧.

'ਅਤਰਕਿਤੇ' ਅਚਾਨਕ ਜਾਂ ਹਠਾਤ; 'ਸਹਸਾ' ਵੀ ਅਚਾਨਕ; 'ਪੁਰਹ', 'ਪੁਰਤਹ', 'ਅਗ੍ਰਤਹ' ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ; 'ਸਵਾਹਾ' ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ; 'ਸ਼੍ਰੌਸ਼ਟ', 'ਵੌਸ਼ਟ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਸਵਧਾ' ਵੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਲਈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦੀषਨ੍ਮਨਾਗਲ੍ਪੇ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਾऽਮੁਤ੍ਰ ਭਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਯਥਾ ਤਥਾ ਚੈਵ ਸਾਮ੍ਯੇ ਅਹੋ ਹੀ ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਮਯੇ ।। ੩੬੧.

'ਕਿੰਚਿਦ', 'ਈਸ਼ਤ', 'ਮਨਾਗਲਪੇ' ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹੌਲੀ; 'ਪ੍ਰੇਤਿਆ', 'ਅਮੁਤਰਾ', 'ਭਵਾਂਤਰੇ' ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨ; 'ਯਥਾ', 'ਤਥਾ', 'ਸਾਮਯੇ' ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ; 'ਅਹੋ', 'ਹੀ' ਅਜਬ ਵਿੱਚ।

ਮੌਨੇ ਤੁ ਤੂष੍ਣੀਂ ਤੂष੍ਣੀਕਂ ਸਦ੍ਯਃ ਸਪਦਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਮੁਪਯੋषਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੇऽਥਾਨ੍ਤਰੇऽਨ੍ਤਰਾ ।। ੩੬੧.

'ਮੌਨੇ', 'ਤੂਸ਼ਣੀ', 'ਤੂਸ਼ਣੀਕੰ' ਚੁੱਪ; 'ਸਦ੍ਯ', 'ਸਪਦੀ', 'ਤਤਕਸ਼ਣੇ' ਤੁਰੰਤ; 'ਦਿਸ਼ਟਿਆ', 'ਸ਼ਮੁਪਯੋਸ਼' ਖੁਸ਼ੀ; 'ਅਥਾਂਤਰੇ', 'ਅੰਤਰਾ' ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਦੌਰਾਨ।