ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰ੍ਵ੍ਵੋऽਭਿਮਾਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਾਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸਮੁਨ੍ਨਤਿਃ । ਅਨਾਦਰਃ ਪਰਿਭਵਃ ਪਰਿਭਾਵਸ੍ਤਿਰਸ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੩੬੦.

ਘਮੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੈਂ-ਪਣ, ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ, ਮਨ ਦੀ ਉੱਚਾਈ, ਬੇਅਦਬੀ, ਤੌਹਿਨ, ਹਲਕਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰੱਦ ਕਰਨਾ।

ਵ੍ਰੀਡਾ ਲਜ੍ਜਾ ਤ੍ਰਪਾ ਹ੍ਰਾਃ ਸ੍ਯਾਦਭਿਧ੍ਯਾਨਂ ਧਨੇ ਸ੍ਪृਹਾ । ਕੌਤੂਹਲਂ ਕੌਤੁਕਞ੍ਚ ਕੁਤੁਕਞ੍ਚ ਕੁਤੂਹਲਂ ।। ੩੬੦.

ਲਾਜ, ਸ਼ਰਮ, ਝਿਝਕ, ਲਜਜਾ, ਈਰਖਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ, ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਵਿਲਾਸਵਿਵ੍ਵੋਕਵਿਭ੍ਰਮਾ ਲਲਿਤਨ੍ਤਥਾ । ਹੇਲਾ ਲੀਲੇਤ੍ਯਮੀ ਹਾਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਭਾਵਜਾਃ ।। ੩੬੦.

ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ, ਨਖਰੇ, ਰੂਹਲਤਾ, ਨਰਮਤਾ, ਚੇੜ-ਛਾੜ ਤੇ ਖੇਡ-ਭਾਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਰਵਕੇਲਿਪਰੀਹਾਸਾਃ ਕ੍ਰੋੜਾ ਲੀਲਾ ਚ ਕੂਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਸ੍ਯਾਦਾਚ੍ਛੁਰਿਤਕਂ ਹਾਸਃ ਸੋਤ੍ਪ੍ਰਾਸਃ ਸਮਨਾਕ੍‌ਸ੍ਮਿਤਂ ।। ੩੬੦.

ਨਰਮ ਖੇਡ, ਮਜ਼ਾਕ, ਖੇਡ-ਕਿਰਿਆ, ਚੇੜ-ਛਾੜ; ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਾਲਾ ਹਾਸਾ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ।

ਅਧੋਭੁਵਨਪਾਤਾਲਂ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਂ ਵਪਾ ਸ਼ੁषਿਃ । ਗਰ੍ਤ੍ਤਾਵਟੌ ਭੁਵਿ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਤਮਿਸ਼ਨ੍ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ ।। ੩੬੦.

ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਤਾਲ, ਚੀਰ, ਖੱਡ, ਖੋਹ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਖੱਡਾ, ਖਾਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੱਡ, ਹਨੇਰਾ, ਹਨੇਰੀ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ।

ਸਰ੍ਪਃ ਪृਦਾਕੁਰ੍ਭੁਜਗੋ ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕੋਂ ਵਿਲੇਸ਼ਯਃ । ਵਿषਂ ਕ੍ਸ਼੍ਵੇਡਸ਼੍ਚ ਗਰਲਂ ਨਿਰਯੋ ਦੁਰ੍ਗਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੦.

ਸੱਪ, ਸਾਂਪ, ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਜੰਤੂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼, ਸੀਟੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਨਰਕ, ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਦੁਖ।

ਪਯਃ ਕੀਲਾਲਮਮृਤਮੁਦਕਂ ਭੁਵਨਂ ਵਨਂ । ਭਙ੍ਗਸ੍ਤਰਙ੍ਗੁ ਊਰ੍ਮ੍ਮਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਕਲ੍ਲੋਲੋਲ੍ਲੋਲਕੌ ਚ ਤੌ ।। ੩੬੦.

ਦੁੱਧ, ਥੂਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਾਣੀ, ਸੰਸਾਰ, ਜੰਗਲ, ਲਹਿਰ, ਉਠਾਉ, ਝਟਕਾ, ਤੇ ਦੋ—ਲਹਿਰ ਤੇ ਉਠਾਉ।

ਪृषਨ੍ਤਿਵਿਨ੍ਦੁਪृषਤਾਃ ਕੂਲਂ ਰੋਧਸ਼੍ਚ ਤੀਰਕਂ । ਤੋਯੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਪੁਲਿਨਂ ਜਮ੍ਬਾਲਂ ਪਙ੍ਕਕਰ੍ਦਮੌ ।। ੩੬੦.

ਬੂੰਦ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ, ਛਿੜਕ, ਕੰਢਾ, ਬੰਧ, ਤੇ ਕਿਨਾਰਾ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਰੇਤ, ਮਿੱਟੀ, ਤੇ ਗਾਰ ਹੈ।

ਜਲੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਃ ਪਰੀਵਾਹਾਃ ਕੂਪਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਦਾਰਕਾਃ । ਆਤਰਸ੍ਤਰਪਣ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਰੋਣੀ ਕਾष੍ਠਾਮ੍ਬੁਵਾਹਿਨੀ ।। ੩੬੦.

ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਓਵਰਫਲੋ, ਕੂਆਂ, ਚੀਰ; ਟੋਟੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਭਾਂਡ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ।

ਕਲੁषਸ਼੍ਚਾਵਿਲੋऽਚ੍ਛਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋऽਥ ਗਭੀਰਕਂ । ਅਗਾਧਂ ਦਾਸਕੈਵਰ੍ਤ੍ਤੌ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾ ਜਲਸ਼ੁਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੬੦.

ਗੰਦਲਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਸਾਫ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਡੂੰਘਾ; ਅਥਾਹ, ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੱਛੀ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੀਪੀ।

ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਨ੍ਤੁ ਕਹ੍ਲਾਰਂ ਨੀਲਮਿਨ੍ਦੀਵਰਂ ਕਜਂ । ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍‌ਪਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਸਿਤੇ ਕੁਮੁਦਕੈਰਵੇ ।। ੩੬੦.

ਸੌਗੰਧਿਕ, ਨੀਲਾ ਕਵਲ, ਇੰਦਿਵਰ, ਕਜ; ਉਤਪਲ, ਕੁਵਲਯ, ਚਿੱਟਾ ਕੁਮੁਦ, ਤੇ ਕੈਰਵ।

ਸ਼ਾਲੂਕਮੇषਾਂ ਕਨ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਦ੍ਮਂ ਤਾਮਰਸਙ੍ਕਜਂ । ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਰਕ੍ਤਂ ਕੋਕਨਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੂਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਪਦਮ ਲਾਲ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਉਤਪਲ ਕੁਵਲਯ ਹੈ; ਲਾਲ ਨੂੰ ਕੋਕਨਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਹਾਟਃ ਸ਼ਿਫਾ ਕਨ੍ਦਂ ਕਿਞ੍ਚਲ੍ਕਃ ਕੇਸ਼ਰੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਖਨਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਾਕਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ ।। ੩੬੦.

ਕਰਹਾਟਾ ਫਲੀ ਹੈ, ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿੰਚਲਕ ਕੇਸਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਖਨੀ ਮਾਈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਉਪਤ੍ਯਕਾਦ੍ਰੇਰਾਸਨ੍ਨਾ ਭੂਮਿਰੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮਧਿਤ੍ਯਕਾ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਪਾਤਾਲਵਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾ ਨਾਨਾਰ੍ਖਕਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੩੬੦.

ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਉਪਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਟੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸਵਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਕੀ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਙੀषਦਰ੍ਥੇऽਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ ਸੀਮਾਰ੍ਥੇ ਧਾਤੁਯੋਗਜੇ । ਆ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤੌ ਵਾਕ੍ਯੇऽਪ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਪਪੀੜਯੋਃ ।। ੩੬੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਆ' ਸ਼ਬਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਵ, ਫੈਲਾਅ, ਹੱਦ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਦੇ ਵਾਕ, ਬੋਲਣ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਪਕੁਤ੍‌ਸੇषਦਰ੍ਥੇ ਕੁ ਧਿਗ੍‌ਜੁਗੁਪ੍ਸਨਨਿਨ੍ਦਯੋਃ । ਚਾਨ੍ਵਾਚਯਸਮਾਹਾਰੇਤਰੇਤਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ ।। ੩੬੧.

'ਕੁ' ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ, ਨਫ਼ਰਤ, ਤੋਹਮਤ, ਗ੍ਰਿਣਾ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਚ' ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੀਃ ਕ੍ਸ਼ਏਮਪੁਣ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਕਰ੍षੇ ਲਙ੍ਘਨੇऽਪ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਿਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਚ ਵਿਤਰ੍ਕੇ ਚ ਤੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੇਦੇऽਵਧਾਰਣੇ ।। ੩੬੧.

'ਸਵ' ਸ਼ਬਦ ਅਸੀਸ, ਭਲਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਉਲੰਘਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਸਵਿਤ' ਸਵਾਲ, ਸ਼ੱਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕृਤ੍ਸਹੈਕਵਾਰੇ ਸ੍ਯਾਦਾਰਾਦ੍‌ਦੂਰਸਮੀਪਯੋਃ । ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਚਰਮੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤਾਪ੍ਯਰ੍ਥਵਿਕਲ੍ਪਯੋਃ ।। ੩੬੧.

'ਸਕ੍ਰਤ' ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, 'ਸਹ' ਦਾ ਭਾਵ ਇਕੱਠੇ, 'ਇਕਵਾਰ' ਇੱਕ ਵਾਰੀ; 'ਆਰਾਤ' ਅਤੇ 'ਦੂਰ' ਦੂਰੀ ਲਈ, 'ਸਮੀਪ' ਨੇੜੇ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਤੀਚ' ਪੱਛਮ, 'ਚਰਮ' ਆਖਰੀ, 'ਪੱਛਾਤ' ਬਾਅਦ, ਅਤੇ 'ਉਤਾਪਿ' ਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਃਸਦਾਰ੍ਥਯੋਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੁਲ੍ਯਯੋਃ । ਖੇਦਾਨੁਕਮ੍ਪਾਸਨ੍ਤੋषਵਿਸ੍ਮਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਵਤ ।। ੩੬੧.

'ਪੁਨਹ' ਦੁਹਰਾਉਣ, 'ਸਦਾ' ਸਥਿਰਤਾ, 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ' ਸਦੀਵੀ, 'ਸਾਕਸ਼ਾਤ' ਸਿੱਧਾ, 'ਪ੍ਰਤ्यक्ष' ਸਪਸ਼ਟ; 'ਖੇਦ' ਥਕਾਵਟ, 'ਅਨੁਕੰਪਾ' ਦਇਆ, 'ਸੰਤੋਸ਼' ਤਸੱਲੀ, 'ਵਿਸ਼ਮਯ' ਹੈਰਾਨੀ, 'ਅਮੰਤ੍ਰਣ' ਸਲਾਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਨ੍ਤ ਹਰ੍षੇऽਨੁਕਮ੍ਪਾਯਾਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰਮ੍ਭਵਿषਾਦਯੋਃ । ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੌ ਵੀਪ੍ਸਾਲਕ੍ਸ਼ਣਾਦੌ ਪ੍ਰਯੋਗਤਃ ।। ੩੬੧.

'ਹੰਤਾ' ਖੁਸ਼ੀ, 'ਹਰਸ਼' ਉਲਾਸ, 'ਅਨੁਕੰਪਾ' ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ, ਵਾਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਦੁਖ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਤੀ' ਵਿਰੋਧ, ਬਦਲ, ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿ ਹੇਤੌ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਦਿਸਮਾਪ੍ਤਿषੁ । ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੇ ਪੁਰਾਰ੍ਥੇऽਗ੍ਰਤ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਇਤੀ' ਕਾਰਨ, ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਾਚ' ਪੂਰਬ, 'ਪੁਰਸਤਾਤ' ਸਾਹਮਣੇ, 'ਪ੍ਰਥਮ' ਪਹਿਲਾ, 'ਪੁਰਾਰਥ' ਪੁਰਾਣਾ, 'ਅਗਰਤਾ' ਅੱਗੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਚ੍ਚ ਸਾਕਲ੍ਯੇऽਵਧੌ ਮਾਨੇऽਵਦਾਰਣੇ । ਮਙ੍ਗਲਾਨਨ੍ਤਰਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨੇष੍ਵऽਥੋਥ ਚ ।। ੩੬੧.

'ਯਾਵਤ' ਅਤੇ 'ਤਾਵਤ' ਪੂਰਨਤਾ, ਹੱਦ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ; 'ਮੰਗਲ' ਸ਼ੁਭਤਾ, 'ਅਨੰਤਰਾ' ਅਗਲਾ, 'ਆਰੰਭ' ਸ਼ੁਰੂ, 'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਸਵਾਲ, 'ਕ੍ਰਿਤਸਨ' ਪੂਰਨਤਾ, 'ਅਥ' ਅਤੇ 'ਓਥ' ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵृਥਾ ਨਿਰਰ੍ਥਕਾਵਿਧ੍ਯੋਰ੍ਨਾਨਾऽਨੇਕੋਭਯਾਰ੍ਥਯੋਃ । ਨੁ ਪृਚ੍ਛਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਾਦृਸ਼੍ਯਯੋਰਨੁ ।। ੩੬੧.

'ਵ੍ਰਿਥਾ' ਵਿਅਰਥ, 'ਨਿਰਅਰਥਕ' ਬੇਮਤਲਬ, 'ਅਵਿਧਿ' ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਣਾ, 'ਨਾਨਾ' ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, 'ਅਨੇਕ' ਬਹੁਤ, 'ਉਭਯਾਰਥ' ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਾਂ; 'ਨੁ' ਸਵਾਲ, ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਵਧਾਰਣਾਨੁਜ੍ਞਾऽਨੁਨਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਨਨੁ । ਗਰ੍ਹਾਸਮੁਚ੍ਚਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ਼ਙ੍ਕਾਸਮ੍ਭਾਵਨਾਸ੍ਵऽਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਸਵਾਲ, 'ਅਵਧਾਰਣ' ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, 'ਅਨੁਜ्ञਾ' ਇਜਾਜ਼ਤ, 'ਅਨੁਨਯ' ਮਨਾਉਣ, 'ਅਮੰਤ੍ਰਣ' ਸਲਾਹ, 'ਨਨੁ' ਨਿੰਦਾ, ਇਕੱਠ, ਸਵਾਲ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਮਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਵਾ ਸਾਮਿ ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧੇ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤੇ । ਅਮਾ ਸਹ ਸਮੀਪੇ ਚ ਕਂ ਵਾਰਿਣਿ ਚ ਮੂਦ੍‌ਰ੍ਧਨਿ ।। ੩੬੧.

'ਉਪਮਾ' ਤੁਲਨਾ, 'ਵਿਕਲਪ' ਵਿਕਲਪ, 'ਸਾਮਿਤਵ' ਸਮਾਨਤਾ, 'ਅਰਧ' ਅੱਧਾ, 'ਜੁਗੁਪਸਿਤ' ਤਿਆਗਯੋਗ; 'ਅਮਾ' ਇਕੱਠੇ, 'ਸਹ' ਨੇੜੇ, 'ਸਮੀਪ' ਨੇੜਤਾ, 'ਕੰ' ਪਾਣੀ, 'ਮੂਧਨੀ' ਸਿਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਵੇਤ੍ਥਮਰ੍ਥਯੋਰੇਵਂ ਨੂਨਂ ਤਰ੍ਕ੍ਕੇऽਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਤੂष੍ਣੀਮਰ੍ਥੇ ਸੁਖੇ ਜੋषਂ ਕਿਮ੍ਪृਚ੍ਛਾਯਾਂ ਜੁਗੁਪ੍ਸਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਇਵ', 'ਇਥਮ' ਅਤੇ 'ਇਵਮ' ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਈ; 'ਨੂਨਮ' ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ; 'ਤੂਸ਼ਨੀਮ' ਚੁੱਪ, 'ਸੁਖ' ਖੁਸ਼ੀ, 'ਜੋਸ਼' ਤਸੱਲੀ, 'ਕਿਮ' ਸਵਾਲ, 'ਜੁਗੁਪਸਾ' ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਕ੍ਰੋਧੋਪਗਮਕੁਤ੍ਸਨੇ । ਅਲਂ ਭੂषਣਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਵਾਰਣਵਾਚਕਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਨਾਮ' ਪਸਟੀ, ਸੰਭਾਵਨਾ, ਗੁੱਸਾ, ਆਉਣਾ, ਨਫ਼ਰਤ; 'ਅਲੰ' ਪੂਰਨਤਾ, ਸਿੰਗਾਰ, ਕਾਫ਼ੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੋਕ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਂ ਵਿਤਰ੍ਕ੍ਕੇ ਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਸਮਯਾऽਨ੍ਤਿਕਮਧ੍ਯਯੋਃ । ਪੁਨਰਪ੍ਰਥਮੇ ਭੇਦੇ ਨਿਨਿਸ਼੍ਚਯਨਿषੇਧਯੋਃ ।। ੩੬੧.

'ਹੁੰ' ਵਿਚਾਰ, ਦੁਹਰਾਏ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ; 'ਪੁਨਰ' ਦੁਹਰਾਉਣ, 'ਅਪ੍ਰਥਮ' ਪਹਿਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, 'ਭੇਦ' ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, 'ਨਿਸ਼ਚਯ' ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, 'ਨਿਸ਼ੇਧ' ਇਨਕਾਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਬਨ੍ਧੇ ਚਿਰਾਤੀਤੇ ਨਿਕਟਾਗਾਮਿਕੇ ਪੁਰਾ । ਉਰਰ੍ਥੁਰੀ ਚੀਰਰੀ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇऽਙ੍ਗੀਕृਤੇ ਤ੍ਰਯਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਸਯਾਤ' ਜੋੜ, 'ਪ੍ਰਬੰਧ' ਲਗਾਤਾਰਤਾ, 'ਚਿਰਾਤੀਤ' ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, 'ਨਿਕਟ' ਨੇੜਤਾ, 'ਆਗਾਮਿਕ' ਆਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਪੁਰਾ' ਪੁਰਾਣਾ; 'ਉਰ', 'ਅਰਥੁ', 'ਚੀਰਾ' ਫੈਲਾਅ ਲਈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।