ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤਂ ਵੀਣਾਦਿਕਂ ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਦ੍ਧਂ ਮੁਰਜਾਦਿਕਂ । ਵਂਸ਼੍ਯਾਦਿਕਨ੍ਤੁ ਸ਼ੁषਿਰਂ ਕਾਂਸ੍ਯਤਾਲਾਦਿਕਂ ਘਨਂ ।। ੩੬੦.

ਤੰਤੂ ਵਾਦਯ ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਤੰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਾਦਯ ਹਨ; ਮੁਰਜ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਢੋਲਕ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੰਸ਼ੀ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਬਾਂਸुरी ਆਦਿ ਫੂਕ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਾਲ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਧਾਤੂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਵਾਦ੍ਯਂ ਵਾਦਿਤ੍ਰਾਤਾਦ੍ਯਨਾਮਕਂ । ਮृਦਙ੍ਗਾ ਮੁਰਜਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕ੍ਯਾਲਿਙ੍ਗ੍ਯੋऽਰ੍ਦ੍ਧਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੬੦.

ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਾਦਯ ਜਾਂ ਵਾਦਿਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਮੁਰਜਾ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਵੰਕੀ, ਅਲਿੰਗੀ, ਤੇ ਅਰਧਕਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼ਃਪਟਹੋ ਢਕ੍ਕਾ ਭੇਰ੍ਯ੍ਯਾਮਾਨਕਦੁਨ੍ਦੁਭਿਃ । ਆਨਕਃ ਭੇਦਾ ਝਰ੍ਝਰੀਡਿਣ੍ਡਿਮਾਦਯਃ ।। ੩੬੦.

ਯਸ਼ਪਟਹ, ਢੱਕਾ, ਭੇਰਿਆ, ਅਮਾਨਕ, ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਆਨਕ ਵੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਹੈ; ਜਰਜਰੀ, ਡਿੰਡਿਮ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵਾਜੇ ਵੀ ਹਨ।

ਮਰ੍ਦ੍ਦਲਃ ਪਣਵਸ੍ਤੁਲ੍ਯੌ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਨਨ੍ਤੁ ਤਾਲਕਃ । ਲਯਃ ਸਾਮ੍ਯਂ ਤਾਣ੍ਡਵਨ੍ਤੁ ਨਾਟ੍ਯਂ ਲਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਨਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ।। ੩੬੦.

ਮਰਦਲ ਤੇ ਪਣਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਤਾਲਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਾਜਾ ਹੈ; ਲਯ ਤਾਲ ਹੈ, ਸਾਮਿਆ ਸੁਰ ਮਿਲਾਪ; ਤਾਂਡਵ ਜੋੜਾ ਨਾਚ; ਨਾਟ, ਲਾਸਿਆ ਤੇ ਨਰਤਨ ਨੱਚਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਤੌਰ੍ਯ੍ਯਤ੍ਰਿਕਂ ਨृਤ੍ਯਗੀਤਵਾਦ੍ਯਂ ਨਾਟ੍ਯਮਿਦਂ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਰਾਜਾ ਭਟ੍ਟਾਰਕੋ ਦੇਵਃ ਸਾਭਿषੇਕਾ ਚ ਦੇਵ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੦.

ਤੌਰਯਤ੍ਰਿਕਾ ਨ੍ਰਿਤ, ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਟਯ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ, ਭਟਾਰਕ, ਦੇਵ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਰਵੀਰਕਰੁਣਾਦ੍ਭੁਤਹਾਸ੍ਯਭਯਾਨਕਾਃ । ਵੀਭਤ੍ਸਰੌਦ੍ਰੇ ਚ ਰਸਾਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਃ ਸ਼ੁਚਿਰੁਜ੍ਜ੍ਵਲਃ ।। ੩੬੦.

ਇਹ ਰਸ ਹਨ: ਪ੍ਰੇਮ, ਵਿਰਤਾ, ਦਇਆ, ਅਚੰਭਾ, ਹਾਸਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਗਿਨਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਸਾਫ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ।

ਉਤ੍ਸਾਹਵਰ੍ਦ੍ਧਨੋ ਵੀਰਃ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਕਰੁਣਾ ਘृਣਾ । ਕृਪਾ ਦਯਾ ਚਾਨੁਕਮ੍ਪਾऽਪ੍ਯਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ੋऽਪ੍ਯਥੋ ਹਸਃ ।। ੩੬੦.

ਵਿਰਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਮਿਹਰ, ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ, ਰਹਿਮ, ਤਰਸ, ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਹਾਸਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਸੋ ਹਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਬੀਭਤ੍ਸਂ ਵਿਕृਤਂ ਤ੍ਰਿष੍ਵਿਦਂ ਦ੍ਵਯਂ । ਵਿਸ੍ਮਯੋऽਦ੍ਭੁਤਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਮਪ੍ਯਥ ਭੈਰਵਂ ।। ੩੬੦.

ਹਾਸਾ ਤੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਗਿਨਾ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਹਨ; ਅਚੰਭਾ, ਅਜੋਬਾ, ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਵੀ ਹੈ।

ਦਾਰੁਣਂ ਭੀषਣਂ ਭੀष੍ਮਂ ਘੋਰਂ ਭੀਮਂ ਭਯਾਨਕਂ । ਭਯਙ੍ਕਰਂ ਪ੍ਰਤਿਭਯਂ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੁਗ੍ਰਮਮੀ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੦.

ਕਰੂਤਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਭਿਆਨਕ, ਭਿਆਨਕਤਾ, ਭੀਮਤਾ, ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ—ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਦਰਤ੍ਰਾਸੌ ਭੀਤਿਰ੍ਭੀਃ ਸਾਧ੍ਵਸਮ੍ਭਯਂ । ਵਿਕਾਰੋ ਮਾਨਸੋ ਭਾਵੋऽਨੁਭਾਵੋ ਭਾਵਬੋਧਨਃ ।। ੩੬੦.

ਡਰ ਦੀ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਦਹਿਸ਼ਤ, ਡਰ, ਭੈ, ਚਿੰਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਭਾਵਨਾ, ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ।

ਗਰ੍ਵ੍ਵੋऽਭਿਮਾਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਾਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸਮੁਨ੍ਨਤਿਃ । ਅਨਾਦਰਃ ਪਰਿਭਵਃ ਪਰਿਭਾਵਸ੍ਤਿਰਸ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੩੬੦.

ਘਮੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੈਂ-ਪਣ, ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ, ਮਨ ਦੀ ਉੱਚਾਈ, ਬੇਅਦਬੀ, ਤੌਹਿਨ, ਹਲਕਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰੱਦ ਕਰਨਾ।

ਵ੍ਰੀਡਾ ਲਜ੍ਜਾ ਤ੍ਰਪਾ ਹ੍ਰਾਃ ਸ੍ਯਾਦਭਿਧ੍ਯਾਨਂ ਧਨੇ ਸ੍ਪृਹਾ । ਕੌਤੂਹਲਂ ਕੌਤੁਕਞ੍ਚ ਕੁਤੁਕਞ੍ਚ ਕੁਤੂਹਲਂ ।। ੩੬੦.

ਲਾਜ, ਸ਼ਰਮ, ਝਿਝਕ, ਲਜਜਾ, ਈਰਖਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ, ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਵਿਲਾਸਵਿਵ੍ਵੋਕਵਿਭ੍ਰਮਾ ਲਲਿਤਨ੍ਤਥਾ । ਹੇਲਾ ਲੀਲੇਤ੍ਯਮੀ ਹਾਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਭਾਵਜਾਃ ।। ੩੬੦.

ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ, ਨਖਰੇ, ਰੂਹਲਤਾ, ਨਰਮਤਾ, ਚੇੜ-ਛਾੜ ਤੇ ਖੇਡ-ਭਾਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਰਵਕੇਲਿਪਰੀਹਾਸਾਃ ਕ੍ਰੋੜਾ ਲੀਲਾ ਚ ਕੂਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਸ੍ਯਾਦਾਚ੍ਛੁਰਿਤਕਂ ਹਾਸਃ ਸੋਤ੍ਪ੍ਰਾਸਃ ਸਮਨਾਕ੍‌ਸ੍ਮਿਤਂ ।। ੩੬੦.

ਨਰਮ ਖੇਡ, ਮਜ਼ਾਕ, ਖੇਡ-ਕਿਰਿਆ, ਚੇੜ-ਛਾੜ; ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਾਲਾ ਹਾਸਾ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ।

ਅਧੋਭੁਵਨਪਾਤਾਲਂ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਂ ਵਪਾ ਸ਼ੁषਿਃ । ਗਰ੍ਤ੍ਤਾਵਟੌ ਭੁਵਿ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਤਮਿਸ਼ਨ੍ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ ।। ੩੬੦.

ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਤਾਲ, ਚੀਰ, ਖੱਡ, ਖੋਹ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਖੱਡਾ, ਖਾਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੱਡ, ਹਨੇਰਾ, ਹਨੇਰੀ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ।

ਸਰ੍ਪਃ ਪृਦਾਕੁਰ੍ਭੁਜਗੋ ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕੋਂ ਵਿਲੇਸ਼ਯਃ । ਵਿषਂ ਕ੍ਸ਼੍ਵੇਡਸ਼੍ਚ ਗਰਲਂ ਨਿਰਯੋ ਦੁਰ੍ਗਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੦.

ਸੱਪ, ਸਾਂਪ, ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਜੰਤੂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼, ਸੀਟੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਨਰਕ, ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਦੁਖ।

ਪਯਃ ਕੀਲਾਲਮਮृਤਮੁਦਕਂ ਭੁਵਨਂ ਵਨਂ । ਭਙ੍ਗਸ੍ਤਰਙ੍ਗੁ ਊਰ੍ਮ੍ਮਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਕਲ੍ਲੋਲੋਲ੍ਲੋਲਕੌ ਚ ਤੌ ।। ੩੬੦.

ਦੁੱਧ, ਥੂਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਾਣੀ, ਸੰਸਾਰ, ਜੰਗਲ, ਲਹਿਰ, ਉਠਾਉ, ਝਟਕਾ, ਤੇ ਦੋ—ਲਹਿਰ ਤੇ ਉਠਾਉ।

ਪृषਨ੍ਤਿਵਿਨ੍ਦੁਪृषਤਾਃ ਕੂਲਂ ਰੋਧਸ਼੍ਚ ਤੀਰਕਂ । ਤੋਯੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਪੁਲਿਨਂ ਜਮ੍ਬਾਲਂ ਪਙ੍ਕਕਰ੍ਦਮੌ ।। ੩੬੦.

ਬੂੰਦ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ, ਛਿੜਕ, ਕੰਢਾ, ਬੰਧ, ਤੇ ਕਿਨਾਰਾ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਰੇਤ, ਮਿੱਟੀ, ਤੇ ਗਾਰ ਹੈ।

ਜਲੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਃ ਪਰੀਵਾਹਾਃ ਕੂਪਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਦਾਰਕਾਃ । ਆਤਰਸ੍ਤਰਪਣ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਰੋਣੀ ਕਾष੍ਠਾਮ੍ਬੁਵਾਹਿਨੀ ।। ੩੬੦.

ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਓਵਰਫਲੋ, ਕੂਆਂ, ਚੀਰ; ਟੋਟੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਭਾਂਡ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ।

ਕਲੁषਸ਼੍ਚਾਵਿਲੋऽਚ੍ਛਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋऽਥ ਗਭੀਰਕਂ । ਅਗਾਧਂ ਦਾਸਕੈਵਰ੍ਤ੍ਤੌ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾ ਜਲਸ਼ੁਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੬੦.

ਗੰਦਲਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਸਾਫ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਡੂੰਘਾ; ਅਥਾਹ, ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੱਛੀ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੀਪੀ।

ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਨ੍ਤੁ ਕਹ੍ਲਾਰਂ ਨੀਲਮਿਨ੍ਦੀਵਰਂ ਕਜਂ । ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍‌ਪਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਸਿਤੇ ਕੁਮੁਦਕੈਰਵੇ ।। ੩੬੦.

ਸੌਗੰਧਿਕ, ਨੀਲਾ ਕਵਲ, ਇੰਦਿਵਰ, ਕਜ; ਉਤਪਲ, ਕੁਵਲਯ, ਚਿੱਟਾ ਕੁਮੁਦ, ਤੇ ਕੈਰਵ।

ਸ਼ਾਲੂਕਮੇषਾਂ ਕਨ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਦ੍ਮਂ ਤਾਮਰਸਙ੍ਕਜਂ । ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਰਕ੍ਤਂ ਕੋਕਨਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੂਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਪਦਮ ਲਾਲ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਉਤਪਲ ਕੁਵਲਯ ਹੈ; ਲਾਲ ਨੂੰ ਕੋਕਨਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਹਾਟਃ ਸ਼ਿਫਾ ਕਨ੍ਦਂ ਕਿਞ੍ਚਲ੍ਕਃ ਕੇਸ਼ਰੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਖਨਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਾਕਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ ।। ੩੬੦.

ਕਰਹਾਟਾ ਫਲੀ ਹੈ, ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿੰਚਲਕ ਕੇਸਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਖਨੀ ਮਾਈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਉਪਤ੍ਯਕਾਦ੍ਰੇਰਾਸਨ੍ਨਾ ਭੂਮਿਰੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮਧਿਤ੍ਯਕਾ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਪਾਤਾਲਵਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾ ਨਾਨਾਰ੍ਖਕਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੩੬੦.

ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਉਪਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਟੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸਵਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਕੀ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਙੀषਦਰ੍ਥੇऽਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ ਸੀਮਾਰ੍ਥੇ ਧਾਤੁਯੋਗਜੇ । ਆ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤੌ ਵਾਕ੍ਯੇऽਪ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਪਪੀੜਯੋਃ ।। ੩੬੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਆ' ਸ਼ਬਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਵ, ਫੈਲਾਅ, ਹੱਦ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਦੇ ਵਾਕ, ਬੋਲਣ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਪਕੁਤ੍‌ਸੇषਦਰ੍ਥੇ ਕੁ ਧਿਗ੍‌ਜੁਗੁਪ੍ਸਨਨਿਨ੍ਦਯੋਃ । ਚਾਨ੍ਵਾਚਯਸਮਾਹਾਰੇਤਰੇਤਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ ।। ੩੬੧.

'ਕੁ' ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ, ਨਫ਼ਰਤ, ਤੋਹਮਤ, ਗ੍ਰਿਣਾ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਚ' ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੀਃ ਕ੍ਸ਼ਏਮਪੁਣ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਕਰ੍षੇ ਲਙ੍ਘਨੇऽਪ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਿਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਚ ਵਿਤਰ੍ਕੇ ਚ ਤੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੇਦੇऽਵਧਾਰਣੇ ।। ੩੬੧.

'ਸਵ' ਸ਼ਬਦ ਅਸੀਸ, ਭਲਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਉਲੰਘਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਸਵਿਤ' ਸਵਾਲ, ਸ਼ੱਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕृਤ੍ਸਹੈਕਵਾਰੇ ਸ੍ਯਾਦਾਰਾਦ੍‌ਦੂਰਸਮੀਪਯੋਃ । ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਚਰਮੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤਾਪ੍ਯਰ੍ਥਵਿਕਲ੍ਪਯੋਃ ।। ੩੬੧.

'ਸਕ੍ਰਤ' ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, 'ਸਹ' ਦਾ ਭਾਵ ਇਕੱਠੇ, 'ਇਕਵਾਰ' ਇੱਕ ਵਾਰੀ; 'ਆਰਾਤ' ਅਤੇ 'ਦੂਰ' ਦੂਰੀ ਲਈ, 'ਸਮੀਪ' ਨੇੜੇ ਲਈ; 'ਪ੍ਰਤੀਚ' ਪੱਛਮ, 'ਚਰਮ' ਆਖਰੀ, 'ਪੱਛਾਤ' ਬਾਅਦ, ਅਤੇ 'ਉਤਾਪਿ' ਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਃਸਦਾਰ੍ਥਯੋਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੁਲ੍ਯਯੋਃ । ਖੇਦਾਨੁਕਮ੍ਪਾਸਨ੍ਤੋषਵਿਸ੍ਮਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਵਤ ।। ੩੬੧.

'ਪੁਨਹ' ਦੁਹਰਾਉਣ, 'ਸਦਾ' ਸਥਿਰਤਾ, 'ਸ਼ਸ਼ਵਤ' ਸਦੀਵੀ, 'ਸਾਕਸ਼ਾਤ' ਸਿੱਧਾ, 'ਪ੍ਰਤ्यक्ष' ਸਪਸ਼ਟ; 'ਖੇਦ' ਥਕਾਵਟ, 'ਅਨੁਕੰਪਾ' ਦਇਆ, 'ਸੰਤੋਸ਼' ਤਸੱਲੀ, 'ਵਿਸ਼ਮਯ' ਹੈਰਾਨੀ, 'ਅਮੰਤ੍ਰਣ' ਸਲਾਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।