ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਪੋਦ੍ਘਾਤ ਉਦਾਹਾਰੋ ਹ੍ਯਥ ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਸਂਸ਼ਨਮ੍ । ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਯਸ਼ਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪृਚ੍ਛਾਨੁਯੋਗਕਃ ।। ੩੬੦.

ਉਪੋਧਾਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਸ਼ਾਪ, ਇਜ਼ਤ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੀ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰੇਡਿਤਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰੁਕ੍ਤਂ ਕੁਤ੍ਸਾਨਿਨ੍ਦੇ ਚ ਗਰ੍ਹਣੇ । ਸ੍ਯਾਦਾਭਾषਣਮਾਲਾਪਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋऽਨਰ੍ਥਕਂ ਵਚਃ ।। ੩੬੦.

ਆਮਰੇਡਿਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ; ਕੁਤਸਾ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਅਭਾਸਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲ ਹਨ; ਪ੍ਰਲਾਪ ਬੇਮਤਲਬ ਬਾਤਾਂ ਹਨ।

ਅਨੁਲਾਪੋ ਮੁਹੁਰ੍ਭਾषਾ ਵਿਲਾਪਃ ਪਰਿਦੇਵਨਂ । ਵਿਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਿਰੋਧੋਕ੍ਤਿਃ ਸਂਲਾਪੋ ਭਾਪਣਂ ਮਿਥਃ ।। ੩੬੦.

ਅਨੁਲਾਪੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਮੁਹੁਰਭਾਸ਼ਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਲਣੀ ਗੱਲ; ਵਿਲਾਪ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣਾ; ਵਿਪ੍ਰਲਾਪ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲ; ਤੇ ਸੰਲਾਪ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ।

ਸੁਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸੁਵਚਨਮਪਲਾਪਸ੍ਤੁ ਨਿਹ੍ਨਵਃ । ਉषਤੀ ਵਾਗਕਲ੍ਯਾਣੀ ਸਙ੍ਗਤਂ ਹृਦਯਙ੍ਗਮਂ ।। ੩੬੦.

ਸੁਪ੍ਰਲਾਪ ਚੰਗੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ; ਸੁਵਚਨ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲ; ਅਪਲਾਪ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ; ਉਸ਼ਤੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ; ਸੰਗਤ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ।

ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਧੁਰਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਮਬਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਨਰ੍ਥਕਂ । ਨਿष੍ਠੁਰਾਸ਼੍ਲੀਲਪਰੁषਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਂ ਵੈ ਸੂਨृਤਂ ਪ੍ਰਿਯੇ ।। ੩੬੦.

ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਚਾਪਲੂਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਬੱਧ ਬੋਲ ਬੇਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਠੁਰ, ਅਸ਼ਲੀਲ, ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲ ਪਿੰਡੂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਤਥ੍ਯਮृਤਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਾਦਨਿਸ੍ਵਾਨਨਿਸ੍ਵਨਾਃ । ਆਰਵਾਰਾਵਸਂਰਾਵਵਿਰਾਵਾ ਅਥ ਮਰ੍ਮ੍ਮਰਃ ।। ੩੬੦.

ਸਚ, ਤੱਥ, ਅਸਲ, ਤੇ ਠੀਕ ਗੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ; ਨਾਦ ਤੇ ਸਵਨ ਉਚਾਰਣ ਹਨ; ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਚੀਕਾਂ, ਰੋਣ, ਤੇ ਮਰਮਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ੍ਵਨਿਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਰ੍ਣਾਨਾਂ ਭੂषਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਿਞ੍ਜਿਤਂ । ਵੀਣਾਯਾ ਨਿਕ੍ਕਣਃ ਕ੍ਕਾਣਃ ਤਿਰਸ਼੍ਚਾਂ ਵਾਸ਼ਿਤਂ ਰੁਤਂ ।। ੩੬੦.

ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸਵਨ ਹੈ; ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸ਼ਿੰਜਿਤ ਹੈ; ਵੀਣਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਿਕਕਣ ਜਾਂ ਕਾਣਾ ਹੈ; ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਰੁਤ ਹੈ।

ਕੋਲਾਹਲਃ ਕਲਕਲੋ ਗੀਤਂ ਗਾਨਮਿਮੇ ਸਮੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਧ੍ਵਾਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਕਣ੍ਠਾਨ੍ਨਿਸਾਦਕਃ ।। ੩੬੦.

ਕੋਲਾਹਲ ਤੇ ਕਲਕਲੋ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਹਨ; ਗੀਤ ਤੇ ਗਾਨਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਥੱਲੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਾਕਲੀ ਤੁ ਕਲੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਧ੍ਵਨੌ ਤੁ ਮਧੁਰਾਸ੍ਫੁਟੇ । ਕਲੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਤਾਰੋऽਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੦.

ਕਾਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਮ ਸਵਨ ਹੈ; ਧਵਨੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ; ਕਲਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ; ਤਾਰਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਸਮਨ੍ਵਿਤਲਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕਤਾਲੋ ਵੀਣਾ ਤੁ ਵਲ੍ਲਕੀ । ਵਿਪਞ੍ਚੀ ਸਾ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪਰਿਵਾਦਿਨੀ ।। ੩੬੦.

ਜਦੋਂ ਲਯ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕਤਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੀਣਾ ਨੂੰ ਵੱਲਕੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਪੰਚੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤੰਤੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਿਵਾਦਿਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਤਂ ਵੀਣਾਦਿਕਂ ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਦ੍ਧਂ ਮੁਰਜਾਦਿਕਂ । ਵਂਸ਼੍ਯਾਦਿਕਨ੍ਤੁ ਸ਼ੁषਿਰਂ ਕਾਂਸ੍ਯਤਾਲਾਦਿਕਂ ਘਨਂ ।। ੩੬੦.

ਤੰਤੂ ਵਾਦਯ ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਤੰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਾਦਯ ਹਨ; ਮੁਰਜ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਢੋਲਕ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੰਸ਼ੀ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਬਾਂਸुरी ਆਦਿ ਫੂਕ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਾਲ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਧਾਤੂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਵਾਦ੍ਯਂ ਵਾਦਿਤ੍ਰਾਤਾਦ੍ਯਨਾਮਕਂ । ਮृਦਙ੍ਗਾ ਮੁਰਜਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕ੍ਯਾਲਿਙ੍ਗ੍ਯੋऽਰ੍ਦ੍ਧਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੬੦.

ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਾਦਯ ਜਾਂ ਵਾਦਿਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਮੁਰਜਾ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਵੰਕੀ, ਅਲਿੰਗੀ, ਤੇ ਅਰਧਕਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼ਃਪਟਹੋ ਢਕ੍ਕਾ ਭੇਰ੍ਯ੍ਯਾਮਾਨਕਦੁਨ੍ਦੁਭਿਃ । ਆਨਕਃ ਭੇਦਾ ਝਰ੍ਝਰੀਡਿਣ੍ਡਿਮਾਦਯਃ ।। ੩੬੦.

ਯਸ਼ਪਟਹ, ਢੱਕਾ, ਭੇਰਿਆ, ਅਮਾਨਕ, ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਆਨਕ ਵੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਹੈ; ਜਰਜਰੀ, ਡਿੰਡਿਮ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵਾਜੇ ਵੀ ਹਨ।

ਮਰ੍ਦ੍ਦਲਃ ਪਣਵਸ੍ਤੁਲ੍ਯੌ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਨਨ੍ਤੁ ਤਾਲਕਃ । ਲਯਃ ਸਾਮ੍ਯਂ ਤਾਣ੍ਡਵਨ੍ਤੁ ਨਾਟ੍ਯਂ ਲਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਨਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ।। ੩੬੦.

ਮਰਦਲ ਤੇ ਪਣਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਤਾਲਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਾਜਾ ਹੈ; ਲਯ ਤਾਲ ਹੈ, ਸਾਮਿਆ ਸੁਰ ਮਿਲਾਪ; ਤਾਂਡਵ ਜੋੜਾ ਨਾਚ; ਨਾਟ, ਲਾਸਿਆ ਤੇ ਨਰਤਨ ਨੱਚਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਤੌਰ੍ਯ੍ਯਤ੍ਰਿਕਂ ਨृਤ੍ਯਗੀਤਵਾਦ੍ਯਂ ਨਾਟ੍ਯਮਿਦਂ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਰਾਜਾ ਭਟ੍ਟਾਰਕੋ ਦੇਵਃ ਸਾਭਿषੇਕਾ ਚ ਦੇਵ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੦.

ਤੌਰਯਤ੍ਰਿਕਾ ਨ੍ਰਿਤ, ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਟਯ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ, ਭਟਾਰਕ, ਦੇਵ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਰਵੀਰਕਰੁਣਾਦ੍ਭੁਤਹਾਸ੍ਯਭਯਾਨਕਾਃ । ਵੀਭਤ੍ਸਰੌਦ੍ਰੇ ਚ ਰਸਾਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਃ ਸ਼ੁਚਿਰੁਜ੍ਜ੍ਵਲਃ ।। ੩੬੦.

ਇਹ ਰਸ ਹਨ: ਪ੍ਰੇਮ, ਵਿਰਤਾ, ਦਇਆ, ਅਚੰਭਾ, ਹਾਸਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਗਿਨਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਸਾਫ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ।

ਉਤ੍ਸਾਹਵਰ੍ਦ੍ਧਨੋ ਵੀਰਃ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਕਰੁਣਾ ਘृਣਾ । ਕृਪਾ ਦਯਾ ਚਾਨੁਕਮ੍ਪਾऽਪ੍ਯਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ੋऽਪ੍ਯਥੋ ਹਸਃ ।। ੩੬੦.

ਵਿਰਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਮਿਹਰ, ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ, ਰਹਿਮ, ਤਰਸ, ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਹਾਸਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਸੋ ਹਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਬੀਭਤ੍ਸਂ ਵਿਕृਤਂ ਤ੍ਰਿष੍ਵਿਦਂ ਦ੍ਵਯਂ । ਵਿਸ੍ਮਯੋऽਦ੍ਭੁਤਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਮਪ੍ਯਥ ਭੈਰਵਂ ।। ੩੬੦.

ਹਾਸਾ ਤੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਗਿਨਾ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਹਨ; ਅਚੰਭਾ, ਅਜੋਬਾ, ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਵੀ ਹੈ।

ਦਾਰੁਣਂ ਭੀषਣਂ ਭੀष੍ਮਂ ਘੋਰਂ ਭੀਮਂ ਭਯਾਨਕਂ । ਭਯਙ੍ਕਰਂ ਪ੍ਰਤਿਭਯਂ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੁਗ੍ਰਮਮੀ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੦.

ਕਰੂਤਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਭਿਆਨਕ, ਭਿਆਨਕਤਾ, ਭੀਮਤਾ, ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ—ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਦਰਤ੍ਰਾਸੌ ਭੀਤਿਰ੍ਭੀਃ ਸਾਧ੍ਵਸਮ੍ਭਯਂ । ਵਿਕਾਰੋ ਮਾਨਸੋ ਭਾਵੋऽਨੁਭਾਵੋ ਭਾਵਬੋਧਨਃ ।। ੩੬੦.

ਡਰ ਦੀ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਦਹਿਸ਼ਤ, ਡਰ, ਭੈ, ਚਿੰਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਭਾਵਨਾ, ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ।

ਗਰ੍ਵ੍ਵੋऽਭਿਮਾਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਾਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸਮੁਨ੍ਨਤਿਃ । ਅਨਾਦਰਃ ਪਰਿਭਵਃ ਪਰਿਭਾਵਸ੍ਤਿਰਸ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੩੬੦.

ਘਮੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੈਂ-ਪਣ, ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ, ਮਨ ਦੀ ਉੱਚਾਈ, ਬੇਅਦਬੀ, ਤੌਹਿਨ, ਹਲਕਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰੱਦ ਕਰਨਾ।

ਵ੍ਰੀਡਾ ਲਜ੍ਜਾ ਤ੍ਰਪਾ ਹ੍ਰਾਃ ਸ੍ਯਾਦਭਿਧ੍ਯਾਨਂ ਧਨੇ ਸ੍ਪृਹਾ । ਕੌਤੂਹਲਂ ਕੌਤੁਕਞ੍ਚ ਕੁਤੁਕਞ੍ਚ ਕੁਤੂਹਲਂ ।। ੩੬੦.

ਲਾਜ, ਸ਼ਰਮ, ਝਿਝਕ, ਲਜਜਾ, ਈਰਖਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ, ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਵਿਲਾਸਵਿਵ੍ਵੋਕਵਿਭ੍ਰਮਾ ਲਲਿਤਨ੍ਤਥਾ । ਹੇਲਾ ਲੀਲੇਤ੍ਯਮੀ ਹਾਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਭਾਵਜਾਃ ।। ੩੬੦.

ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ, ਨਖਰੇ, ਰੂਹਲਤਾ, ਨਰਮਤਾ, ਚੇੜ-ਛਾੜ ਤੇ ਖੇਡ-ਭਾਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਰਵਕੇਲਿਪਰੀਹਾਸਾਃ ਕ੍ਰੋੜਾ ਲੀਲਾ ਚ ਕੂਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਸ੍ਯਾਦਾਚ੍ਛੁਰਿਤਕਂ ਹਾਸਃ ਸੋਤ੍ਪ੍ਰਾਸਃ ਸਮਨਾਕ੍‌ਸ੍ਮਿਤਂ ।। ੩੬੦.

ਨਰਮ ਖੇਡ, ਮਜ਼ਾਕ, ਖੇਡ-ਕਿਰਿਆ, ਚੇੜ-ਛਾੜ; ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਾਲਾ ਹਾਸਾ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ।

ਅਧੋਭੁਵਨਪਾਤਾਲਂ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਂ ਵਪਾ ਸ਼ੁषਿਃ । ਗਰ੍ਤ੍ਤਾਵਟੌ ਭੁਵਿ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਤਮਿਸ਼ਨ੍ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ ।। ੩੬੦.

ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਤਾਲ, ਚੀਰ, ਖੱਡ, ਖੋਹ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਖੱਡਾ, ਖਾਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੱਡ, ਹਨੇਰਾ, ਹਨੇਰੀ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ।

ਸਰ੍ਪਃ ਪृਦਾਕੁਰ੍ਭੁਜਗੋ ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕੋਂ ਵਿਲੇਸ਼ਯਃ । ਵਿषਂ ਕ੍ਸ਼੍ਵੇਡਸ਼੍ਚ ਗਰਲਂ ਨਿਰਯੋ ਦੁਰ੍ਗਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੦.

ਸੱਪ, ਸਾਂਪ, ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਜੰਤੂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼, ਸੀਟੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਨਰਕ, ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਦੁਖ।

ਪਯਃ ਕੀਲਾਲਮਮृਤਮੁਦਕਂ ਭੁਵਨਂ ਵਨਂ । ਭਙ੍ਗਸ੍ਤਰਙ੍ਗੁ ਊਰ੍ਮ੍ਮਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਕਲ੍ਲੋਲੋਲ੍ਲੋਲਕੌ ਚ ਤੌ ।। ੩੬੦.

ਦੁੱਧ, ਥੂਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਾਣੀ, ਸੰਸਾਰ, ਜੰਗਲ, ਲਹਿਰ, ਉਠਾਉ, ਝਟਕਾ, ਤੇ ਦੋ—ਲਹਿਰ ਤੇ ਉਠਾਉ।

ਪृषਨ੍ਤਿਵਿਨ੍ਦੁਪृषਤਾਃ ਕੂਲਂ ਰੋਧਸ਼੍ਚ ਤੀਰਕਂ । ਤੋਯੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਪੁਲਿਨਂ ਜਮ੍ਬਾਲਂ ਪਙ੍ਕਕਰ੍ਦਮੌ ।। ੩੬੦.

ਬੂੰਦ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ, ਛਿੜਕ, ਕੰਢਾ, ਬੰਧ, ਤੇ ਕਿਨਾਰਾ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਰੇਤ, ਮਿੱਟੀ, ਤੇ ਗਾਰ ਹੈ।

ਜਲੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਃ ਪਰੀਵਾਹਾਃ ਕੂਪਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਦਾਰਕਾਃ । ਆਤਰਸ੍ਤਰਪਣ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਰੋਣੀ ਕਾष੍ਠਾਮ੍ਬੁਵਾਹਿਨੀ ।। ੩੬੦.

ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਓਵਰਫਲੋ, ਕੂਆਂ, ਚੀਰ; ਟੋਟੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਭਾਂਡ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ।