ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

. ਆਮੋਦਃ ਸੋऽਤਿਨਿਰ੍ਹਾਰੀ ਸੁਰਭਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਤਰ੍ਪਣਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼ੁਭ੍ਰਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਯੇਤਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਵੇਤਪਾਣ੍ਡਰਾਃ ।। ੩੬੦.

ਖੁਸ਼ਬੂ, ਬਹੁਤ ਮਨਭਾਵਨ, ਸੁਗੰਧ, ਨੱਕ ਨੂੰ ਰਸਦਾਰ; ਚਿੱਟਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ, ਚਮਕਦਾਰ, ਰੌਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿੱਕਾ।

ਅਵਦਾਤਃ ਸਿਤੋ ਗੌਰੋ ਬਲਕ੍ਸ਼ੋ ਧਵਲੋऽਰ੍ਜ੍ਜੁਨਃ । ਹਰਿਣਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੀषਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤੁ ਧੂਸਰਃ ।। ੩੬੦.

ਨਿਰਮਲ, ਚਿੱਟਾ, ਗੋਰਾ, ਫਿੱਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨ; ਪੀਲਾ, ਫਿੱਕਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਧੂਸਰ।

ਕृष੍ਣੇ ਨੀਲਾਸਿਤਸ਼੍ਯਾਮਕਾਲਸ਼੍ਯਾਮਲਮੇਚਕਾਃ । ਪੀਤੋ ਗੌਰੋ ਹਰਿਦ੍ਰਾਭਃ ਪਾਲਾਸ਼ੋ ਪਰਿਤੋ ਹਰਿਤ੍ ।। ੩੬੦.

ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਡੂੰਘਾ ਕਾਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਕਾਲਾ-ਚਮਕਦਾਰ; ਪੀਲਾ, ਗੋਰਾ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ, ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਰਾ।

ਰੋਹਿਤੋ ਲੋਹਿਤੋ ਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਣਃ ਕੋਕਨਦਚ੍ਛਵਿਃ । ਅਚਵ੍ਯਕ੍ਤਰਾਗਸ੍ਤ੍ਵਰੁਮਃ ਸ਼੍ਵੇਤਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪਾਟਲਃ ।। ੩੬੦.

ਲਾਲ, ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਅਸਪਸ਼ਟ ਲਾਲ, ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ-ਲਾਲ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ੍ਯਾਤਕਪਿਸ਼ੋ ਧੂਮ੍ਰਧੂਮਲੌ ਕृष੍ਣਲੋਹਿਤੇ । ਕ੍ਕੜਾਰਃ ਕਪਿਲਃ ਪਿਡ੍ਗਪਿਸ਼ਙ੍ਗੌ ਕਦ੍ਰੁਪਿਙ੍ਗਲੌ ।। ੩੬੦.

ਸਲੇਟੀ, ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ, ਧੂਮਰ, ਧੂਮਰ ਰੰਗ, ਕਾਲਾ-ਲਾਲ; ਕਰੜਾ, ਭੂਰਾ, ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ, ਪੀਲਾ-ਸਲੇਟੀ ਅਤੇ ਲਾਲ-ਭੂਰਾ।

ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਰ੍ਮ੍ਮੀਰਕਲ੍ਮਾषਸ਼ਵਲੈਤਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਵ੍ਵੁਰੇ । ਵ੍ਯਾਹਾਰ ਉਕ੍ਤਿਰ੍ਲਪਿਤਮਪਭ੍ਰਂਸ਼ੋऽਪਸ਼ਬ੍ਦਕਃ ।। ੩੬੦.

ਚਿੱਟਾ-ਮਿਸ਼ਰਤ, ਚਿੱਟਾ-ਦਾਗਦਾਰ, ਕਲਮਾਸ਼, ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ; ਬੋਲ, ਗੱਲ, ਬਕਬਕ, ਬਿਗੜੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ।

ਤਿਙ੍‌ਸੁਵਨ੍ਤਵਯੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਕਾਰਕਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਇਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਵृਤ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੬੦.

ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ, ਨਾਮ ਰੂਪ, ਵਾਕ, ਕਰਤੂਤ ਜੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਾਲ; ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ।

ਆਖ੍ਯਾਤਿਕੋਪਲਬ੍ਧਾਰ੍ਥਾ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਥਾ । ਸਮਾਹਾਰਃ ਸਂਗ੍ਰਹਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਹ੍ਲਿਕਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ।। ੩੬੦.

ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸਮਾਹਾਰ ਜਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਪਹੇਲੀ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੋਵੇ।

ਸਮਸ੍ਯਾ ਤੁ ਸਮਾਸਾਰ੍ਥਾ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਂਹਿਤਾ । ਆਖ੍ਯਾਹ੍ਵੇ ਚਾਭਿਧਾਨਞ੍ਚ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤ ਈਰਿਤਃ ।। ੩੬੦.

ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਰਥ ਹੋਵੇ; ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਥਾ ਨੂੰ ਅਭਿਧਾਨ ਜਾਂ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੂਤਿਰਾਕਾਰਣਾਹ੍ਵਾਨਮੁਪਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਵਾਙ੍‌ਮੁਖਂ । ਵਿਵਾਦੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਕ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇ ਸਮੇ ।। ੩੬੦.

ਹੂਤਿ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਨਿਆਸ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਵਾਦ ਦਲੀਲ-ਬਹਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਵਿਆਪਾਰ ਜਾਂ ਮੁਕਦਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਜਵਾਬ ਹੋਣ।

ਉਪੋਦ੍ਘਾਤ ਉਦਾਹਾਰੋ ਹ੍ਯਥ ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਸਂਸ਼ਨਮ੍ । ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਯਸ਼ਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪृਚ੍ਛਾਨੁਯੋਗਕਃ ।। ੩੬੦.

ਉਪੋਧਾਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਸ਼ਾਪ, ਇਜ਼ਤ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੀ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰੇਡਿਤਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰੁਕ੍ਤਂ ਕੁਤ੍ਸਾਨਿਨ੍ਦੇ ਚ ਗਰ੍ਹਣੇ । ਸ੍ਯਾਦਾਭਾषਣਮਾਲਾਪਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋऽਨਰ੍ਥਕਂ ਵਚਃ ।। ੩੬੦.

ਆਮਰੇਡਿਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ; ਕੁਤਸਾ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਅਭਾਸਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲ ਹਨ; ਪ੍ਰਲਾਪ ਬੇਮਤਲਬ ਬਾਤਾਂ ਹਨ।

ਅਨੁਲਾਪੋ ਮੁਹੁਰ੍ਭਾषਾ ਵਿਲਾਪਃ ਪਰਿਦੇਵਨਂ । ਵਿਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਿਰੋਧੋਕ੍ਤਿਃ ਸਂਲਾਪੋ ਭਾਪਣਂ ਮਿਥਃ ।। ੩੬੦.

ਅਨੁਲਾਪੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਮੁਹੁਰਭਾਸ਼ਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਲਣੀ ਗੱਲ; ਵਿਲਾਪ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣਾ; ਵਿਪ੍ਰਲਾਪ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲ; ਤੇ ਸੰਲਾਪ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ।

ਸੁਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸੁਵਚਨਮਪਲਾਪਸ੍ਤੁ ਨਿਹ੍ਨਵਃ । ਉषਤੀ ਵਾਗਕਲ੍ਯਾਣੀ ਸਙ੍ਗਤਂ ਹृਦਯਙ੍ਗਮਂ ।। ੩੬੦.

ਸੁਪ੍ਰਲਾਪ ਚੰਗੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ; ਸੁਵਚਨ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲ; ਅਪਲਾਪ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ; ਉਸ਼ਤੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ; ਸੰਗਤ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ।

ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਧੁਰਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਮਬਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਨਰ੍ਥਕਂ । ਨਿष੍ਠੁਰਾਸ਼੍ਲੀਲਪਰੁषਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਂ ਵੈ ਸੂਨृਤਂ ਪ੍ਰਿਯੇ ।। ੩੬੦.

ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਚਾਪਲੂਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਬੱਧ ਬੋਲ ਬੇਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਠੁਰ, ਅਸ਼ਲੀਲ, ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲ ਪਿੰਡੂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਤਥ੍ਯਮृਤਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਾਦਨਿਸ੍ਵਾਨਨਿਸ੍ਵਨਾਃ । ਆਰਵਾਰਾਵਸਂਰਾਵਵਿਰਾਵਾ ਅਥ ਮਰ੍ਮ੍ਮਰਃ ।। ੩੬੦.

ਸਚ, ਤੱਥ, ਅਸਲ, ਤੇ ਠੀਕ ਗੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ; ਨਾਦ ਤੇ ਸਵਨ ਉਚਾਰਣ ਹਨ; ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਚੀਕਾਂ, ਰੋਣ, ਤੇ ਮਰਮਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ੍ਵਨਿਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਰ੍ਣਾਨਾਂ ਭੂषਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਿਞ੍ਜਿਤਂ । ਵੀਣਾਯਾ ਨਿਕ੍ਕਣਃ ਕ੍ਕਾਣਃ ਤਿਰਸ਼੍ਚਾਂ ਵਾਸ਼ਿਤਂ ਰੁਤਂ ।। ੩੬੦.

ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸਵਨ ਹੈ; ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸ਼ਿੰਜਿਤ ਹੈ; ਵੀਣਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਿਕਕਣ ਜਾਂ ਕਾਣਾ ਹੈ; ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਰੁਤ ਹੈ।

ਕੋਲਾਹਲਃ ਕਲਕਲੋ ਗੀਤਂ ਗਾਨਮਿਮੇ ਸਮੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਧ੍ਵਾਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਕਣ੍ਠਾਨ੍ਨਿਸਾਦਕਃ ।। ੩੬੦.

ਕੋਲਾਹਲ ਤੇ ਕਲਕਲੋ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਹਨ; ਗੀਤ ਤੇ ਗਾਨਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਥੱਲੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਾਕਲੀ ਤੁ ਕਲੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਧ੍ਵਨੌ ਤੁ ਮਧੁਰਾਸ੍ਫੁਟੇ । ਕਲੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਤਾਰੋऽਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੦.

ਕਾਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਮ ਸਵਨ ਹੈ; ਧਵਨੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ; ਕਲਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ; ਤਾਰਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਸਮਨ੍ਵਿਤਲਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕਤਾਲੋ ਵੀਣਾ ਤੁ ਵਲ੍ਲਕੀ । ਵਿਪਞ੍ਚੀ ਸਾ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪਰਿਵਾਦਿਨੀ ।। ੩੬੦.

ਜਦੋਂ ਲਯ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕਤਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੀਣਾ ਨੂੰ ਵੱਲਕੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਪੰਚੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤੰਤੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਿਵਾਦਿਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਤਂ ਵੀਣਾਦਿਕਂ ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਦ੍ਧਂ ਮੁਰਜਾਦਿਕਂ । ਵਂਸ਼੍ਯਾਦਿਕਨ੍ਤੁ ਸ਼ੁषਿਰਂ ਕਾਂਸ੍ਯਤਾਲਾਦਿਕਂ ਘਨਂ ।। ੩੬੦.

ਤੰਤੂ ਵਾਦਯ ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਤੰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਾਦਯ ਹਨ; ਮੁਰਜ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਢੋਲਕ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੰਸ਼ੀ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਬਾਂਸुरी ਆਦਿ ਫੂਕ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਾਲ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਧਾਤੂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਵਾਦ੍ਯਂ ਵਾਦਿਤ੍ਰਾਤਾਦ੍ਯਨਾਮਕਂ । ਮृਦਙ੍ਗਾ ਮੁਰਜਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕ੍ਯਾਲਿਙ੍ਗ੍ਯੋऽਰ੍ਦ੍ਧਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੬੦.

ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਾਦਯ ਜਾਂ ਵਾਦਿਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਮੁਰਜਾ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਵੰਕੀ, ਅਲਿੰਗੀ, ਤੇ ਅਰਧਕਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼ਃਪਟਹੋ ਢਕ੍ਕਾ ਭੇਰ੍ਯ੍ਯਾਮਾਨਕਦੁਨ੍ਦੁਭਿਃ । ਆਨਕਃ ਭੇਦਾ ਝਰ੍ਝਰੀਡਿਣ੍ਡਿਮਾਦਯਃ ।। ੩੬੦.

ਯਸ਼ਪਟਹ, ਢੱਕਾ, ਭੇਰਿਆ, ਅਮਾਨਕ, ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਆਨਕ ਵੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਹੈ; ਜਰਜਰੀ, ਡਿੰਡਿਮ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵਾਜੇ ਵੀ ਹਨ।

ਮਰ੍ਦ੍ਦਲਃ ਪਣਵਸ੍ਤੁਲ੍ਯੌ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਨਨ੍ਤੁ ਤਾਲਕਃ । ਲਯਃ ਸਾਮ੍ਯਂ ਤਾਣ੍ਡਵਨ੍ਤੁ ਨਾਟ੍ਯਂ ਲਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਨਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ।। ੩੬੦.

ਮਰਦਲ ਤੇ ਪਣਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਤਾਲਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਾਜਾ ਹੈ; ਲਯ ਤਾਲ ਹੈ, ਸਾਮਿਆ ਸੁਰ ਮਿਲਾਪ; ਤਾਂਡਵ ਜੋੜਾ ਨਾਚ; ਨਾਟ, ਲਾਸਿਆ ਤੇ ਨਰਤਨ ਨੱਚਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਤੌਰ੍ਯ੍ਯਤ੍ਰਿਕਂ ਨृਤ੍ਯਗੀਤਵਾਦ੍ਯਂ ਨਾਟ੍ਯਮਿਦਂ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਰਾਜਾ ਭਟ੍ਟਾਰਕੋ ਦੇਵਃ ਸਾਭਿषੇਕਾ ਚ ਦੇਵ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੦.

ਤੌਰਯਤ੍ਰਿਕਾ ਨ੍ਰਿਤ, ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਟਯ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ, ਭਟਾਰਕ, ਦੇਵ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਰਵੀਰਕਰੁਣਾਦ੍ਭੁਤਹਾਸ੍ਯਭਯਾਨਕਾਃ । ਵੀਭਤ੍ਸਰੌਦ੍ਰੇ ਚ ਰਸਾਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਃ ਸ਼ੁਚਿਰੁਜ੍ਜ੍ਵਲਃ ।। ੩੬੦.

ਇਹ ਰਸ ਹਨ: ਪ੍ਰੇਮ, ਵਿਰਤਾ, ਦਇਆ, ਅਚੰਭਾ, ਹਾਸਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਗਿਨਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਸਾਫ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ।

ਉਤ੍ਸਾਹਵਰ੍ਦ੍ਧਨੋ ਵੀਰਃ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਕਰੁਣਾ ਘृਣਾ । ਕृਪਾ ਦਯਾ ਚਾਨੁਕਮ੍ਪਾऽਪ੍ਯਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ੋऽਪ੍ਯਥੋ ਹਸਃ ।। ੩੬੦.

ਵਿਰਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਮਿਹਰ, ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ, ਰਹਿਮ, ਤਰਸ, ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਹਾਸਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਸੋ ਹਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਬੀਭਤ੍ਸਂ ਵਿਕृਤਂ ਤ੍ਰਿष੍ਵਿਦਂ ਦ੍ਵਯਂ । ਵਿਸ੍ਮਯੋऽਦ੍ਭੁਤਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਮਪ੍ਯਥ ਭੈਰਵਂ ।। ੩੬੦.

ਹਾਸਾ ਤੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਗਿਨਾ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਹਨ; ਅਚੰਭਾ, ਅਜੋਬਾ, ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਵੀ ਹੈ।

ਦਾਰੁਣਂ ਭੀषਣਂ ਭੀष੍ਮਂ ਘੋਰਂ ਭੀਮਂ ਭਯਾਨਕਂ । ਭਯਙ੍ਕਰਂ ਪ੍ਰਤਿਭਯਂ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੁਗ੍ਰਮਮੀ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੦.

ਕਰੂਤਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਭਿਆਨਕ, ਭਿਆਨਕਤਾ, ਭੀਮਤਾ, ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ—ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।