ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਸੁਕृਤਂ ਵृषਃ । ਮੁਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪ੍ਰਮਦੋ ਹਰ੍षਃ ਪ੍ਰਮੋਦਾਮੋਦਸਮ੍ਮਦਾਃ ।। ੩੬੦.

ਧਰਮ, ਨੇਕੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੰਗਾ ਕੰਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਬਲ, ਖੁਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ, ਹਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ — ਇਹ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਦਾਨਨ੍ਦਥੁਰਾਨਨ੍ਦਃ ਸ਼ਰ੍ਮ੍ਮਸ਼ਾਤਸੁਖਾਨਿ ਚ । ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਸ਼ਿਵਂ ਭਦ੍ਰਂ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਮਡ੍ਗਲਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਅਸਲ ਆਨੰਦ, ਉੱਚਾ ਸੁਖ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਆਰਾਮ, ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ, ਸ਼ੁਭਤਾ, ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ, ਭਾਗ, ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ — ਇਹ ਸਭ ਹਨ।

ਭਾਵੁਕਂ ਭਵਿਕਂ ਭਵ੍ਯਂ ਕੁਸ਼ਲਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਦੈਵਂ ਦਿष੍ਟਂ ਭਾਗਧੇਯਂ ਭਾਗ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨਿਯਤਿਰ੍ਵ੍ਵਿਧਿਃ ।। ੩੬੦.

ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਬਣਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ, ਨਿਪੁੰਨ, ਸੁਖਦ — ਇਹ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਕਿਸਮਤ, ਲਿਖਤ, ਭਾਗ, ਨਸੀਬ, ਸਤਰੀ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਹੁਕਮ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਦੈਵਂ ਦਿष੍ਟਂ ਭਾਗਧੇਯਂ ਭਾਗ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨਿਯਤਿਰ੍ਵ੍ਵਿਧਿਃ ।। ੩੬੦.

ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਆਤਮਾ, ਮਨੁੱਖ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਸਤਰੀ ਹਨ; ਕਿਸਮਤ, ਲਿਖਤ, ਭਾਗ, ਨਸੀਬ, ਸਤਰੀ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਹੁਕਮ।

ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਚੇਤੋ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਹृਨ੍ਮਾਨਸਮ੍ਮਨਃ । ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮ੍ਮਨੀषਾ ਵਿषਣਾ ਧੀਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸ਼ੇਮੁषੀ ਮਤਿਃ ।। ੩੬੦.

ਚਿੱਤ, ਸੋਚ, ਦਿਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ, ਦਿਲ-ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਮਝ, ਗਿਆਨ, ਸਿਆਣਪ, ਅਕਲ ਅਤੇ ਸੋਝੀ।

ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੋਪਲਬ੍ਧਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਮ੍ਬਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਚੇਤਨਾਃ । ਧੀਰ੍ਧਾਰਣਾਵਤੀ ਮੇਧਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਮਾਨਸਂ ।। ੩੬੦.

ਦੇਖਣਾ, ਸਮਝਣਾ, ਚੇਤਨਾ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਛਾਣ, ਅਕਲ, ਯਾਦ, ਸਮਝ, ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰਤੂਤ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ਚਰ੍ਚ੍ਚਾ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤੁ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਅਧ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤਰ੍ਕ੍ਕ ਊਹਃ ਸਮੌ ਨਿਰ੍ਣਯਨਿਸ਼੍ਚਯੌ ।। ੩੬੦.

ਗਿਣਤੀ, ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਗੱਲਬਾਤ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਅਣਸੁਝ; ਅਰਥ ਲੈਣਾ, ਤਰਕ, ਅਨੁਮਾਨ, ਫੈਸਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤਤਾ।

ਮਿਥ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ਨਾਮ੍ਤਿਕਤਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮ੍ਮਿਥ੍ਯਾਮਤਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਅਙ੍ਗੀਕਾਰਾਭ੍ਯੁਪਗਮਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਵਸਮਾਧਯਃ ।। ੩੬੦.

ਝੂਠੀ ਸੋਚ, ਨੇੜਤਾ, ਭੁੱਲ, ਗਲਤ ਸਮਝ, ਭ੍ਰਮ; ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਸਵੀਕਾਰ, ਵਾਅਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ।

ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਧੀਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਕੈਵਲ੍ਯਨਿਰ੍ਵ੍ਵਾਣਸ਼੍ਰੇਯੋਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਮृਤਂ ।। ੩੬੦.

ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਡਟਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਲਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ; ਮੁਕਤੀ, ਇਕੱਲਾਪਨ, ਨਾਸ, ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ।

ਮੋਕ੍ਸ਼ੋऽਪਵਰ੍ਗੋਥਾਜ੍ਞਾਨਮਵਿਦ੍ਯਾਹਮ੍ਮਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਵਿਮਰ੍ਦੋਤ੍ਥੇ ਪਰਿਮਲੋ ਗਨ੍ਧੇ ਜਨਮਨੋਹਰੇ ।। ੩੬੦.

ਮੁਕਤੀ, ਛੁਟਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ; ਅਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਤਰੀ ਵਿੱਚ; ਘਸਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਵਾਸਨਾ।

. ਆਮੋਦਃ ਸੋऽਤਿਨਿਰ੍ਹਾਰੀ ਸੁਰਭਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਤਰ੍ਪਣਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼ੁਭ੍ਰਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਯੇਤਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਵੇਤਪਾਣ੍ਡਰਾਃ ।। ੩੬੦.

ਖੁਸ਼ਬੂ, ਬਹੁਤ ਮਨਭਾਵਨ, ਸੁਗੰਧ, ਨੱਕ ਨੂੰ ਰਸਦਾਰ; ਚਿੱਟਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ, ਚਮਕਦਾਰ, ਰੌਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿੱਕਾ।

ਅਵਦਾਤਃ ਸਿਤੋ ਗੌਰੋ ਬਲਕ੍ਸ਼ੋ ਧਵਲੋऽਰ੍ਜ੍ਜੁਨਃ । ਹਰਿਣਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੀषਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤੁ ਧੂਸਰਃ ।। ੩੬੦.

ਨਿਰਮਲ, ਚਿੱਟਾ, ਗੋਰਾ, ਫਿੱਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨ; ਪੀਲਾ, ਫਿੱਕਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਧੂਸਰ।

ਕृष੍ਣੇ ਨੀਲਾਸਿਤਸ਼੍ਯਾਮਕਾਲਸ਼੍ਯਾਮਲਮੇਚਕਾਃ । ਪੀਤੋ ਗੌਰੋ ਹਰਿਦ੍ਰਾਭਃ ਪਾਲਾਸ਼ੋ ਪਰਿਤੋ ਹਰਿਤ੍ ।। ੩੬੦.

ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਡੂੰਘਾ ਕਾਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਕਾਲਾ-ਚਮਕਦਾਰ; ਪੀਲਾ, ਗੋਰਾ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ, ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਰਾ।

ਰੋਹਿਤੋ ਲੋਹਿਤੋ ਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਣਃ ਕੋਕਨਦਚ੍ਛਵਿਃ । ਅਚਵ੍ਯਕ੍ਤਰਾਗਸ੍ਤ੍ਵਰੁਮਃ ਸ਼੍ਵੇਤਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪਾਟਲਃ ।। ੩੬੦.

ਲਾਲ, ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਅਸਪਸ਼ਟ ਲਾਲ, ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ-ਲਾਲ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ੍ਯਾਤਕਪਿਸ਼ੋ ਧੂਮ੍ਰਧੂਮਲੌ ਕृष੍ਣਲੋਹਿਤੇ । ਕ੍ਕੜਾਰਃ ਕਪਿਲਃ ਪਿਡ੍ਗਪਿਸ਼ਙ੍ਗੌ ਕਦ੍ਰੁਪਿਙ੍ਗਲੌ ।। ੩੬੦.

ਸਲੇਟੀ, ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ, ਧੂਮਰ, ਧੂਮਰ ਰੰਗ, ਕਾਲਾ-ਲਾਲ; ਕਰੜਾ, ਭੂਰਾ, ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ, ਪੀਲਾ-ਸਲੇਟੀ ਅਤੇ ਲਾਲ-ਭੂਰਾ।

ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਰ੍ਮ੍ਮੀਰਕਲ੍ਮਾषਸ਼ਵਲੈਤਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਵ੍ਵੁਰੇ । ਵ੍ਯਾਹਾਰ ਉਕ੍ਤਿਰ੍ਲਪਿਤਮਪਭ੍ਰਂਸ਼ੋऽਪਸ਼ਬ੍ਦਕਃ ।। ੩੬੦.

ਚਿੱਟਾ-ਮਿਸ਼ਰਤ, ਚਿੱਟਾ-ਦਾਗਦਾਰ, ਕਲਮਾਸ਼, ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ; ਬੋਲ, ਗੱਲ, ਬਕਬਕ, ਬਿਗੜੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ।

ਤਿਙ੍‌ਸੁਵਨ੍ਤਵਯੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਕਾਰਕਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਇਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਵृਤ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੬੦.

ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ, ਨਾਮ ਰੂਪ, ਵਾਕ, ਕਰਤੂਤ ਜੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਾਲ; ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ।

ਆਖ੍ਯਾਤਿਕੋਪਲਬ੍ਧਾਰ੍ਥਾ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਥਾ । ਸਮਾਹਾਰਃ ਸਂਗ੍ਰਹਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਹ੍ਲਿਕਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ।। ੩੬੦.

ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸਮਾਹਾਰ ਜਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਪਹੇਲੀ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੋਵੇ।

ਸਮਸ੍ਯਾ ਤੁ ਸਮਾਸਾਰ੍ਥਾ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਂਹਿਤਾ । ਆਖ੍ਯਾਹ੍ਵੇ ਚਾਭਿਧਾਨਞ੍ਚ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤ ਈਰਿਤਃ ।। ੩੬੦.

ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਰਥ ਹੋਵੇ; ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਥਾ ਨੂੰ ਅਭਿਧਾਨ ਜਾਂ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੂਤਿਰਾਕਾਰਣਾਹ੍ਵਾਨਮੁਪਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਵਾਙ੍‌ਮੁਖਂ । ਵਿਵਾਦੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਕ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇ ਸਮੇ ।। ੩੬੦.

ਹੂਤਿ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਨਿਆਸ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਵਾਦ ਦਲੀਲ-ਬਹਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਵਿਆਪਾਰ ਜਾਂ ਮੁਕਦਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਜਵਾਬ ਹੋਣ।

ਉਪੋਦ੍ਘਾਤ ਉਦਾਹਾਰੋ ਹ੍ਯਥ ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਸਂਸ਼ਨਮ੍ । ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਯਸ਼ਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪृਚ੍ਛਾਨੁਯੋਗਕਃ ।। ੩੬੦.

ਉਪੋਧਾਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਸ਼ਾਪ, ਇਜ਼ਤ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੀ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰੇਡਿਤਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰੁਕ੍ਤਂ ਕੁਤ੍ਸਾਨਿਨ੍ਦੇ ਚ ਗਰ੍ਹਣੇ । ਸ੍ਯਾਦਾਭਾषਣਮਾਲਾਪਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋऽਨਰ੍ਥਕਂ ਵਚਃ ।। ੩੬੦.

ਆਮਰੇਡਿਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ; ਕੁਤਸਾ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਅਭਾਸਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲ ਹਨ; ਪ੍ਰਲਾਪ ਬੇਮਤਲਬ ਬਾਤਾਂ ਹਨ।

ਅਨੁਲਾਪੋ ਮੁਹੁਰ੍ਭਾषਾ ਵਿਲਾਪਃ ਪਰਿਦੇਵਨਂ । ਵਿਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਿਰੋਧੋਕ੍ਤਿਃ ਸਂਲਾਪੋ ਭਾਪਣਂ ਮਿਥਃ ।। ੩੬੦.

ਅਨੁਲਾਪੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਮੁਹੁਰਭਾਸ਼ਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਲਣੀ ਗੱਲ; ਵਿਲਾਪ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣਾ; ਵਿਪ੍ਰਲਾਪ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲ; ਤੇ ਸੰਲਾਪ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ।

ਸੁਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸੁਵਚਨਮਪਲਾਪਸ੍ਤੁ ਨਿਹ੍ਨਵਃ । ਉषਤੀ ਵਾਗਕਲ੍ਯਾਣੀ ਸਙ੍ਗਤਂ ਹृਦਯਙ੍ਗਮਂ ।। ੩੬੦.

ਸੁਪ੍ਰਲਾਪ ਚੰਗੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ; ਸੁਵਚਨ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲ; ਅਪਲਾਪ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ; ਉਸ਼ਤੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ; ਸੰਗਤ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ।

ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਧੁਰਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਮਬਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਨਰ੍ਥਕਂ । ਨਿष੍ਠੁਰਾਸ਼੍ਲੀਲਪਰੁषਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਂ ਵੈ ਸੂਨृਤਂ ਪ੍ਰਿਯੇ ।। ੩੬੦.

ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਚਾਪਲੂਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਬੱਧ ਬੋਲ ਬੇਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਠੁਰ, ਅਸ਼ਲੀਲ, ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲ ਪਿੰਡੂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਤਥ੍ਯਮृਤਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਾਦਨਿਸ੍ਵਾਨਨਿਸ੍ਵਨਾਃ । ਆਰਵਾਰਾਵਸਂਰਾਵਵਿਰਾਵਾ ਅਥ ਮਰ੍ਮ੍ਮਰਃ ।। ੩੬੦.

ਸਚ, ਤੱਥ, ਅਸਲ, ਤੇ ਠੀਕ ਗੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ; ਨਾਦ ਤੇ ਸਵਨ ਉਚਾਰਣ ਹਨ; ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਚੀਕਾਂ, ਰੋਣ, ਤੇ ਮਰਮਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ੍ਵਨਿਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਰ੍ਣਾਨਾਂ ਭੂषਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਿਞ੍ਜਿਤਂ । ਵੀਣਾਯਾ ਨਿਕ੍ਕਣਃ ਕ੍ਕਾਣਃ ਤਿਰਸ਼੍ਚਾਂ ਵਾਸ਼ਿਤਂ ਰੁਤਂ ।। ੩੬੦.

ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸਵਨ ਹੈ; ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸ਼ਿੰਜਿਤ ਹੈ; ਵੀਣਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਿਕਕਣ ਜਾਂ ਕਾਣਾ ਹੈ; ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਰੁਤ ਹੈ।

ਕੋਲਾਹਲਃ ਕਲਕਲੋ ਗੀਤਂ ਗਾਨਮਿਮੇ ਸਮੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਧ੍ਵਾਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਕਣ੍ਠਾਨ੍ਨਿਸਾਦਕਃ ।। ੩੬੦.

ਕੋਲਾਹਲ ਤੇ ਕਲਕਲੋ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਹਨ; ਗੀਤ ਤੇ ਗਾਨਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਥੱਲੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਾਕਲੀ ਤੁ ਕਲੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਧ੍ਵਨੌ ਤੁ ਮਧੁਰਾਸ੍ਫੁਟੇ । ਕਲੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਤਾਰੋऽਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੦.

ਕਾਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਮ ਸਵਨ ਹੈ; ਧਵਨੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ; ਕਲਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ; ਤਾਰਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।