ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰਿਵੇषਸ੍ਤੁ ਪਰਿਧਿਰੁਪਸੂਰ੍ਯ੍ਯਕਮਣ੍ਡਲੇ । ਕਿਰਣੋऽਸ੍ਨਮਯੂਖਾਂਸ਼ੁਗਭਸ੍ਤਿਘृਣਿਧੂष੍ਣਯਃ ।। ੩੬੦.

ਪਰਿਵੇਸ਼ਾ ਚਕਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਪਰਿਧਿ ਹੱਦ, ਉਪਸੂਰਿਆ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਮੰਡਲ ਚਕਰ; ਕਿਰਣ, ਅਸਨਾ, ਮਯੂਖਾ, ਅੰਸ਼ੁ, ਗਭਸਤਿ, ਘ੍ਰਣੀ ਅਤੇ ਧੂਸ਼ਣਿਆ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ।

ਭਾਨੁਃ ਕਰੋ ਮਰੀਚਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰ੍ਦੀਧਿਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਭਾ ਰੁਗ੍ਰੁਚਿਸ੍ਤ੍ਵਿਡ੍‌ਭਾਭਾਸ਼੍ਛਵਿਦ੍ਯੁਤਿਦੀਪ੍ਤਯਃ ।। ੩੬੦.

ਭਾਨੁ, ਕਰਾ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਦੀਧਿਤੀ ਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ; ਪ੍ਰਭਾ, ਰੁਚ, ਰੁਚੀ, ਸਤਵਿਡ, ਭਾ, ਭਾਸ਼, ਛਵੀ, ਦਯੁਤੀ ਅਤੇ ਦੀਪਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਚਮਕ ਜਾਂ ਰੌਣਕ ਹਨ।

ਰੋਚਿਃ ਸ਼ੋਚਿਰੁਭੇ ਕ੍ਲੀਵੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਦ੍ਯੋਤ ਆਤਪਃ । ਕੋष੍ਣਂ ਕਵੋष੍ਣਂ ਮਨ੍ਦੋष੍ਣਂ ਕਦੁष੍ਣਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਤਦ੍ਵਤਿ ।। ੩੬੦.

ਰੋਚਿ ਅਤੇ ਸ਼ੋਚਿ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹਨ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚਮਕ, ਦਯੋਤਾ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਆਤਪ ਗਰਮੀ; ਕੋਸ਼ਣਾ, ਕਵੋਸ਼ਣਾ, ਮੰਦੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਕਦੋਸ਼ਣਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮਾਹਟ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਤਿਗ੍ਮਂ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਖਰਂ ਤਦ੍ਵਦ੍‌ਦਿष੍ਟੋऽਨੇਹਾ ਚ ਕਾਲਕਃ । ਘਸ੍ਰੋ ਦਿਨਾਹਨੀ ਚੈਧ ਸਾਯਂਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪਿਤृਪ੍ਰਸੂਃ ।। ੩੬੦.

ਤਿਗਮ, ਤੀਖ਼ਣਾ ਅਤੇ ਖੜਾ — ਇਹ ਸਭ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ ਹਨ; ਦਿਸ਼ਟਾ, ਅਨੀਹਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਘਸਰਾ, ਦਿਨਾ ਅਤੇ ਅਹਨੀ ਦਿਨ; ਇਧਾ, ਸਾਯਮ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਸੂ — ਇਹ ਸ਼ਾਮ, ਪਰਦੇ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषੋऽਹਰ੍ਮੁਖਂ ਕਲ੍ਯਮੁषਃਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸੀ ਅਪਿ । ਪ੍ਰਾਹ੍ਵਾਪਰਾਦ੍ਵਮਧ੍ਯਾਹ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਮਥ ਸ਼ਰ੍ਵ੍ਵਰੀ ।। ੩੬੦.

ਪ੍ਰਤਯੂਸ਼ਾ, ਹਰਮੁਖਾ, ਕਲਯਮ ਅਤੇ ਉਸ਼ਹ-ਪ੍ਰਤਯੂਸ਼ਸੀ — ਇਹ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਹਵਾ, ਅਪਰਾਹਵਾ, ਮਧਿਆਹਨ — ਇਹ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਮੱਧ; ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਵਰੀ ਰਾਤ।

ਯਾਮੀ ਤਮੀ ਤਮਿਸ੍ਰਾ ਚ ਜ੍ਯੌਤ੍ਸ੍ਨੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਯਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਆਗਾਮਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਹਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਨਿਸ਼ਿ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ।। ੩੬੦.

ਯਾਮੀ, ਤਮੀ ਅਤੇ ਤਮਿਸਰਾ — ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਯੋਤਸਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਵੀ; ਆਗਾਮੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਅਹਰ-ਯੁਕਤਾ — ਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਾਤਾਂ; ਪਕਸ਼ਿਨੀ ਪੱਖ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰਾਨਿਸ਼ੀਥੌ ਦ੍ਵੌ ਪ੍ਰਦੋषੋ ਰਜਨੀਮੁਖਂ । ਸ ਪਰ੍ਵ੍ਵਸਨ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯੋਰ੍ਯਦਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਅਰਧ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੀਥ ਦੋਵੇਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹਨ; ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਰਾਤ, ਰਜਨੀ-ਮੁਖ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ; ਪਰਵ-ਸੰਧਿ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਰੀਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ।

ਪਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯੌ ਦ੍ਵੇ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ । ਕਲਾਹਿਨੇ ਸਾਨੁਮਤਿਃ ਪੂਰ੍ਣੇ ਰਾਕਾ ਨਿਸ਼ਾਕਰੇ ।। ੩੬੦.

ਪਕਸ਼-ਅੰਤ ਅਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਿਨ — ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ; ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਪੂਰਨ ਚੰਦ, ਕਲਾ-ਹਿਨੀ ਘਟਦਾ ਚੰਦ, ਅਨੁਮਤੀ ਵਧਦਾ ਚੰਦ, ਅਤੇ ਰਾਕਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੂਰਨ ਚੰਦ।

ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤ੍ਵਮਾਵਸ੍ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯੇਨ੍ਦੁਸਙ੍ਗਮਃ । ਸਾ ਦृष੍ਟੇਨ੍ਦੁਃ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਸਾ ਨष੍ਟੇਨ੍ਦੁਕਲਾ ਹੁਹੂਃ ।। ੩੬੦.

ਅਮਾਵਸਿਆ ਨਵਾਂ ਚੰਦ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਾ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਦੀ ਮਿਲਾਪ; ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਇੰਦੁ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਪਤਲਾ ਚੰਦ, ਨਸ਼ਟ-ਇੰਦੁ-ਕਲਾ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ, ਅਤੇ ਹੁਹੁ ਨਵਾਂ ਚੰਦ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ।

ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਲਯਃ ਕਲ੍ਪਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਕਲੁषਂ ਵृਜਿਨੈਨੋ।़ਘਮਂਹੋਦੁਰਿਤਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ, ਵਿਨਾਸ, ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਵਿਨਾਸ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਲਿਨਤਾ, ਪਾਪ, ਬੁਰਾਈ, ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਦ ਕਰਤੂਤ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਸੁਕृਤਂ ਵृषਃ । ਮੁਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪ੍ਰਮਦੋ ਹਰ੍षਃ ਪ੍ਰਮੋਦਾਮੋਦਸਮ੍ਮਦਾਃ ।। ੩੬੦.

ਧਰਮ, ਨੇਕੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੰਗਾ ਕੰਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਬਲ, ਖੁਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ, ਹਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ — ਇਹ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਦਾਨਨ੍ਦਥੁਰਾਨਨ੍ਦਃ ਸ਼ਰ੍ਮ੍ਮਸ਼ਾਤਸੁਖਾਨਿ ਚ । ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਸ਼ਿਵਂ ਭਦ੍ਰਂ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਮਡ੍ਗਲਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੩੬੦.

ਅਸਲ ਆਨੰਦ, ਉੱਚਾ ਸੁਖ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਆਰਾਮ, ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ, ਸ਼ੁਭਤਾ, ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ, ਭਾਗ, ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ — ਇਹ ਸਭ ਹਨ।

ਭਾਵੁਕਂ ਭਵਿਕਂ ਭਵ੍ਯਂ ਕੁਸ਼ਲਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਦੈਵਂ ਦਿष੍ਟਂ ਭਾਗਧੇਯਂ ਭਾਗ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨਿਯਤਿਰ੍ਵ੍ਵਿਧਿਃ ।। ੩੬੦.

ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਬਣਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ, ਨਿਪੁੰਨ, ਸੁਖਦ — ਇਹ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਕਿਸਮਤ, ਲਿਖਤ, ਭਾਗ, ਨਸੀਬ, ਸਤਰੀ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਹੁਕਮ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਦੈਵਂ ਦਿष੍ਟਂ ਭਾਗਧੇਯਂ ਭਾਗ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨਿਯਤਿਰ੍ਵ੍ਵਿਧਿਃ ।। ੩੬੦.

ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਆਤਮਾ, ਮਨੁੱਖ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਸਤਰੀ ਹਨ; ਕਿਸਮਤ, ਲਿਖਤ, ਭਾਗ, ਨਸੀਬ, ਸਤਰੀ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਹੁਕਮ।

ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਚੇਤੋ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਹृਨ੍ਮਾਨਸਮ੍ਮਨਃ । ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮ੍ਮਨੀषਾ ਵਿषਣਾ ਧੀਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸ਼ੇਮੁषੀ ਮਤਿਃ ।। ੩੬੦.

ਚਿੱਤ, ਸੋਚ, ਦਿਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ, ਦਿਲ-ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਮਝ, ਗਿਆਨ, ਸਿਆਣਪ, ਅਕਲ ਅਤੇ ਸੋਝੀ।

ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੋਪਲਬ੍ਧਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਮ੍ਬਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਚੇਤਨਾਃ । ਧੀਰ੍ਧਾਰਣਾਵਤੀ ਮੇਧਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਮਾਨਸਂ ।। ੩੬੦.

ਦੇਖਣਾ, ਸਮਝਣਾ, ਚੇਤਨਾ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਛਾਣ, ਅਕਲ, ਯਾਦ, ਸਮਝ, ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰਤੂਤ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ਚਰ੍ਚ੍ਚਾ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤੁ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਅਧ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤਰ੍ਕ੍ਕ ਊਹਃ ਸਮੌ ਨਿਰ੍ਣਯਨਿਸ਼੍ਚਯੌ ।। ੩੬੦.

ਗਿਣਤੀ, ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਗੱਲਬਾਤ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਅਣਸੁਝ; ਅਰਥ ਲੈਣਾ, ਤਰਕ, ਅਨੁਮਾਨ, ਫੈਸਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤਤਾ।

ਮਿਥ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ਨਾਮ੍ਤਿਕਤਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮ੍ਮਿਥ੍ਯਾਮਤਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਅਙ੍ਗੀਕਾਰਾਭ੍ਯੁਪਗਮਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਵਸਮਾਧਯਃ ।। ੩੬੦.

ਝੂਠੀ ਸੋਚ, ਨੇੜਤਾ, ਭੁੱਲ, ਗਲਤ ਸਮਝ, ਭ੍ਰਮ; ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਸਵੀਕਾਰ, ਵਾਅਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ।

ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਧੀਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਕੈਵਲ੍ਯਨਿਰ੍ਵ੍ਵਾਣਸ਼੍ਰੇਯੋਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਮृਤਂ ।। ੩੬੦.

ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਡਟਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਲਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ; ਮੁਕਤੀ, ਇਕੱਲਾਪਨ, ਨਾਸ, ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ।

ਮੋਕ੍ਸ਼ੋऽਪਵਰ੍ਗੋਥਾਜ੍ਞਾਨਮਵਿਦ੍ਯਾਹਮ੍ਮਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਵਿਮਰ੍ਦੋਤ੍ਥੇ ਪਰਿਮਲੋ ਗਨ੍ਧੇ ਜਨਮਨੋਹਰੇ ।। ੩੬੦.

ਮੁਕਤੀ, ਛੁਟਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ; ਅਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਤਰੀ ਵਿੱਚ; ਘਸਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਵਾਸਨਾ।

. ਆਮੋਦਃ ਸੋऽਤਿਨਿਰ੍ਹਾਰੀ ਸੁਰਭਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਤਰ੍ਪਣਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼ੁਭ੍ਰਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਯੇਤਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਵੇਤਪਾਣ੍ਡਰਾਃ ।। ੩੬੦.

ਖੁਸ਼ਬੂ, ਬਹੁਤ ਮਨਭਾਵਨ, ਸੁਗੰਧ, ਨੱਕ ਨੂੰ ਰਸਦਾਰ; ਚਿੱਟਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ, ਚਮਕਦਾਰ, ਰੌਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿੱਕਾ।

ਅਵਦਾਤਃ ਸਿਤੋ ਗੌਰੋ ਬਲਕ੍ਸ਼ੋ ਧਵਲੋऽਰ੍ਜ੍ਜੁਨਃ । ਹਰਿਣਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੀषਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤੁ ਧੂਸਰਃ ।। ੩੬੦.

ਨਿਰਮਲ, ਚਿੱਟਾ, ਗੋਰਾ, ਫਿੱਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨ; ਪੀਲਾ, ਫਿੱਕਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਧੂਸਰ।

ਕृष੍ਣੇ ਨੀਲਾਸਿਤਸ਼੍ਯਾਮਕਾਲਸ਼੍ਯਾਮਲਮੇਚਕਾਃ । ਪੀਤੋ ਗੌਰੋ ਹਰਿਦ੍ਰਾਭਃ ਪਾਲਾਸ਼ੋ ਪਰਿਤੋ ਹਰਿਤ੍ ।। ੩੬੦.

ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਡੂੰਘਾ ਕਾਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਕਾਲਾ-ਚਮਕਦਾਰ; ਪੀਲਾ, ਗੋਰਾ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ, ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਰਾ।

ਰੋਹਿਤੋ ਲੋਹਿਤੋ ਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਣਃ ਕੋਕਨਦਚ੍ਛਵਿਃ । ਅਚਵ੍ਯਕ੍ਤਰਾਗਸ੍ਤ੍ਵਰੁਮਃ ਸ਼੍ਵੇਤਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪਾਟਲਃ ।। ੩੬੦.

ਲਾਲ, ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਅਸਪਸ਼ਟ ਲਾਲ, ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ-ਲਾਲ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ੍ਯਾਤਕਪਿਸ਼ੋ ਧੂਮ੍ਰਧੂਮਲੌ ਕृष੍ਣਲੋਹਿਤੇ । ਕ੍ਕੜਾਰਃ ਕਪਿਲਃ ਪਿਡ੍ਗਪਿਸ਼ਙ੍ਗੌ ਕਦ੍ਰੁਪਿਙ੍ਗਲੌ ।। ੩੬੦.

ਸਲੇਟੀ, ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ, ਧੂਮਰ, ਧੂਮਰ ਰੰਗ, ਕਾਲਾ-ਲਾਲ; ਕਰੜਾ, ਭੂਰਾ, ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ, ਪੀਲਾ-ਸਲੇਟੀ ਅਤੇ ਲਾਲ-ਭੂਰਾ।

ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਰ੍ਮ੍ਮੀਰਕਲ੍ਮਾषਸ਼ਵਲੈਤਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਵ੍ਵੁਰੇ । ਵ੍ਯਾਹਾਰ ਉਕ੍ਤਿਰ੍ਲਪਿਤਮਪਭ੍ਰਂਸ਼ੋऽਪਸ਼ਬ੍ਦਕਃ ।। ੩੬੦.

ਚਿੱਟਾ-ਮਿਸ਼ਰਤ, ਚਿੱਟਾ-ਦਾਗਦਾਰ, ਕਲਮਾਸ਼, ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ; ਬੋਲ, ਗੱਲ, ਬਕਬਕ, ਬਿਗੜੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ।

ਤਿਙ੍‌ਸੁਵਨ੍ਤਵਯੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਕਾਰਕਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਇਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਵृਤ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੬੦.

ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ, ਨਾਮ ਰੂਪ, ਵਾਕ, ਕਰਤੂਤ ਜੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਾਲ; ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ।

ਆਖ੍ਯਾਤਿਕੋਪਲਬ੍ਧਾਰ੍ਥਾ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਥਾ । ਸਮਾਹਾਰਃ ਸਂਗ੍ਰਹਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਹ੍ਲਿਕਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ।। ੩੬੦.

ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸਮਾਹਾਰ ਜਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਪਹੇਲੀ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੋਵੇ।

ਸਮਸ੍ਯਾ ਤੁ ਸਮਾਸਾਰ੍ਥਾ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਂਹਿਤਾ । ਆਖ੍ਯਾਹ੍ਵੇ ਚਾਭਿਧਾਨਞ੍ਚ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤ ਈਰਿਤਃ ।। ੩੬੦.

ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਰਥ ਹੋਵੇ; ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਥਾ ਨੂੰ ਅਭਿਧਾਨ ਜਾਂ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।