ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਪੇਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ ਕਾਪੇਯਂ ਸੈਨ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਂ ਯਕੀਰਿਤਂ । ਆਸ਼੍ਵਂ ਕੌਮਾਰਕਂ ਚਾਣਿ ਰੂਪਂ ਚਾਣਿ ਚ ਯੌਵਨਮ੍ ੩੫੬.

ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਪੇਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਥਿਆ, ਘੋੜਾ ਕੌਮਾਰਾ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਚਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ ਉਣਾਦਯੋऽਭਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਧਾਤੁਤਃ ਪਰੇ । ਉਣਿ ਕਾਰੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲ੍ਪੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਯੁਰ੍ਮ੍ਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਂ ।। ੩੫੭.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਣਾ' ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੋ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਉਣੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਕਾਰੀਗਰ, 'ਕਾਰੁ' ਕਸਬੀ, 'ਜਾਯੁ' ਜੀਵਨ, ਅਤੇ 'ਮਾਯੁ' ਪਿੱਤ ਹੈ।

ਗੋਮਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇषੁ ਬਹੁਲਂ ਸ੍ਯੁਰੁਣਾਦਯਃ । ਆਯੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼੍ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂਸ਼ਾਰੁਰ੍ਧਾਨ੍ਯਸ਼ੂਕਕਃ ।। ੩੫੭.

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗੋਮਾਯੁ' ਅਤੇ 'ਵਾਯੁ' 'ਉਣਾ' ਵਾਲੇ ਪਦ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹਨ। 'ਆਯੁ' ਜੀਵਨ, 'ਸਵਾਦੁ' ਮਿੱਠਾ, 'ਹੇਤਵਾਦੀ' ਕਾਰਣ, 'ਕਿੰਸ਼ਾਰੁ' ਅਨਾਜ ਦੀ ਛਿਲਕ ਹੈ।

ਕृਕਵਾਕੁਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗੁਰੁਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਮਰੁਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਯੁਸ਼੍ਚਾਜਗਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਹਰਾਯੁਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫੭.

'ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ' ਮੁਰਗਾ ਹੈ, 'ਕੁੱਕੁਟ' ਵੀ ਮੁਰਗਾ; 'ਗੁਰੂ' ਅਧਿਆਪਕ, 'ਭਰਤਾ' ਪਤੀ, 'ਮਰੁ' ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ। 'ਸ਼ਯੁ' ਅਜਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਧਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰੁਦ੍‌ਰ੍ਵਜ੍ਰਂ ਤ੍ਰਪੁਰੁਸਿ ਸਮਸਾਰਂ ਫਲ੍ਗੁਰੀਰਿਤਂ । ਗृਧ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਨਿ ਕਿਰਚਿ ਮਨ੍ਦਿਰਂ ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ ।। ੩੫੭.

'ਸਵਰੁਦ' ਵਜਰ ਹੈ, 'ਵਜਰ' ਵੀ ਵਜਰ; 'ਤ੍ਰਪੁਰੁਸੀ' ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਲੋਹਾ, 'ਸਮਸਾਰਾ' ਮਿਲਾਪ, 'ਫਲਗੁਰ' ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਗ੍ਰਿਧਰ' ਗਿਦ, 'ਕ੍ਰਣੀ' ਕਾਂ, 'ਕਿਰਚੀ' ਕਬੂਤਰ, 'ਮੰਦਿਰਾ' ਘਰ, 'ਤਿਮਿਰਾ' ਹਨੇਰਾ, 'ਤਮਹ' ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ।

ਇਲਚਿ ਸਲਿਲਂ ਵਾਰਿ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਭਣ੍ਡਿਲਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਬੁਵੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਕਸੌ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿਵਿਰਂ ਗੁਪ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੫੭.

'ਇਲਚੀ' ਪਾਣੀ ਹੈ, 'ਸਲਿਲ' ਵੀ ਪਾਣੀ, 'ਵਾਰੀ' ਪਾਣੀ, 'ਕਲਿਆਣ' ਸ਼ੁਭ, 'ਭੰਡਿਲ' ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਬੁਵੋ' ਵਿਦਵਾਨ, 'ਕਕਸਉ' ਵੀ, 'ਸ਼ਿਵਿਰਾ' ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਹੈ।

ਓਤੁਰ੍ਵਿਡਾਲਸ਼੍ਚ ਤੁਨਿ ਅਭਿਧਾਨਾਦੁਗਾਦਯਃ । ਕਰ੍ਣਃ ਕਾਮੀ ਚ ਗृਹਭੂਰ੍ਵਾਸ੍ਤੁਰ੍ਜੈਵਾਤृਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੫੭.

'ਓਤੁਰ' ਬਿੱਲੀ ਹੈ, 'ਵਿਡਾਲ' ਵੀ ਬਿੱਲੀ, 'ਤੁਨੀ' 'ਉਗਾ' ਪਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ। 'ਕਰਨ' ਕੰਨ, 'ਕਾਮੀ' ਪ੍ਰੇਮੀ, 'ਘਰਭੂ' ਘਰਵਾਲਾ, 'ਵਾਸਤੁ' ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਜੈਵਾਤ੍ਰਿਕ' ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਬੋਜੋ ਭਾਜਨਮ੍ਭਾਣ੍ਡਂ ਸਰਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਦਃ । ਤਰੁਰੇਰਣ੍ਡਃ ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਵਰੂੜਃ ਸਾਮ ਨਿਰ੍ਭਰਂ ।। ੩੫੭.

'ਕੰਬੋਜ' ਭਾਂਡਾ ਹੈ, 'ਭਾਜਨ' ਵੀ ਭਾਂਡਾ, 'ਸਰੰਡ' ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ। 'ਤਰੁਰ' ਐਰੰਡ ਦਾ ਰੁੱਖ, 'ਐਰੰਡ' ਵੀ, 'ਸੰਘਾਤ' ਜਥਾ, 'ਵਰੂਰਾ' ਸਾਮ, 'ਨਿਰਭਰ' ਪ੍ਰਚੂਰਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਫਾਰਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਚੀਰਵਲ੍ਕਲਂ । ਕਾਤਰੋ ਭੀਰੁਰੁਗ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡੋ ਜਵਸਂ ਤृਣਂ ।। ੩੫੭.

'ਸਫਾਰ' ਪ੍ਰਚੂਰ, 'ਪ੍ਰਭੂਤਾ' ਵੀ ਪ੍ਰਚੂਰ; ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿੱਚ 'ਚੀਰਵਲਕਲ' ਛਾਲ ਦੀ ਪਹਿਰਾਵਾ। 'ਕਾਤਰ' ਡਰਪੋਕ, 'ਭੀਰੁ' ਡਰਪੋਕ, 'ਉਗ੍ਰ' ਤਿੱਖਾ, 'ਪ੍ਰਚੰਡ' ਭੜਕਦਾ, 'ਜਵ' ਤੇਜ਼ੀ, 'ਤ੍ਰਣ' ਘਾਸ ਹੈ।

ਜਗਚ੍ਚੈਵ ਤੁ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋ ਕृਸ਼ਾਨੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਰ੍ਕ੍ਕਕਃ । ਵਰ੍ਵ੍ਵਰਃ ਕੁਟਿਲੋ ਧੂਰ੍ਤ੍ਤਸ਼੍ਚਤ੍ਵਰਞ੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਥਂ ।। ੩੫੭.

'ਜਗਤ' ਸੰਸਾਰ ਹੈ, 'ਭੂਲੋਕ' ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੋਕ, 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਨੁ' ਅੱਗ, 'ਜ੍ਯੋਤੀ' ਰੋਸ਼ਨੀ, 'ਅਰਕ' ਸੂਰਜ। 'ਵਰਵਰਾ' ਟੇਢਾ, 'ਕੁਟਿਲ' ਵੀ, 'ਧੂਰਤ' ਚਲਾਕ, 'ਚਤਵਰ' ਚੌਰਾਹਾ, 'ਚਤੁਸ਼ਪਥ' ਚਾਰ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਚੌਕ ਹੈ।

ਚੀਵਰਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਪ੍ਰਾਵृਤ੍ਤਿਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਿਤ੍ਰ ਈਰਿਤਃ । ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਨੁਃ ਪਿਤਾ ਤਾਤਃ ਪृਦਾਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਘ੍ਰਵृਸ਼੍ਚਿਕੇ ੩੫੭.

'ਚੀਵਰਾ' ਭਿਖਖੂ ਦੀ ਚਾਦਰ, 'ਭਿਖਖੂਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਤੀ' ਵੀ, 'ਆਦਿਤਯ' ਸੂਰਜ, 'ਮਿਤ੍ਰ' ਦੋਸਤ। 'ਪੁਤ੍ਰ' ਪੁੱਤਰ, 'ਸੂਨੁ' ਵੀ, 'ਪਿਤਾ' ਪਿਤਾ, 'ਤਾਤਾ' ਵੀ, 'ਪ੍ਰਦਾ' ਭੇਡੀਆ, 'ਕੁਰਿਆ' ਕੁੱਤਾ, 'ਅਘਰਾ' ਸੱਪ, 'ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ' ਬਿਚੂ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ ਤਿਙ੍‌ਵਿਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਥਾਦੇਸ਼ਂ ਸਮਾਸਤਃ । ਤਿਙਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ।। ੩੫੮.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਭਾਵ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।

ਸਕਰ੍ਮ੍ਮਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮਕਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ਦ੍ਵਿਪਦੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸਕਰ੍ਮ੍ਮਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਚ ਤਦਾਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥੇਰਿਤਃ ।। ੩੫੮.

ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇ ਲਡਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇ ਲਿਙੀਰਿਤਃ । ਵਿਧ੍ਯਾਦੌ ਲੋਡਾਸ਼ਿषਿ ਚ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨੇ ਚ ਲਙ੍ ।। ੩੫੮.

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਲਟ' ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ 'ਲਿੰਗ' ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ 'ਲੋਟ' ਅਤੇ 'ਆਸ਼ਿਸ਼' ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ 'ਲੰਗ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤੇ ਲੁਙ੍ ਲਿਟ੍ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇऽਥ ਭਾਵਿਨ੍ਯਦ੍ਯਤਨੇ ਚ ਲੁਟ੍ । ਲਿਙਾਸ਼ਿषਿ ਚ ਸ਼ੇषੇऽਰ੍ਥੇ ਲृਡ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਲृਙ੍‌ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੫੮.

ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ 'ਲੁੰਗ' ਅਤੇ 'ਲਿਟ' ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਦੂਰ ਭੂਤਕਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ 'ਲੁਟ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਰਥਾਂ ਲਈ 'ਲ੍ਰਟ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਵਿੱਖ ਲਈ 'ਲ੍ਰੰਗ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਿਙ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਪਤ੍ਤੌ ਪਰੇ ਨਵਾਤ੍ਮਨੇਪਦਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਨ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਨ੍ਤਿਪ੍ਤਸਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।। ੩੫੮.

ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ 'ਲਿੰਗ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਆਤਮਨੇਪਦ' ਦੇ ਅੰਤ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ 'ਪਰਸਮੈਪਦ' ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਕਵਚਨ ਮੁੱਖ ਹੈ।

ਸਿਪ੍ਥਸ੍ਥ ਮਧ੍ਯਮਨਰੋ ਮਿਪ੍ਵਸ੍ਮਸ੍ਚੋਤ੍ਤਮਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਤ ਆਤਾਂ ਅਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨੇ ਮੁਖ੍ਯਃ ਥਾਸਾਥਾਂ ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ ।। ੩੫੮.

'ਸਿਪ', 'ਥਸ', 'ਥਾ' ਮੱਧਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ; 'ਮਿਪ', 'ਵਸ', 'ਮਸ' ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ। 'ਤਾ', 'ਆਤਾਂ', 'ਅੰਤ' ਆਤਮਨੇਪਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਤ ਹਨ; 'ਥਾ', 'ਸਾ', 'ਥਾਂ', 'ਧਵਾ' ਮੱਧਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਮ ਇ ਵਹਿ ਮਹਿ ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਭੁਵਿਰੇਧਿਃ ਪਚਿਰ੍ਨਨ੍ਦਿਰ੍ਧ੍ਵਂਸਿਃ ਸ਼੍ਰਂਸਿਃ ਪਦਿਸ੍ਤ੍ਵਦਿਃ ।। ੩੫੮.

ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। 'ਭੂਵੀ' ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਏਧੀ, ਪਚਿਰ, ਨੰਦੀਰ, ਧਵੰਸੀ, ਸ਼੍ਰੰਸੀ, ਪਦਿਸ ਅਤੇ ਤਵਦੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੀਙਃ ਕ੍ਰੀੜੋ ਜੁਹੋਤਿਸ਼੍ਚ ਜਹਾਤਿਸ਼੍ਚ ਦਧਾਤ੍ਯਪਿ । ਦੀਵ੍ਯਤਿਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿਰ੍ਨਹਿਃ ਸੁਨੋਤਿਰ੍ਵਸਿਰੇਚ ਚ ।। ੩੫੮.

'ਸ਼ੀਣਾ', 'ਕ੍ਰੀਰ', 'ਜੁਹੋਤੀ', 'ਜਹਾਤੀ', 'ਦਧਾਤੀ', 'ਦੀਵਯਤੀ', 'ਸਵਪਿਤੀ', 'ਨਹੀ', 'ਸੁਨੋਤੀ' ਅਤੇ 'ਵਸੀਰਾ' ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤੁਦਿਰ੍ਮृਸ਼ਤਿਰ੍ਮੁਞ੍ਚਤਿਃ ਰੁਧਿਰ੍ਭੁਜਿਸ੍ਤ੍ਯਜਿਸ੍ਤਨਿਃ । ਸ਼ਵਾਦਿਕੇ ਵਿਕਰਣੇ ਮਨਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਰੋਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੮.

'ਤੁਦੀਰ', 'ਮ੍ਰਸ਼ਤੀ', 'ਮੁੰਚਤੀ', 'ਰੁਧੀ', 'ਭੁਜ', 'ਤਯਜਿਸ', 'ਤਨੀ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਵਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਿਆ-ਪਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਮਨੀ' ਵੀ ਕਰਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰੀੜਤਿਰ੍ਵृਙੋ ਗ੍ਰਹਿਸ਼੍ਚੋਰਿਃ ਪਾ ਨੀਰਚ੍ਚਿਸ਼੍ਚ ਨਾਯਕਾਃ । ਭੁਵਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਿਙ੍ ਭਵਤਿ ਸਃ ਭਵਤਸ੍ਤੌ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ।। ੩੫੮.

'ਕ੍ਰੀਰਤੀ', 'ਵ੍ਰਿਨੋ', 'ਗ੍ਰਹੀ', 'ਚੋਰੀ', 'ਪਨੀ', 'ਰਚੀ' ਅਤੇ 'ਨਾਯਕ' ਨੇਤਾ ਹਨ। 'ਭੂਵੀ' ਵਰਗ ਵਿੱਚ 'ਤਿੰਗ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਭਵਤੀ', 'ਸਹ', 'ਭਵਤਸ', 'ਤਉ', 'ਭਵੰਤੀ' ਅਤੇ 'ਤੇ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭਵਸਿ ਤ੍ਵਂ ਯੁਵਾਂ ਭਵਥੋ ਯੂਯਂ ਭਵਥ ਚਾਪ੍ਯਹਂ । ਭਵਾਮ੍ਯਾਵਾਂ ਭਵਾਵਸ਼੍ਚ ਭਵਾਮੋ ਹ੍ਯੇਧਤੇ ਕੁਲਂ ।। ੩੫੮.

'ਭਵਸੀ' (ਤੂੰ ਹੈਂ), 'ਤਵਾਂ' (ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ), 'ਭਵਥੋ' (ਤੁਸੀਂ ਸਭ), 'ਭਵਥ' (ਤੁਸੀਂ), 'ਅਹੰ' (ਮੈਂ), 'ਭਵਾਮੀ' (ਮੈਂ ਹਾਂ), 'ਯਾਵਾਂ' (ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ), 'ਭਵਾਵਾ' (ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ), 'ਭਵਾਮੋ' (ਅਸੀਂ ਸਭ) — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਏਧੇਤੇ ਦ੍ਵੇ ਤਥੈਧਨ੍ਤੇ ਏਧਸੇ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਮੇਧਯਾ । ਏਧੇਥੇ ਚ ਸਮੇਧਧ੍ਵੇ ਏਧੇ ਹ੍ਯੇਧਾਵਹੇ ਧਿਯਾ ।। ੩੫੮.

ਦੋ ਰੂਪ 'ਏਧੇਤੇ', 'ਏਧੰਤੇ' ਹਨ। 'ਏਧਸੇ' (ਤੂੰ) ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ। 'ਏਧੇਥੇ', 'ਸਮੇਧਧਵੇ', 'ਏਧੇ', 'ਏਧਾਵਹੇ' — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹਨ।

ਏਧਾਮਹੇ ਹਰੇਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਚਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਤ੍ । ਭੂਯਤੇऽਨੁਭੂਯਤੇऽਸੌ ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਵੈ ਯਕਿ ।। ੩੫੮.

'ਏਧਾਮਹੇ' ਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ। 'ਪਚਤੀ' ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। 'ਭੂਯਤੇ', 'ਅਨੁਭੂਯਤੇ' — ਇਹ ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ 'ਯਕੀ' ਪ੍ਰਤਯ ਨਾਲ ਹਨ।

ਵੁਭੂषਤਿ ਸਨੀਤ੍ਯੇਵਂ ਣਿਚਿ ਬਾਚਵਯਤੀਸ਼੍ਵਰਂ । ਯਙਿ ਵੋਭੂਯਤੇ ਵਾਦ੍ਯਂ ਵੋਭੋਤਿ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਯਙ੍‌ਲੁਕਿ ।। ੩੫੮.

'ਵੁਭੂਸ਼ਤੀ' 'ਣਿਚ' ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, 'ਬਚਾਵਯਤੀ' ਵਾਂਗ ਇਸ਼ਵਰ ਲਈ। 'ਯੰਗ' ਨਾਲ 'ਵੋਭੂਯਤੇ', 'ਵਾਦਯ', 'ਵੋਭੋਤੀ' ਅਤੇ 'ਯੰਗ-ਲੁਕੀ' ਰੂਪ ਹਨ।

ਪੁਤ੍ਰੀਯਤਿ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮ੍ਯਤ੍ਯੇਵਂ ਪਟਪਟਾਯਤੇ । ਘਟਯਤ੍ਯऽਥ ਸਨਿ ਣਿਚਿ ਬੁਭੂषਯਤਿ ਰੂਪਕਂ ।। ੩੫੮.

'ਪੁਤਰੀਯਤੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, 'ਪਟਪਟਾਯਤੇ' ਵੀ। 'ਘਟਾਯਤੀ' 'ਣਿਚ' ਕਾਰਕ ਰੂਪ ਹੈ, 'ਬੁਭੂਸ਼ਯਤੀ' ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍ਭਵੇਤਾਞ੍ਚ ਲਿਙਿ ਭਵੇਯੁਸ਼੍ਚ ਭਵੇਃ ਪਰੇ । ਭਵੇਤਞ੍ਚ ਭਵੇਤੈਵਂ ਭਵੇਯਞ੍ਚ ਭਵੇਵ ਚ ਭਵੇਮ ਚ ।। ੩੫੮.

ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਭਵੇਦ', 'ਭਵੇਤਾ' ਹਨ। ਪਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਭਵੇਯੁਹ', 'ਭਵੇਹ', 'ਭਵੇਤਾ', 'ਭਵੇਤਾ', 'ਭਵੇਯਨ', 'ਭਵੇਵਾ', 'ਭਵੇਮਾ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਧੇਤ ਏਧੇਯਾਤਾਮੇਧੇਰਨ੍ ਮਨਸਾ ਸ਼੍ਰਿਯਾ । ਏਧੇਥਾਸ਼੍ਚ ਏਧੇਯਾਥਾਮੇਧੇਧ੍ਵਮੇਧੇਯ ਏਧੇਵਾਹਿ ਏਧੇਮਹਿ ।। ੩੫੮.

'ਏਧੇਤਾ', 'ਏਧੇਯਾਤਾਮ', 'ਏਧੇਰਨ' ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ। 'ਏਧੇਥਾਸ਼', 'ਏਧੇਯਾਥਾਸ਼', 'ਏਧੇਧਵਮ', 'ਏਧੇਯ', 'ਏਧੇਵਾ', 'ਏਧੇ ਮਹੀ'।

ਅਸ੍ਤੁ ਤਾਵਦ੍ਭਵਤਾਂ ਲੋਟਿ ਭਵਨ੍ਤੁ ਭਵਤਾਦ੍ਭਵ । ਭਵਤਂ ਭਵਤ੍ ਭਵਾਨਿ ਭਵਾਵ ਚ ਭਵਾਮ੍ ਚ ।। ੩੫੮.

ਲੋਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ: 'ਭਵੰਤੁ', 'ਭਵਤਾ', 'ਭਵਾ', 'ਭਵਤਾਮ', 'ਭਵਤ', 'ਭਵਾਨੀ', 'ਭਵਾਵਾ', 'ਭਵਾਮ'।