ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤਸ੍ਤਸਿਲਿ ਚ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਲੀਰਿਤਂ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਹ੍ਯਧੁਨਾ ਸ੍ਯਾਦਿਦਾਨੀਞ੍ਚੈਵ ਦਾਨ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੬.

ਯਸਮਾਦ ਅਤੇ ਯਤਤਸਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਯਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਤਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਲੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ 'ਅਸਮਿਨ ਕਾਲੇ', ਹੁਣ ਲਈ 'ਅਧੁਨਾ', ਅਤੇ 'ਇਦਾਨੀਂ' ਤੇ 'ਦਾਨਯ' ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਾ ਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਰ੍ਹਿਲੀਰਿਤਂ । ਤਰ੍ਹਿ ਹੋऽਸ੍ਭਿਨ੍ ਕਾਲ ਇਹ ਕਰ੍ਹਿ ਸਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਕਾਲਕੇ ।। ੩੫੬.

ਸਰਵਸਮਿਨ 'ਸਭ ਵਿੱਚ', ਸਰਵਦਾ 'ਹਮੇਸ਼ਾ', ਦਾ 'ਉਸ ਸਮੇਂ', ਰ੍ਹਿਲੀ 'ਉਸ ਸਮੇਂ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਹਿ 'ਫਿਰ', ਹੋ 'ਹੁਣ', ਅਭਿਨ ਕਾਲ 'ਇਸ ਸਮੇਂ', ਇਹਾ 'ਇੱਥੇ', ਕਰਹਿ 'ਕਦੋਂ', ਸਸਮਿਨ 'ਉਸ ਸਮੇਂ', ਕਾਲਕੇ 'ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ' ਲਈ ਹੈ।

ਯਥਾ ਥਾਲਿ ਥਮਿ ਕਥਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਸਞ੍ਚਯੇਤ੍ । ਅਸ੍ਤਾਤਿ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਗ੍ਰਾਮਣੀਯਕਾਃ ।। ੩੫੬.

ਜਿਵੇਂ ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਥਮੀ 'ਕਿਵੇਂ' ਲਈ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਾਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਸਿਆ 'ਪਿਛਲੇ' ਲਈ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਦਿ-ਗ੍ਰਾਮਣੀਯ 'ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ' ਲਈ ਹੈ।

ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਰੇਦ੍ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯੇऽਹਨੀਰਿਤਂ । ਉਤਿਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਬ੍ਦੇ ਚ ਪਰੁਤ੍ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤਰੇ ਪਰਾਰ੍ਯ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੬.

ਪੁਰਸਤਾਤ 'ਅੱਗੇ', ਸੰਚਰੇਦ 'ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਗਚੇਤ 'ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਸਦ੍ਯਸ 'ਤੁਰੰਤ', ਤੁਲ੍ਯੇ 'ਬਰਾਬਰ', ਅਹਨੀਰਿਤ 'ਉਸੇ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ। ਉਤਿਪੂਰਵਾਬਦੇ 'ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ', ਪਰੁਤ 'ਪਹਿਲਾਂ', ਪੂਰਵਤਰੇ 'ਹੋਰ ਪਹਿਲਾਂ', ਪਰਾਰਿਆ 'ਹੋਰ' ਲਈ ਹੈ।

ਐषਮੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਰੂਪਂ ਸਮਸਿ ਚੇਰਿਤਂ । ਏਦ੍ਯਵੌ ਪਰੇਦ੍ਯਵਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਐਸ਼ਮਾ 'ਇਸ ਸਾਲ', ਸਮਸੀ ਰੂਪ, ਚੇਰਿਤ 'ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ' ਲਈ ਹੈ। ਏਦ੍ਯਵਉ ਅਤੇ ਪਰਏਦ੍ਯਵੀ 'ਅਗਲੇ ਦਿਨ', ਪਰਸਮਿਨ ਅਹਨੀਰਿਤ 'ਹੋਰ ਦਿਨ' ਲਈ ਹਨ।

ਅਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ ਦ੍ਯੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤਥੈਦ੍ਯੁਸਿ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵਸੇਤ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਾ ਦ੍ਯੁਭੌ ।। ੩੫੬.

ਅਦ੍ਯਾਸਮਿਨ ਅਹਨੀ 'ਅੱਜ', ਦਯੇ 'ਇਸ ਦਿਨ', ਪੂਰਵ-ਵੈਦ੍ਯੁ 'ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ', ਤਥੈਦ੍ਯੁਸੀ 'ਉਸੇ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਨਸਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ 'ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ', ਵਸੇਤ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਦਕਸ਼ਿਨਾਦ 'ਦੱਖਣ ਤੋਂ', ਦਕਸ਼ੈਣਾ 'ਦੱਖਣੀ', ਦਯੁਭਉ 'ਦੋ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵਸੇਦੁਤ੍ਤਰਾਦੁਤ੍ਤਰਾਦ੍ਯੁਭੌ । ਉਪਰਿ ਵਸੈਦੁਪਰਿष੍ਟਾਦ੍ ਭਵੇਦ੍ਰਿष੍ਟਾਤਿ ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਕਾਤ੍ ।। ੩੫੬.

ਉੱਤਰਸਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ 'ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ', ਵਸੇਦ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਉੱਤਰਾਦ 'ਉੱਤਰ ਤੋਂ', ਉੱਤਰਾਦਯੁਭਉ 'ਉੱਤਰੀ', ਉਪਰਿ 'ਉਪਰ', ਵਸੈਦ ਉਪਰਿਸ਼ਟਾਦ 'ਉਪਰ ਰਹਿਣਾ', ਭਵੇਦ 'ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਰਿਸ਼ਟਾਤੀ 'ਉਪਰਲੇ', ਊਰਧਵਕਾਤ 'ਉਪਰੋਂ' ਲਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਚ ਪਿਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਆਚਿ ਚ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਆਹੌ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਹਿ ਵਸੇਦ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਧਾ ।। ੩੫੬.

ਉੱਤਰੇਣਾ 'ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ', ਪਿਤਰੋਕਤਮ 'ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ', ਆਚੀ 'ਵੱਲ', ਦਕਸ਼ੈਣਾ 'ਦੱਖਣ' ਲਈ ਹੈ। ਆਹੁ 'ਦੱਖਣ ਵੱਲ', ਦਕਸ਼ਿਨਾਹੀ 'ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ', ਵਸੇਦ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਦਵਿਪਰਕਾਰ 'ਦੋ ਤਰੀਕੇ', ਦਵਿਧਾ 'ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ', ਧਾ 'ਰੱਖਣਾ' ਲਈ ਹੈ।

ਨਿਪਾਤਾਸ੍ਤਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਤਦ੍ਵਿਤੋ ਭਾਵਵਾਚਕਃ । ਪਟੋਰ੍ਭਾਵਃ ਪਟੁਤ੍ਵਨ੍ਤ੍ਵੇ ਪਟੁਤਾ ਤਲਿ ਚੇਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਨਿਪਾਤ ਅਤੇ ਤੱਧਿਤਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਤਦ੍ਵਿਤ 'ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ' ਹੈ। ਪਟੁਰਭਾਵ 'ਪਟੁ ਦੀ ਹਾਲਤ', ਪਟੁਤਵ 'ਪਟੁ ਹੋਣ', ਪਟੁਤਾ 'ਪਟੁ ਹੋਣਾ', ਤਲੀ 'ਵਰਨਨ' ਲਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਿਮਾ ਚੇਮਨਿ ਪृਥੋਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਸੁਖਾਤ੍ ष੍ਯਞੀਰਿਤਮ੍ । ਸ੍ਤੇਯਂ ਯਤਿ ਚ ਸ੍ਯੇਨਸ੍ਯ ਯੇ ਸਖ੍ਯੁਃ ਸਖ੍ਯਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਥੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੋਰੀ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਸਾਥੀ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਪੇਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ ਕਾਪੇਯਂ ਸੈਨ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਂ ਯਕੀਰਿਤਂ । ਆਸ਼੍ਵਂ ਕੌਮਾਰਕਂ ਚਾਣਿ ਰੂਪਂ ਚਾਣਿ ਚ ਯੌਵਨਮ੍ ੩੫੬.

ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਪੇਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਥਿਆ, ਘੋੜਾ ਕੌਮਾਰਾ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਚਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ ਉਣਾਦਯੋऽਭਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਧਾਤੁਤਃ ਪਰੇ । ਉਣਿ ਕਾਰੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲ੍ਪੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਯੁਰ੍ਮ੍ਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਂ ।। ੩੫੭.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਣਾ' ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੋ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਉਣੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਕਾਰੀਗਰ, 'ਕਾਰੁ' ਕਸਬੀ, 'ਜਾਯੁ' ਜੀਵਨ, ਅਤੇ 'ਮਾਯੁ' ਪਿੱਤ ਹੈ।

ਗੋਮਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇषੁ ਬਹੁਲਂ ਸ੍ਯੁਰੁਣਾਦਯਃ । ਆਯੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼੍ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂਸ਼ਾਰੁਰ੍ਧਾਨ੍ਯਸ਼ੂਕਕਃ ।। ੩੫੭.

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗੋਮਾਯੁ' ਅਤੇ 'ਵਾਯੁ' 'ਉਣਾ' ਵਾਲੇ ਪਦ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹਨ। 'ਆਯੁ' ਜੀਵਨ, 'ਸਵਾਦੁ' ਮਿੱਠਾ, 'ਹੇਤਵਾਦੀ' ਕਾਰਣ, 'ਕਿੰਸ਼ਾਰੁ' ਅਨਾਜ ਦੀ ਛਿਲਕ ਹੈ।

ਕृਕਵਾਕੁਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗੁਰੁਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਮਰੁਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਯੁਸ਼੍ਚਾਜਗਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਹਰਾਯੁਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫੭.

'ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ' ਮੁਰਗਾ ਹੈ, 'ਕੁੱਕੁਟ' ਵੀ ਮੁਰਗਾ; 'ਗੁਰੂ' ਅਧਿਆਪਕ, 'ਭਰਤਾ' ਪਤੀ, 'ਮਰੁ' ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ। 'ਸ਼ਯੁ' ਅਜਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਧਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰੁਦ੍‌ਰ੍ਵਜ੍ਰਂ ਤ੍ਰਪੁਰੁਸਿ ਸਮਸਾਰਂ ਫਲ੍ਗੁਰੀਰਿਤਂ । ਗृਧ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਨਿ ਕਿਰਚਿ ਮਨ੍ਦਿਰਂ ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ ।। ੩੫੭.

'ਸਵਰੁਦ' ਵਜਰ ਹੈ, 'ਵਜਰ' ਵੀ ਵਜਰ; 'ਤ੍ਰਪੁਰੁਸੀ' ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਲੋਹਾ, 'ਸਮਸਾਰਾ' ਮਿਲਾਪ, 'ਫਲਗੁਰ' ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਗ੍ਰਿਧਰ' ਗਿਦ, 'ਕ੍ਰਣੀ' ਕਾਂ, 'ਕਿਰਚੀ' ਕਬੂਤਰ, 'ਮੰਦਿਰਾ' ਘਰ, 'ਤਿਮਿਰਾ' ਹਨੇਰਾ, 'ਤਮਹ' ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ।

ਇਲਚਿ ਸਲਿਲਂ ਵਾਰਿ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਭਣ੍ਡਿਲਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਬੁਵੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਕਸੌ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿਵਿਰਂ ਗੁਪ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੫੭.

'ਇਲਚੀ' ਪਾਣੀ ਹੈ, 'ਸਲਿਲ' ਵੀ ਪਾਣੀ, 'ਵਾਰੀ' ਪਾਣੀ, 'ਕਲਿਆਣ' ਸ਼ੁਭ, 'ਭੰਡਿਲ' ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਬੁਵੋ' ਵਿਦਵਾਨ, 'ਕਕਸਉ' ਵੀ, 'ਸ਼ਿਵਿਰਾ' ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਹੈ।

ਓਤੁਰ੍ਵਿਡਾਲਸ਼੍ਚ ਤੁਨਿ ਅਭਿਧਾਨਾਦੁਗਾਦਯਃ । ਕਰ੍ਣਃ ਕਾਮੀ ਚ ਗृਹਭੂਰ੍ਵਾਸ੍ਤੁਰ੍ਜੈਵਾਤृਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੫੭.

'ਓਤੁਰ' ਬਿੱਲੀ ਹੈ, 'ਵਿਡਾਲ' ਵੀ ਬਿੱਲੀ, 'ਤੁਨੀ' 'ਉਗਾ' ਪਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ। 'ਕਰਨ' ਕੰਨ, 'ਕਾਮੀ' ਪ੍ਰੇਮੀ, 'ਘਰਭੂ' ਘਰਵਾਲਾ, 'ਵਾਸਤੁ' ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਜੈਵਾਤ੍ਰਿਕ' ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਬੋਜੋ ਭਾਜਨਮ੍ਭਾਣ੍ਡਂ ਸਰਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਦਃ । ਤਰੁਰੇਰਣ੍ਡਃ ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਵਰੂੜਃ ਸਾਮ ਨਿਰ੍ਭਰਂ ।। ੩੫੭.

'ਕੰਬੋਜ' ਭਾਂਡਾ ਹੈ, 'ਭਾਜਨ' ਵੀ ਭਾਂਡਾ, 'ਸਰੰਡ' ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ। 'ਤਰੁਰ' ਐਰੰਡ ਦਾ ਰੁੱਖ, 'ਐਰੰਡ' ਵੀ, 'ਸੰਘਾਤ' ਜਥਾ, 'ਵਰੂਰਾ' ਸਾਮ, 'ਨਿਰਭਰ' ਪ੍ਰਚੂਰਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਫਾਰਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਚੀਰਵਲ੍ਕਲਂ । ਕਾਤਰੋ ਭੀਰੁਰੁਗ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡੋ ਜਵਸਂ ਤृਣਂ ।। ੩੫੭.

'ਸਫਾਰ' ਪ੍ਰਚੂਰ, 'ਪ੍ਰਭੂਤਾ' ਵੀ ਪ੍ਰਚੂਰ; ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿੱਚ 'ਚੀਰਵਲਕਲ' ਛਾਲ ਦੀ ਪਹਿਰਾਵਾ। 'ਕਾਤਰ' ਡਰਪੋਕ, 'ਭੀਰੁ' ਡਰਪੋਕ, 'ਉਗ੍ਰ' ਤਿੱਖਾ, 'ਪ੍ਰਚੰਡ' ਭੜਕਦਾ, 'ਜਵ' ਤੇਜ਼ੀ, 'ਤ੍ਰਣ' ਘਾਸ ਹੈ।

ਜਗਚ੍ਚੈਵ ਤੁ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋ ਕृਸ਼ਾਨੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਰ੍ਕ੍ਕਕਃ । ਵਰ੍ਵ੍ਵਰਃ ਕੁਟਿਲੋ ਧੂਰ੍ਤ੍ਤਸ਼੍ਚਤ੍ਵਰਞ੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਥਂ ।। ੩੫੭.

'ਜਗਤ' ਸੰਸਾਰ ਹੈ, 'ਭੂਲੋਕ' ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੋਕ, 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਨੁ' ਅੱਗ, 'ਜ੍ਯੋਤੀ' ਰੋਸ਼ਨੀ, 'ਅਰਕ' ਸੂਰਜ। 'ਵਰਵਰਾ' ਟੇਢਾ, 'ਕੁਟਿਲ' ਵੀ, 'ਧੂਰਤ' ਚਲਾਕ, 'ਚਤਵਰ' ਚੌਰਾਹਾ, 'ਚਤੁਸ਼ਪਥ' ਚਾਰ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਚੌਕ ਹੈ।

ਚੀਵਰਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਪ੍ਰਾਵृਤ੍ਤਿਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਿਤ੍ਰ ਈਰਿਤਃ । ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਨੁਃ ਪਿਤਾ ਤਾਤਃ ਪृਦਾਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਘ੍ਰਵृਸ਼੍ਚਿਕੇ ੩੫੭.

'ਚੀਵਰਾ' ਭਿਖਖੂ ਦੀ ਚਾਦਰ, 'ਭਿਖਖੂਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਤੀ' ਵੀ, 'ਆਦਿਤਯ' ਸੂਰਜ, 'ਮਿਤ੍ਰ' ਦੋਸਤ। 'ਪੁਤ੍ਰ' ਪੁੱਤਰ, 'ਸੂਨੁ' ਵੀ, 'ਪਿਤਾ' ਪਿਤਾ, 'ਤਾਤਾ' ਵੀ, 'ਪ੍ਰਦਾ' ਭੇਡੀਆ, 'ਕੁਰਿਆ' ਕੁੱਤਾ, 'ਅਘਰਾ' ਸੱਪ, 'ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ' ਬਿਚੂ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ ਤਿਙ੍‌ਵਿਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਥਾਦੇਸ਼ਂ ਸਮਾਸਤਃ । ਤਿਙਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ।। ੩੫੮.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਭਾਵ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।

ਸਕਰ੍ਮ੍ਮਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮਕਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ਦ੍ਵਿਪਦੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸਕਰ੍ਮ੍ਮਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਚ ਤਦਾਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥੇਰਿਤਃ ।। ੩੫੮.

ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇ ਲਡਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇ ਲਿਙੀਰਿਤਃ । ਵਿਧ੍ਯਾਦੌ ਲੋਡਾਸ਼ਿषਿ ਚ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨੇ ਚ ਲਙ੍ ।। ੩੫੮.

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਲਟ' ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ 'ਲਿੰਗ' ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ 'ਲੋਟ' ਅਤੇ 'ਆਸ਼ਿਸ਼' ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ 'ਲੰਗ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤੇ ਲੁਙ੍ ਲਿਟ੍ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇऽਥ ਭਾਵਿਨ੍ਯਦ੍ਯਤਨੇ ਚ ਲੁਟ੍ । ਲਿਙਾਸ਼ਿषਿ ਚ ਸ਼ੇषੇऽਰ੍ਥੇ ਲृਡ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਲृਙ੍‌ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੫੮.

ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ 'ਲੁੰਗ' ਅਤੇ 'ਲਿਟ' ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਦੂਰ ਭੂਤਕਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ 'ਲੁਟ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਰਥਾਂ ਲਈ 'ਲ੍ਰਟ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਵਿੱਖ ਲਈ 'ਲ੍ਰੰਗ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਿਙ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਪਤ੍ਤੌ ਪਰੇ ਨਵਾਤ੍ਮਨੇਪਦਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਨ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਨ੍ਤਿਪ੍ਤਸਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।। ੩੫੮.

ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ 'ਲਿੰਗ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਆਤਮਨੇਪਦ' ਦੇ ਅੰਤ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ 'ਪਰਸਮੈਪਦ' ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਕਵਚਨ ਮੁੱਖ ਹੈ।

ਸਿਪ੍ਥਸ੍ਥ ਮਧ੍ਯਮਨਰੋ ਮਿਪ੍ਵਸ੍ਮਸ੍ਚੋਤ੍ਤਮਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਤ ਆਤਾਂ ਅਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨੇ ਮੁਖ੍ਯਃ ਥਾਸਾਥਾਂ ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ ।। ੩੫੮.

'ਸਿਪ', 'ਥਸ', 'ਥਾ' ਮੱਧਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ; 'ਮਿਪ', 'ਵਸ', 'ਮਸ' ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ। 'ਤਾ', 'ਆਤਾਂ', 'ਅੰਤ' ਆਤਮਨੇਪਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਤ ਹਨ; 'ਥਾ', 'ਸਾ', 'ਥਾਂ', 'ਧਵਾ' ਮੱਧਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਮ ਇ ਵਹਿ ਮਹਿ ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਭੁਵਿਰੇਧਿਃ ਪਚਿਰ੍ਨਨ੍ਦਿਰ੍ਧ੍ਵਂਸਿਃ ਸ਼੍ਰਂਸਿਃ ਪਦਿਸ੍ਤ੍ਵਦਿਃ ।। ੩੫੮.

ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। 'ਭੂਵੀ' ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਏਧੀ, ਪਚਿਰ, ਨੰਦੀਰ, ਧਵੰਸੀ, ਸ਼੍ਰੰਸੀ, ਪਦਿਸ ਅਤੇ ਤਵਦੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੀਙਃ ਕ੍ਰੀੜੋ ਜੁਹੋਤਿਸ਼੍ਚ ਜਹਾਤਿਸ਼੍ਚ ਦਧਾਤ੍ਯਪਿ । ਦੀਵ੍ਯਤਿਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿਰ੍ਨਹਿਃ ਸੁਨੋਤਿਰ੍ਵਸਿਰੇਚ ਚ ।। ੩੫੮.

'ਸ਼ੀਣਾ', 'ਕ੍ਰੀਰ', 'ਜੁਹੋਤੀ', 'ਜਹਾਤੀ', 'ਦਧਾਤੀ', 'ਦੀਵਯਤੀ', 'ਸਵਪਿਤੀ', 'ਨਹੀ', 'ਸੁਨੋਤੀ' ਅਤੇ 'ਵਸੀਰਾ' ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।