ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੂਨਾਂ ਭਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰੈਯਙ੍ਗਵੀਨਕਂ ਖਞਿ । ਮੌਦ੍‌ਗੀਨਂ ਸੌਦ੍ਰਵੀਣਞ੍ਚ ਵੈਦੇਹਸ਼੍ਚਾਨਪਤ੍ਯਕੇ ।। ੩੫੬.

'ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ' ਦੇ, 'ਭਵ' ਮਤਲਬ ਉਤਪੱਤੀ, 'ਖੇਤਰ' ਮਤਲਬ ਖੇਤ, 'ਪ੍ਰਿਯੰਗਵੀਨਕ' ਮਤਲਬ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ, 'ਖਣੀ' ਮਤਲਬ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। 'ਮੌਦਗੀਨ' ਮਤਲਬ ਮੂਦਗੀਨ ਦੇ, 'ਸੌਦਰਵੀਨ' ਮਤਲਬ ਸੌਦਰ ਦੇ, 'ਵੈਦੇਹ' ਮਤਲਬ ਵਿਦੇਹ ਦੇ, 'ਅਨਪਤ੍ਯਕੇ' ਮਤਲਬ ਬਿਨਾ ਸੰਤਾਨ।

ਇਞਿ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਰ੍ਦਾਸ਼ਰਥਿਃ ਕਚਿ ਨਾਰਾਯਣਾਦਿਕਂ । ਆਸ਼੍ਵਾਯਨਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਫਞਿ ਯਚਿ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤ੍ਸਕਃ ।। ੩੫੬.

ਇਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦਕ੍ਸ਼, ਦਾਸਰਥੀ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਾਯਨ ਲਈ ਫ਼, ਅਤੇ ਗਾਰਗਿਆ ਲਈ ਵਾਤਸਕਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਢਕਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈਨਤੇਯਾਦਿਸ਼੍ਚਾਟਕੇਰਸ੍ਤਥੈਰਕਿ । ਢ੍ਰਕਿ ਗੌਧੇਰਕੋ ਰੂਪਂ ਗੌਵਾਰਸ਼੍ਚਾਰਕੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਢਕੀ ਵੈਨਤੇਯ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਟਕੇਰਾ ਅਤੇ ਐਰਕੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਢਰਕੀ ਗੌਧੇਰਕਾ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੌਵਾਰਾ ਨੂੰ ਆਰਕੀਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਘੇ ਕੁਲੀਨਃ ਖੇ ਣ੍ਯੇ ਕੌਰਵ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਯਤਿ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਮੁਖ੍ਯਾਦਿਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਰੂਪਕਂ ।। ੩੫੬.

ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਲਈ ਘੇ, ਕੁਲੀਨ ਲਈ ਖੇ, ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਆਦਿ ਵੰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਣਯੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਤੀ ਮੁੱਖ ਸਨਿਆਸੀ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਤਾਰਕਾਦਿਭ੍ਯ ਇਤਚਿ ਨਭਸ੍ਤਾਰਕਿਤਾਦਯਃ । ਅਨਙਿ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਕੁਣ੍ਡਾਧ੍ਨੀ ਪੁष੍ਪਧਨ੍ਵਸੁਧਨਵਨੀ ।। ੩੫੬.

ਤਾਰਕਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਤਚੀ ਤਾਰਕਿਤਾ ਆਦਿ ਅਕਾਸ਼ੀਕ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਣੀ ਕੁੰਡ, ਧਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਧਨੁ, ਸੁਧਨਵਨ ਅਤੇ ਵਨੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਞ੍ਚੁਪਿ ਵਿਤ੍ਤਚਞ੍ਚੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਕੇ । ਚਣਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਚਣਃ ਰੂਪੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਟਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੫੬.

ਚੰਚੂਪੀ ਦਾ ਅਰਥ 'ਧਨਵਾਨ ਚੰਚੂ' ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਟਚੰਚੂ ਧਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਚਣਪੀ 'ਕੇਸ਼ ਚਣਾ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟਰੂਪਕਮ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਈਯਸੌ ਚ ਪਟੀਯਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਰਪ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਰਾਦਿਕਮ੍ । ਪਚਤਿਤਰਾਞ੍ਚ ਤਰਪਿ ਤਮਪ੍ਯਟਤਿਤਮਾਮਪਿ ।। ੩੫੬.

ਈਯਸਉ ਦਾ ਅਰਥ 'ਵਧੇਰੇ' ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟੀਯਾਨ 'ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ' ਲਈ ਹੈ; ਤਰਪ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਚਤਿਤਰਾਂ, ਤਰਪੀ, ਅਤੇ ਤਮਪ੍ਯਟਤਿਤਮਾਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮृਦ੍ਵੀਤਮਾ ਕਲ੍ਪਪਿ ਸ੍ਯਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਕਲ੍ਪੋऽਰ੍ਕਕਲ੍ਪਕਃ । ਰਾਜਦੇਸ਼ੀਯੋ ਦੇਸ਼ੀਯੇ ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਦੇਸ਼੍ਯਾਦਿਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੫੬.

ਮ੍ਰਦਵੀਤਮਾ ਅਤੇ ਕਲਪਪੀ 'ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ' ਜਾਂ 'ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ' ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਦੇਸ਼ੀਯ, ਦੇਸ਼ੀਯ, ਦੇਸ਼ਯ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਟੁਜਾਤੀਯੋ ਜਾਤੀਯੇ ਜਾਨੁਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਚਿ । ਊਰੁਦ੍ਵਯਸੋ ਦ੍ਵਯਸਚਿ ਊਰੁਦਘ੍ਨਞ੍ਚ ਦਘ੍ਨਚਿ ।। ੩੫੬.

ਪਟੁਜਾਤੀਯ ਦਾ ਅਰਥ 'ਪਟੁ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ', ਜਾਤੀਯ 'ਜਾਤੀ ਦਾ', ਜਾਨੁਮਾਤ੍ਰ 'ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ', ਮਾਤ੍ਰਚੀ ਮਾਪ ਲਈ ਹੈ। ਊਰੁਦ੍ਵਯਸ 'ਦੋ ਥਾਈਆਂ ਵਾਲਾ', ਦ੍ਵਯਸਚੀ 'ਦੋ ਦਾ', ਊਰੁਦਘ੍ਨ 'ਥਾਈ ਤੱਕ', ਦਘ੍ਨਚੀ ਪੱਧਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤਯਟਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤਯਃ ਦੌਵਾਰਿਕष੍ਠਕੀਰਿਤਂ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾऽਅਵ੍ਯਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਃ ।। ੩੫੬.

ਤਯਟੀ 'ਪੰਜ ਰੂਪ' ਲਈ ਹੈ, ਪੰਚਤਯ 'ਪੰਜ ਰੂਪ', ਦੌਵਾਰਿਕਸ਼ਠਕੀਰਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸਾਮਾਨ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਵੀ ਤੱਧਿਤਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤਸ੍ਤਸਿਲਿ ਚ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਲੀਰਿਤਂ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਹ੍ਯਧੁਨਾ ਸ੍ਯਾਦਿਦਾਨੀਞ੍ਚੈਵ ਦਾਨ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੬.

ਯਸਮਾਦ ਅਤੇ ਯਤਤਸਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਯਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਤਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਲੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ 'ਅਸਮਿਨ ਕਾਲੇ', ਹੁਣ ਲਈ 'ਅਧੁਨਾ', ਅਤੇ 'ਇਦਾਨੀਂ' ਤੇ 'ਦਾਨਯ' ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਾ ਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਰ੍ਹਿਲੀਰਿਤਂ । ਤਰ੍ਹਿ ਹੋऽਸ੍ਭਿਨ੍ ਕਾਲ ਇਹ ਕਰ੍ਹਿ ਸਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਕਾਲਕੇ ।। ੩੫੬.

ਸਰਵਸਮਿਨ 'ਸਭ ਵਿੱਚ', ਸਰਵਦਾ 'ਹਮੇਸ਼ਾ', ਦਾ 'ਉਸ ਸਮੇਂ', ਰ੍ਹਿਲੀ 'ਉਸ ਸਮੇਂ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਹਿ 'ਫਿਰ', ਹੋ 'ਹੁਣ', ਅਭਿਨ ਕਾਲ 'ਇਸ ਸਮੇਂ', ਇਹਾ 'ਇੱਥੇ', ਕਰਹਿ 'ਕਦੋਂ', ਸਸਮਿਨ 'ਉਸ ਸਮੇਂ', ਕਾਲਕੇ 'ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ' ਲਈ ਹੈ।

ਯਥਾ ਥਾਲਿ ਥਮਿ ਕਥਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਸਞ੍ਚਯੇਤ੍ । ਅਸ੍ਤਾਤਿ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਗ੍ਰਾਮਣੀਯਕਾਃ ।। ੩੫੬.

ਜਿਵੇਂ ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਥਮੀ 'ਕਿਵੇਂ' ਲਈ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਾਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਸਿਆ 'ਪਿਛਲੇ' ਲਈ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਦਿ-ਗ੍ਰਾਮਣੀਯ 'ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ' ਲਈ ਹੈ।

ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਰੇਦ੍ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯੇऽਹਨੀਰਿਤਂ । ਉਤਿਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਬ੍ਦੇ ਚ ਪਰੁਤ੍ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤਰੇ ਪਰਾਰ੍ਯ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੬.

ਪੁਰਸਤਾਤ 'ਅੱਗੇ', ਸੰਚਰੇਦ 'ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਗਚੇਤ 'ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਸਦ੍ਯਸ 'ਤੁਰੰਤ', ਤੁਲ੍ਯੇ 'ਬਰਾਬਰ', ਅਹਨੀਰਿਤ 'ਉਸੇ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ। ਉਤਿਪੂਰਵਾਬਦੇ 'ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ', ਪਰੁਤ 'ਪਹਿਲਾਂ', ਪੂਰਵਤਰੇ 'ਹੋਰ ਪਹਿਲਾਂ', ਪਰਾਰਿਆ 'ਹੋਰ' ਲਈ ਹੈ।

ਐषਮੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਰੂਪਂ ਸਮਸਿ ਚੇਰਿਤਂ । ਏਦ੍ਯਵੌ ਪਰੇਦ੍ਯਵਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਐਸ਼ਮਾ 'ਇਸ ਸਾਲ', ਸਮਸੀ ਰੂਪ, ਚੇਰਿਤ 'ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ' ਲਈ ਹੈ। ਏਦ੍ਯਵਉ ਅਤੇ ਪਰਏਦ੍ਯਵੀ 'ਅਗਲੇ ਦਿਨ', ਪਰਸਮਿਨ ਅਹਨੀਰਿਤ 'ਹੋਰ ਦਿਨ' ਲਈ ਹਨ।

ਅਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ ਦ੍ਯੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤਥੈਦ੍ਯੁਸਿ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵਸੇਤ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਾ ਦ੍ਯੁਭੌ ।। ੩੫੬.

ਅਦ੍ਯਾਸਮਿਨ ਅਹਨੀ 'ਅੱਜ', ਦਯੇ 'ਇਸ ਦਿਨ', ਪੂਰਵ-ਵੈਦ੍ਯੁ 'ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ', ਤਥੈਦ੍ਯੁਸੀ 'ਉਸੇ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਨਸਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ 'ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ', ਵਸੇਤ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਦਕਸ਼ਿਨਾਦ 'ਦੱਖਣ ਤੋਂ', ਦਕਸ਼ੈਣਾ 'ਦੱਖਣੀ', ਦਯੁਭਉ 'ਦੋ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵਸੇਦੁਤ੍ਤਰਾਦੁਤ੍ਤਰਾਦ੍ਯੁਭੌ । ਉਪਰਿ ਵਸੈਦੁਪਰਿष੍ਟਾਦ੍ ਭਵੇਦ੍ਰਿष੍ਟਾਤਿ ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਕਾਤ੍ ।। ੩੫੬.

ਉੱਤਰਸਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ 'ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ', ਵਸੇਦ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਉੱਤਰਾਦ 'ਉੱਤਰ ਤੋਂ', ਉੱਤਰਾਦਯੁਭਉ 'ਉੱਤਰੀ', ਉਪਰਿ 'ਉਪਰ', ਵਸੈਦ ਉਪਰਿਸ਼ਟਾਦ 'ਉਪਰ ਰਹਿਣਾ', ਭਵੇਦ 'ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਰਿਸ਼ਟਾਤੀ 'ਉਪਰਲੇ', ਊਰਧਵਕਾਤ 'ਉਪਰੋਂ' ਲਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਚ ਪਿਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਆਚਿ ਚ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਆਹੌ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਹਿ ਵਸੇਦ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਧਾ ।। ੩੫੬.

ਉੱਤਰੇਣਾ 'ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ', ਪਿਤਰੋਕਤਮ 'ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ', ਆਚੀ 'ਵੱਲ', ਦਕਸ਼ੈਣਾ 'ਦੱਖਣ' ਲਈ ਹੈ। ਆਹੁ 'ਦੱਖਣ ਵੱਲ', ਦਕਸ਼ਿਨਾਹੀ 'ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ', ਵਸੇਦ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਦਵਿਪਰਕਾਰ 'ਦੋ ਤਰੀਕੇ', ਦਵਿਧਾ 'ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ', ਧਾ 'ਰੱਖਣਾ' ਲਈ ਹੈ।

ਨਿਪਾਤਾਸ੍ਤਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਤਦ੍ਵਿਤੋ ਭਾਵਵਾਚਕਃ । ਪਟੋਰ੍ਭਾਵਃ ਪਟੁਤ੍ਵਨ੍ਤ੍ਵੇ ਪਟੁਤਾ ਤਲਿ ਚੇਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਨਿਪਾਤ ਅਤੇ ਤੱਧਿਤਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਤਦ੍ਵਿਤ 'ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ' ਹੈ। ਪਟੁਰਭਾਵ 'ਪਟੁ ਦੀ ਹਾਲਤ', ਪਟੁਤਵ 'ਪਟੁ ਹੋਣ', ਪਟੁਤਾ 'ਪਟੁ ਹੋਣਾ', ਤਲੀ 'ਵਰਨਨ' ਲਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਿਮਾ ਚੇਮਨਿ ਪृਥੋਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਸੁਖਾਤ੍ ष੍ਯਞੀਰਿਤਮ੍ । ਸ੍ਤੇਯਂ ਯਤਿ ਚ ਸ੍ਯੇਨਸ੍ਯ ਯੇ ਸਖ੍ਯੁਃ ਸਖ੍ਯਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਥੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੋਰੀ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਸਾਥੀ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਪੇਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ ਕਾਪੇਯਂ ਸੈਨ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਂ ਯਕੀਰਿਤਂ । ਆਸ਼੍ਵਂ ਕੌਮਾਰਕਂ ਚਾਣਿ ਰੂਪਂ ਚਾਣਿ ਚ ਯੌਵਨਮ੍ ੩੫੬.

ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਪੇਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਥਿਆ, ਘੋੜਾ ਕੌਮਾਰਾ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਚਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ ਉਣਾਦਯੋऽਭਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਧਾਤੁਤਃ ਪਰੇ । ਉਣਿ ਕਾਰੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲ੍ਪੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਯੁਰ੍ਮ੍ਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਂ ।। ੩੫੭.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਣਾ' ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੋ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਉਣੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਕਾਰੀਗਰ, 'ਕਾਰੁ' ਕਸਬੀ, 'ਜਾਯੁ' ਜੀਵਨ, ਅਤੇ 'ਮਾਯੁ' ਪਿੱਤ ਹੈ।

ਗੋਮਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇषੁ ਬਹੁਲਂ ਸ੍ਯੁਰੁਣਾਦਯਃ । ਆਯੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼੍ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂਸ਼ਾਰੁਰ੍ਧਾਨ੍ਯਸ਼ੂਕਕਃ ।। ੩੫੭.

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗੋਮਾਯੁ' ਅਤੇ 'ਵਾਯੁ' 'ਉਣਾ' ਵਾਲੇ ਪਦ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹਨ। 'ਆਯੁ' ਜੀਵਨ, 'ਸਵਾਦੁ' ਮਿੱਠਾ, 'ਹੇਤਵਾਦੀ' ਕਾਰਣ, 'ਕਿੰਸ਼ਾਰੁ' ਅਨਾਜ ਦੀ ਛਿਲਕ ਹੈ।

ਕृਕਵਾਕੁਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗੁਰੁਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਮਰੁਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਯੁਸ਼੍ਚਾਜਗਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਹਰਾਯੁਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫੭.

'ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ' ਮੁਰਗਾ ਹੈ, 'ਕੁੱਕੁਟ' ਵੀ ਮੁਰਗਾ; 'ਗੁਰੂ' ਅਧਿਆਪਕ, 'ਭਰਤਾ' ਪਤੀ, 'ਮਰੁ' ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ। 'ਸ਼ਯੁ' ਅਜਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਧਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰੁਦ੍‌ਰ੍ਵਜ੍ਰਂ ਤ੍ਰਪੁਰੁਸਿ ਸਮਸਾਰਂ ਫਲ੍ਗੁਰੀਰਿਤਂ । ਗृਧ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਨਿ ਕਿਰਚਿ ਮਨ੍ਦਿਰਂ ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ ।। ੩੫੭.

'ਸਵਰੁਦ' ਵਜਰ ਹੈ, 'ਵਜਰ' ਵੀ ਵਜਰ; 'ਤ੍ਰਪੁਰੁਸੀ' ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਲੋਹਾ, 'ਸਮਸਾਰਾ' ਮਿਲਾਪ, 'ਫਲਗੁਰ' ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਗ੍ਰਿਧਰ' ਗਿਦ, 'ਕ੍ਰਣੀ' ਕਾਂ, 'ਕਿਰਚੀ' ਕਬੂਤਰ, 'ਮੰਦਿਰਾ' ਘਰ, 'ਤਿਮਿਰਾ' ਹਨੇਰਾ, 'ਤਮਹ' ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ।

ਇਲਚਿ ਸਲਿਲਂ ਵਾਰਿ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਭਣ੍ਡਿਲਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਬੁਵੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਕਸੌ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿਵਿਰਂ ਗੁਪ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੫੭.

'ਇਲਚੀ' ਪਾਣੀ ਹੈ, 'ਸਲਿਲ' ਵੀ ਪਾਣੀ, 'ਵਾਰੀ' ਪਾਣੀ, 'ਕਲਿਆਣ' ਸ਼ੁਭ, 'ਭੰਡਿਲ' ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਬੁਵੋ' ਵਿਦਵਾਨ, 'ਕਕਸਉ' ਵੀ, 'ਸ਼ਿਵਿਰਾ' ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਹੈ।

ਓਤੁਰ੍ਵਿਡਾਲਸ਼੍ਚ ਤੁਨਿ ਅਭਿਧਾਨਾਦੁਗਾਦਯਃ । ਕਰ੍ਣਃ ਕਾਮੀ ਚ ਗृਹਭੂਰ੍ਵਾਸ੍ਤੁਰ੍ਜੈਵਾਤृਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੫੭.

'ਓਤੁਰ' ਬਿੱਲੀ ਹੈ, 'ਵਿਡਾਲ' ਵੀ ਬਿੱਲੀ, 'ਤੁਨੀ' 'ਉਗਾ' ਪਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ। 'ਕਰਨ' ਕੰਨ, 'ਕਾਮੀ' ਪ੍ਰੇਮੀ, 'ਘਰਭੂ' ਘਰਵਾਲਾ, 'ਵਾਸਤੁ' ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਜੈਵਾਤ੍ਰਿਕ' ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਬੋਜੋ ਭਾਜਨਮ੍ਭਾਣ੍ਡਂ ਸਰਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਦਃ । ਤਰੁਰੇਰਣ੍ਡਃ ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਵਰੂੜਃ ਸਾਮ ਨਿਰ੍ਭਰਂ ।। ੩੫੭.

'ਕੰਬੋਜ' ਭਾਂਡਾ ਹੈ, 'ਭਾਜਨ' ਵੀ ਭਾਂਡਾ, 'ਸਰੰਡ' ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ। 'ਤਰੁਰ' ਐਰੰਡ ਦਾ ਰੁੱਖ, 'ਐਰੰਡ' ਵੀ, 'ਸੰਘਾਤ' ਜਥਾ, 'ਵਰੂਰਾ' ਸਾਮ, 'ਨਿਰਭਰ' ਪ੍ਰਚੂਰਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਫਾਰਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਚੀਰਵਲ੍ਕਲਂ । ਕਾਤਰੋ ਭੀਰੁਰੁਗ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡੋ ਜਵਸਂ ਤृਣਂ ।। ੩੫੭.

'ਸਫਾਰ' ਪ੍ਰਚੂਰ, 'ਪ੍ਰਭੂਤਾ' ਵੀ ਪ੍ਰਚੂਰ; ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿੱਚ 'ਚੀਰਵਲਕਲ' ਛਾਲ ਦੀ ਪਹਿਰਾਵਾ। 'ਕਾਤਰ' ਡਰਪੋਕ, 'ਭੀਰੁ' ਡਰਪੋਕ, 'ਉਗ੍ਰ' ਤਿੱਖਾ, 'ਪ੍ਰਚੰਡ' ਭੜਕਦਾ, 'ਜਵ' ਤੇਜ਼ੀ, 'ਤ੍ਰਣ' ਘਾਸ ਹੈ।