ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਿਧਾਖ੍ਯਾਤੋऽਵ੍ਯਯੀਭਾਵੋ ਨਾਮਪੂਰ੍ਵਪਦੋ ਯਥਾ । ਸ਼ਾਕਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਾਕਪ੍ਰਤਿ ਯਥਾऽਵ੍ਯਯਪੂਰ੍ਵ੍ਯਕਃ ।। ੩੫੫.

ਦੋਹਾਂ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ ਸਮਾਸ 'ਅਵਯਯੀਭਾਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ', ਜਾਂ 'ਸਬਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ', ਜਦ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਵਯਯ ਹੋਵੇ।

ਉਪਕੁਮ੍ਭਞ੍ਚੋਪਰਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਧਃ । ਉਤ੍ਤਰਪਦਾਰ੍ਥਮੁਖ੍ਯੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼੍ਚੋਭਯਮੁਖ੍ਯਕਃ ੩੫੫.

'ਉਪਕੁੰਭ' ਤੇ 'ਉਪਰਥਿਆ' ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਉੱਤਰਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਵੰਦ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਹਿੱਸੇ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਤਦ੍ਧਿਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੀਦृਸ਼ੀ । ਲ ਵ੍ਯਂਸਲੋ ਵਤ੍ਸਲਃ ਸ੍ਯਾਦਿਲਚਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੂ ਫੇਨਿਲਂ ।। ੩੫੬.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੱਦਿਤ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਹੈ: 'ਲਵਿਆੰਸਲਾ' ਮਤਲਬ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, 'ਇਲਚ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਫੇਨਿਲਾ' ਮਤਲਬ ਝਾਗ ਵਾਲਾ।

ਲੋਮਸ਼ਃ ਸੇ ਪਾਮਨੋ ਨੇ ਇਲਚਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ । ਅਣਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਰ੍ਚ੍ਚਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦਨ੍ਤਾਦੁਰਚਿ ਦਨ੍ਤੁਰਃ ।। ੩੫੬.

'ਲੋਮਸ਼ਾ' ਮਤਲਬ ਵਾਲ ਵਾਲਾ, 'ਪਾਮਨੋ' ਮਤਲਬ ਵਾਲ ਰਹਿਤ; 'ਇਲਚ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਪਿਛਿਲਾ' ਮਤਲਬ ਚਿਪਚਿਪਾ। 'ਅਣਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਪ੍ਰਾਜ्ञ' ਮਤਲਬ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, 'ਆਰਚਕ' ਮਤਲਬ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; 'ਦੁਰਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਦੰਤੁਰਾ' ਮਤਲਬ ਦੰਦ ਵਾਲਾ।

ਰੇ ਸ੍ਯਾਮ੍ਮਧੁਰਂ ਸੁਸ਼ਿਰਂ ਰੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਰ ਈਦृਸ਼ਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਂ ਯੇ ਮਾਲਵੋ ਵੇ ਵਲਚਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਜਸ੍ਵਲਃ ।। ੩੫੬.

'ਰੇ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਮਧੁਰਾ' ਮਤਲਬ ਮਿੱਠਾ, 'ਸੁਸ਼ਿਰਾ' ਮਤਲਬ ਖੋਖਲਾ; 'ਰੇ' ਨਾਲ 'ਕੇਸਰਾ' ਮਤਲਬ ਕੇਸ ਵਾਂਗ। 'ਹਿਰਣਿਆ' ਮਤਲਬ ਸੋਨਾ, 'ਮਾਲਵਾ' ਮਤਲਬ ਮਾਲਵਾ ਦੇ; 'ਵਲਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਰਜਸਵਲਾ' ਮਤਲਬ ਧੂੜ ਵਾਲਾ।

ਇਨੋ ਧਨੋ ਕਰੀ ਹਸ੍ਤੀ ਧਨਿਕਂ ਟਿਕਨੋਰਿਤਂ । ਪਯਸ੍ਵੀ ਵਿਨਿ ਮਾਯਾਵੀ ਊਰ੍ਣਾਯੁਰ੍ਯੁਚਿ ਈਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

'ਇਨੋ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਧਨੋ' ਮਤਲਬ ਧਨ ਵਾਲਾ, 'ਕਰੀ' ਮਤਲਬ ਹਾਥੀ; 'ਧਨਿਕ' ਮਤਲਬ ਧਨਵਾਨ, 'ਟਿਕਨੋਰੀਤਾ' ਮਤਲਬ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ। 'ਪਯਸਵੀ' ਮਤਲਬ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, 'ਵਿਨਿਮਾਯਾਵੀ' ਮਤਲਬ ਜਾਦੂਗਰ; 'ਊਰਣਾਯੁਰ' ਮਤਲਬ ਉਨ ਵਾਲਾ, 'ਯੁਚਿ' ਮਤਲਬ ਉਚਾਰਿਆ।

ਵਾਗ੍ਮੀ ਮਿਨਿ ਆਲਚਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਚਾਲਸ਼੍ਚਾਟਚੀਰਿਤਂ । ਫਲਿਨੋ ਵਰ੍ਹਿਣਃ ਕੇਕੀ ਵृਨ੍ਦਾਰਕਸ੍ਤਯਾ ਕਨਿ ।। ੩੫੬.

'ਵਾਗਮੀ' ਮਤਲਬ ਵਕਤ, 'ਮਿਨੀ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ; 'ਆਲਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਵਾਚਾਲ' ਮਤਲਬ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, 'ਚਾਟਚੀਰਿਤ' ਮਤਲਬ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। 'ਫਲਿਨ' ਮਤਲਬ ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਵਰਹਿਨ' ਮਤਲਬ ਮੋਰ, 'ਕੇਕੀ' ਮਤਲਬ ਮੋਰ, 'ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ' ਮਤਲਬ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ, 'ਕਨੀ' ਮਤਲਬ ਛੋਟਾ।

ਆਲੁਚਿ ਸ਼ੀਤਨ੍ਨ ਸਹਤੇ ਸ਼ੀਤਾਲੁਃ ਸ਼੍ਵਾਲੁਰੀਦृਸ਼ਃ । ਹਿਮਾਲੁਰਾਲੁਚਿ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਹਿਮਂ ਨ ਸਹਤੇ ਤਥਾ ।। ੩੫੬.

'ਆਲਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਸ਼ੀਤੰਨਾ' ਮਤਲਬ ਠੰਡ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, 'ਸ਼ੀਤਾਲੁ' ਮਤਲਬ ਠੰਡ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, 'ਸ਼ਵਾਲੁਰ' ਮਤਲਬ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ। 'ਹਿਮਾਲੁਰ' 'ਆਲਚਿ' ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹਿਮ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।

ਰੂਪਂ ਵਾਤਾਦੁਲਚਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਤੁਲਸ਼੍ਚਾਨਪਤ੍ਯਕੇ । ਵਾਸ਼ਿष੍ਠਃ ਕੌਰਵੋ ਵਾਸਃ ਪਾਞ੍ਚਾਲਃ ਸੋਸ੍ਯ ਵਾਸਕਃ ।। ੩੫੬.

'ਰੂਪ' 'ਵਾਤਾਦੁਲਚਿ' ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, 'ਵਾਤੁਲ' ਮਤਲਬ ਹਵਾ ਵਾਲਾ, 'ਅਨਪਤ੍ਯਕੇ' ਮਤਲਬ ਬਿਨਾ ਸੰਤਾਨ। 'ਵਾਸਿਸ਼ਠ' ਮਤਲਬ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ, 'ਕੌਰਵ' ਮਤਲਬ ਕੁਰੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ, 'ਵਾਸ' ਮਤਲਬ ਵਸੇਰਾ, 'ਪਾਂਚਾਲ' ਮਤਲਬ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ, 'ਵਾਸਕ' ਮਤਲਬ ਵਸਣ ਵਾਲਾ।

ਤਤ੍ਰ ਵਾਸੋ ਮਾਥੁਰਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਤ੍ਤ੍ਯਧੀਤੇ ਚ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਕਃ । ਵ੍ਯੁਤ੍‌ਕ੍ਰਮਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਕਃ ਨਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਕੌਸ਼ਕਃ ।। ੩੫੬.

ਉਥੇ 'ਵਾਸ' ਮਤਲਬ ਮਥੁਰਾ ਦੇ, 'ਮਾਥੁਰ' ਮਤਲਬ ਮਥੁਰਾ ਦਾ; 'ਵੇਤੀ' ਮਤਲਬ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, 'ਅਧੀਤੇ' ਮਤਲਬ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, 'ਚਾਂਦ੍ਰਕ' ਮਤਲਬ ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ। 'ਵਿਉਤਕ੍ਰਮ' ਮਤਲਬ ਵੱਖਰਾ, 'ਕ੍ਰਮਕ' ਮਤਲਬ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; 'ਨਰ' ਮਤਲਬ ਮਨੁੱਖ, 'ਚਕ੍ਰਾਮਾ' ਮਤਲਬ ਚੱਲਿਆ, 'ਕੌਸ਼ਕ' ਮਤਲਬ ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੂਨਾਂ ਭਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰੈਯਙ੍ਗਵੀਨਕਂ ਖਞਿ । ਮੌਦ੍‌ਗੀਨਂ ਸੌਦ੍ਰਵੀਣਞ੍ਚ ਵੈਦੇਹਸ਼੍ਚਾਨਪਤ੍ਯਕੇ ।। ੩੫੬.

'ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ' ਦੇ, 'ਭਵ' ਮਤਲਬ ਉਤਪੱਤੀ, 'ਖੇਤਰ' ਮਤਲਬ ਖੇਤ, 'ਪ੍ਰਿਯੰਗਵੀਨਕ' ਮਤਲਬ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ, 'ਖਣੀ' ਮਤਲਬ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। 'ਮੌਦਗੀਨ' ਮਤਲਬ ਮੂਦਗੀਨ ਦੇ, 'ਸੌਦਰਵੀਨ' ਮਤਲਬ ਸੌਦਰ ਦੇ, 'ਵੈਦੇਹ' ਮਤਲਬ ਵਿਦੇਹ ਦੇ, 'ਅਨਪਤ੍ਯਕੇ' ਮਤਲਬ ਬਿਨਾ ਸੰਤਾਨ।

ਇਞਿ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਰ੍ਦਾਸ਼ਰਥਿਃ ਕਚਿ ਨਾਰਾਯਣਾਦਿਕਂ । ਆਸ਼੍ਵਾਯਨਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਫਞਿ ਯਚਿ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤ੍ਸਕਃ ।। ੩੫੬.

ਇਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦਕ੍ਸ਼, ਦਾਸਰਥੀ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਾਯਨ ਲਈ ਫ਼, ਅਤੇ ਗਾਰਗਿਆ ਲਈ ਵਾਤਸਕਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਢਕਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈਨਤੇਯਾਦਿਸ਼੍ਚਾਟਕੇਰਸ੍ਤਥੈਰਕਿ । ਢ੍ਰਕਿ ਗੌਧੇਰਕੋ ਰੂਪਂ ਗੌਵਾਰਸ਼੍ਚਾਰਕੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਢਕੀ ਵੈਨਤੇਯ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਟਕੇਰਾ ਅਤੇ ਐਰਕੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਢਰਕੀ ਗੌਧੇਰਕਾ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੌਵਾਰਾ ਨੂੰ ਆਰਕੀਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਘੇ ਕੁਲੀਨਃ ਖੇ ਣ੍ਯੇ ਕੌਰਵ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਯਤਿ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਮੁਖ੍ਯਾਦਿਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਰੂਪਕਂ ।। ੩੫੬.

ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਲਈ ਘੇ, ਕੁਲੀਨ ਲਈ ਖੇ, ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਆਦਿ ਵੰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਣਯੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਤੀ ਮੁੱਖ ਸਨਿਆਸੀ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਤਾਰਕਾਦਿਭ੍ਯ ਇਤਚਿ ਨਭਸ੍ਤਾਰਕਿਤਾਦਯਃ । ਅਨਙਿ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਕੁਣ੍ਡਾਧ੍ਨੀ ਪੁष੍ਪਧਨ੍ਵਸੁਧਨਵਨੀ ।। ੩੫੬.

ਤਾਰਕਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਤਚੀ ਤਾਰਕਿਤਾ ਆਦਿ ਅਕਾਸ਼ੀਕ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਣੀ ਕੁੰਡ, ਧਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਧਨੁ, ਸੁਧਨਵਨ ਅਤੇ ਵਨੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਞ੍ਚੁਪਿ ਵਿਤ੍ਤਚਞ੍ਚੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਕੇ । ਚਣਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਚਣਃ ਰੂਪੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਟਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੫੬.

ਚੰਚੂਪੀ ਦਾ ਅਰਥ 'ਧਨਵਾਨ ਚੰਚੂ' ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਟਚੰਚੂ ਧਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਚਣਪੀ 'ਕੇਸ਼ ਚਣਾ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟਰੂਪਕਮ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਈਯਸੌ ਚ ਪਟੀਯਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਰਪ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਰਾਦਿਕਮ੍ । ਪਚਤਿਤਰਾਞ੍ਚ ਤਰਪਿ ਤਮਪ੍ਯਟਤਿਤਮਾਮਪਿ ।। ੩੫੬.

ਈਯਸਉ ਦਾ ਅਰਥ 'ਵਧੇਰੇ' ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟੀਯਾਨ 'ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ' ਲਈ ਹੈ; ਤਰਪ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਚਤਿਤਰਾਂ, ਤਰਪੀ, ਅਤੇ ਤਮਪ੍ਯਟਤਿਤਮਾਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮृਦ੍ਵੀਤਮਾ ਕਲ੍ਪਪਿ ਸ੍ਯਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਕਲ੍ਪੋऽਰ੍ਕਕਲ੍ਪਕਃ । ਰਾਜਦੇਸ਼ੀਯੋ ਦੇਸ਼ੀਯੇ ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਦੇਸ਼੍ਯਾਦਿਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੫੬.

ਮ੍ਰਦਵੀਤਮਾ ਅਤੇ ਕਲਪਪੀ 'ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ' ਜਾਂ 'ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ' ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਦੇਸ਼ੀਯ, ਦੇਸ਼ੀਯ, ਦੇਸ਼ਯ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਟੁਜਾਤੀਯੋ ਜਾਤੀਯੇ ਜਾਨੁਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਚਿ । ਊਰੁਦ੍ਵਯਸੋ ਦ੍ਵਯਸਚਿ ਊਰੁਦਘ੍ਨਞ੍ਚ ਦਘ੍ਨਚਿ ।। ੩੫੬.

ਪਟੁਜਾਤੀਯ ਦਾ ਅਰਥ 'ਪਟੁ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ', ਜਾਤੀਯ 'ਜਾਤੀ ਦਾ', ਜਾਨੁਮਾਤ੍ਰ 'ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ', ਮਾਤ੍ਰਚੀ ਮਾਪ ਲਈ ਹੈ। ਊਰੁਦ੍ਵਯਸ 'ਦੋ ਥਾਈਆਂ ਵਾਲਾ', ਦ੍ਵਯਸਚੀ 'ਦੋ ਦਾ', ਊਰੁਦਘ੍ਨ 'ਥਾਈ ਤੱਕ', ਦਘ੍ਨਚੀ ਪੱਧਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤਯਟਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤਯਃ ਦੌਵਾਰਿਕष੍ਠਕੀਰਿਤਂ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾऽਅਵ੍ਯਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਃ ।। ੩੫੬.

ਤਯਟੀ 'ਪੰਜ ਰੂਪ' ਲਈ ਹੈ, ਪੰਚਤਯ 'ਪੰਜ ਰੂਪ', ਦੌਵਾਰਿਕਸ਼ਠਕੀਰਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸਾਮਾਨ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਵੀ ਤੱਧਿਤਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤਸ੍ਤਸਿਲਿ ਚ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਲੀਰਿਤਂ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਹ੍ਯਧੁਨਾ ਸ੍ਯਾਦਿਦਾਨੀਞ੍ਚੈਵ ਦਾਨ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੬.

ਯਸਮਾਦ ਅਤੇ ਯਤਤਸਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਯਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਤਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਲੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ 'ਅਸਮਿਨ ਕਾਲੇ', ਹੁਣ ਲਈ 'ਅਧੁਨਾ', ਅਤੇ 'ਇਦਾਨੀਂ' ਤੇ 'ਦਾਨਯ' ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਾ ਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਰ੍ਹਿਲੀਰਿਤਂ । ਤਰ੍ਹਿ ਹੋऽਸ੍ਭਿਨ੍ ਕਾਲ ਇਹ ਕਰ੍ਹਿ ਸਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਕਾਲਕੇ ।। ੩੫੬.

ਸਰਵਸਮਿਨ 'ਸਭ ਵਿੱਚ', ਸਰਵਦਾ 'ਹਮੇਸ਼ਾ', ਦਾ 'ਉਸ ਸਮੇਂ', ਰ੍ਹਿਲੀ 'ਉਸ ਸਮੇਂ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਹਿ 'ਫਿਰ', ਹੋ 'ਹੁਣ', ਅਭਿਨ ਕਾਲ 'ਇਸ ਸਮੇਂ', ਇਹਾ 'ਇੱਥੇ', ਕਰਹਿ 'ਕਦੋਂ', ਸਸਮਿਨ 'ਉਸ ਸਮੇਂ', ਕਾਲਕੇ 'ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ' ਲਈ ਹੈ।

ਯਥਾ ਥਾਲਿ ਥਮਿ ਕਥਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਸਞ੍ਚਯੇਤ੍ । ਅਸ੍ਤਾਤਿ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਗ੍ਰਾਮਣੀਯਕਾਃ ।। ੩੫੬.

ਜਿਵੇਂ ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਥਮੀ 'ਕਿਵੇਂ' ਲਈ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਾਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਸਿਆ 'ਪਿਛਲੇ' ਲਈ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਦਿ-ਗ੍ਰਾਮਣੀਯ 'ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ' ਲਈ ਹੈ।

ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਰੇਦ੍ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯੇऽਹਨੀਰਿਤਂ । ਉਤਿਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਬ੍ਦੇ ਚ ਪਰੁਤ੍ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤਰੇ ਪਰਾਰ੍ਯ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੬.

ਪੁਰਸਤਾਤ 'ਅੱਗੇ', ਸੰਚਰੇਦ 'ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਗਚੇਤ 'ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਸਦ੍ਯਸ 'ਤੁਰੰਤ', ਤੁਲ੍ਯੇ 'ਬਰਾਬਰ', ਅਹਨੀਰਿਤ 'ਉਸੇ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ। ਉਤਿਪੂਰਵਾਬਦੇ 'ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ', ਪਰੁਤ 'ਪਹਿਲਾਂ', ਪੂਰਵਤਰੇ 'ਹੋਰ ਪਹਿਲਾਂ', ਪਰਾਰਿਆ 'ਹੋਰ' ਲਈ ਹੈ।

ਐषਮੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਰੂਪਂ ਸਮਸਿ ਚੇਰਿਤਂ । ਏਦ੍ਯਵੌ ਪਰੇਦ੍ਯਵਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਐਸ਼ਮਾ 'ਇਸ ਸਾਲ', ਸਮਸੀ ਰੂਪ, ਚੇਰਿਤ 'ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ' ਲਈ ਹੈ। ਏਦ੍ਯਵਉ ਅਤੇ ਪਰਏਦ੍ਯਵੀ 'ਅਗਲੇ ਦਿਨ', ਪਰਸਮਿਨ ਅਹਨੀਰਿਤ 'ਹੋਰ ਦਿਨ' ਲਈ ਹਨ।

ਅਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ ਦ੍ਯੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤਥੈਦ੍ਯੁਸਿ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵਸੇਤ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਾ ਦ੍ਯੁਭੌ ।। ੩੫੬.

ਅਦ੍ਯਾਸਮਿਨ ਅਹਨੀ 'ਅੱਜ', ਦਯੇ 'ਇਸ ਦਿਨ', ਪੂਰਵ-ਵੈਦ੍ਯੁ 'ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ', ਤਥੈਦ੍ਯੁਸੀ 'ਉਸੇ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਨਸਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ 'ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ', ਵਸੇਤ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਦਕਸ਼ਿਨਾਦ 'ਦੱਖਣ ਤੋਂ', ਦਕਸ਼ੈਣਾ 'ਦੱਖਣੀ', ਦਯੁਭਉ 'ਦੋ ਦਿਨ' ਲਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵਸੇਦੁਤ੍ਤਰਾਦੁਤ੍ਤਰਾਦ੍ਯੁਭੌ । ਉਪਰਿ ਵਸੈਦੁਪਰਿष੍ਟਾਦ੍ ਭਵੇਦ੍ਰਿष੍ਟਾਤਿ ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਕਾਤ੍ ।। ੩੫੬.

ਉੱਤਰਸਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ 'ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ', ਵਸੇਦ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਉੱਤਰਾਦ 'ਉੱਤਰ ਤੋਂ', ਉੱਤਰਾਦਯੁਭਉ 'ਉੱਤਰੀ', ਉਪਰਿ 'ਉਪਰ', ਵਸੈਦ ਉਪਰਿਸ਼ਟਾਦ 'ਉਪਰ ਰਹਿਣਾ', ਭਵੇਦ 'ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਰਿਸ਼ਟਾਤੀ 'ਉਪਰਲੇ', ਊਰਧਵਕਾਤ 'ਉਪਰੋਂ' ਲਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਚ ਪਿਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਆਚਿ ਚ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਆਹੌ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਹਿ ਵਸੇਦ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਧਾ ।। ੩੫੬.

ਉੱਤਰੇਣਾ 'ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ', ਪਿਤਰੋਕਤਮ 'ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ', ਆਚੀ 'ਵੱਲ', ਦਕਸ਼ੈਣਾ 'ਦੱਖਣ' ਲਈ ਹੈ। ਆਹੁ 'ਦੱਖਣ ਵੱਲ', ਦਕਸ਼ਿਨਾਹੀ 'ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ', ਵਸੇਦ 'ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ', ਦਵਿਪਰਕਾਰ 'ਦੋ ਤਰੀਕੇ', ਦਵਿਧਾ 'ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ', ਧਾ 'ਰੱਖਣਾ' ਲਈ ਹੈ।

ਨਿਪਾਤਾਸ੍ਤਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਤਦ੍ਵਿਤੋ ਭਾਵਵਾਚਕਃ । ਪਟੋਰ੍ਭਾਵਃ ਪਟੁਤ੍ਵਨ੍ਤ੍ਵੇ ਪਟੁਤਾ ਤਲਿ ਚੇਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

ਨਿਪਾਤ ਅਤੇ ਤੱਧਿਤਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਤਦ੍ਵਿਤ 'ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ' ਹੈ। ਪਟੁਰਭਾਵ 'ਪਟੁ ਦੀ ਹਾਲਤ', ਪਟੁਤਵ 'ਪਟੁ ਹੋਣ', ਪਟੁਤਾ 'ਪਟੁ ਹੋਣਾ', ਤਲੀ 'ਵਰਨਨ' ਲਈ ਹੈ।