ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਿਤਾऽਗਾਤ੍ਸਹ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕਾਣੋऽਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਗਦਯਾ ਹਰਿਃ । ਅਰ੍ਥੇਨ ਨਿਵਸੇਕਦ੍‌ਭृਤ੍ਯਃ ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਚ ਸਪ੍ਤਮੀ ।। ੩੫੪.

ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ; ਕਾਣਾ ਇਕ ਅੱਖ ਨਾਲ; ਹਰੀ ਗਦਾ ਨਾਲ; ਭਾਵ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਨੌਕਰ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਲਈ ਸਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੌ ਨਤੇ ਭਵੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ ਗਤੋ ਹਰਿਮ੍ । ਨृਣਾਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨृषੁ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨृਣਾਮੀਸ਼ਃ ਸਤਾਮ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੫੪.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਚਿਆਂ ਦਾ ਪਤੀ।

ਨृਣਾਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਨृषੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਗੋषੁ ਨਾਥੋ ਗਵਾਮ੍ਪਤਿਃ । ਗੋषੁ ਸੂਤੋ ਗਵਾਂ ਸੂਤੋ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਦਾਯਾਦਕੋऽਸ੍ਵਿਹ ।। ੩੫੪.

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ, ਗਵਾਹ; ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਗਾਂ ਦਾ ਪਤੀ; ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਥੀ; ਗਾਂ ਦਾ ਰਥੀ; ਇੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਾਰਸ।

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ੧ ਹੇਤੋਰ੍ਵਸਤਿ षष੍ਠੀ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਿ । ਮਾਤੁਃ ਸ੍ਮਰਤਿ ਗੋਪ੍ਤਾਰਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਣੋਃ ੩੫੪.

ਖਾਣ ਲਈ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਭਾਵ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਲਈ।

ਸ੍ਕਨ੍ਧ ਉਵਾਚ षੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਸਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਾਤਿਧਾ ਪੁਨਃ । ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ ਲੁਗਲੋਪੇਨ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੫੫.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਢਾ ਸਮਾਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਠਾਈ ਵਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਤੇ ਅਸਦਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖੀ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ।

ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੇਮਕਾਰਾਦਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਰਾਜ੍ਞਃ ਪੁਮਾਨ੍‌ਰਾਜਪੁਮਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯੋऽਯਞ੍ਚ ਸਮਾਸਕਃ ।। ੩੫੫.

ਕੁੰਭਕਾਰ ਸਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀगर ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਰਾਜ-ਆਦਮੀ, ਇਹ ਸਮਾਸ ਵੀ ਸਦਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕष੍ਟਸ਼੍ਰਿਤੋ ਲੁਕ੍‌ਸਮਾਸਃ ਕਣ੍ਠੇਕਾਲਾਦਿਕਸ੍ਤ੍ਵਲੁਕ੍ । ਸ੍ਯਾਦष੍ਟਧਾ ਤਤ੍‌ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਥਮਾਦ੍ਯਸੁਪਾ ਸਹ ।। ੩੫੫.

ਜੋ ਸਮਾਸ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕ ਸਮਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਕਸ਼ਟ-ਅਸ਼੍ਰਿਤ'; ਗਲੇ, ਸਮੇਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ 'ਵਲੁਕ' ਹੈ; ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਤੇ 'ਅਸ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਨਾਲ।

ਪ੍ਰਥਮਾਤਤ੍‌ਪੁਰੁषੋऽਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਾਯਸ੍ਯ ਵਿਗ੍ਰਹੇ । ਪੂਰ੍ਵਕਾਯੋऽਪਰਕਾਯੋ ਹ੍ਯਧਰੋਤ੍ਤਰਕਾਯਕਃ ।। ੩੫੫.

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ, ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ, ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਤਲਾ ਸਰੀਰ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਣਾਯਾ ਅਰ੍ਦ੍ਧਕਣਾ ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਤੁਰ੍ਯ੍ਯਮਥੇਦृਸ਼ਮ੍ । ਆਪਨ੍ਨਜੀਵਿਕਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚਾਧਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੩੫੫.

ਕਣ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਅੱਧ-ਕਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ; ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੋਟੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੇਠਲੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਵਰ੍षਮ੍ਭੋਗ੍ਯੋ ਵਰ੍षਭੋਗ੍ਯੋ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਤृਤੀਯਯਾ । ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਣੁਬਲਿਰ੍ਵृਕਭੀਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ।। ੩੫੫.

ਜੋ ਸਾਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਰਸ਼-ਭੋਗਿਆ' ਜਾਂ 'ਵਰਸ਼-ਭੋਗਿਆ' ਹੈ; ਅਨਾਜ ਲਈ ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ; ਚੌਥੀ 'ਵਿਸ਼ਣੁ-ਬਲੀ' ਲਈ, ਪੰਜਵੀਂ 'ਭੇਡਿਆਂ ਦੇ ਡਰ' ਲਈ।

ਰਾਜ੍ਞਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਰਾਜਪੁਮਾਨ੍ षष੍ਠੀ ਵृਕ੍ਸ਼ਫਲਂ ਤਥਾ । ਸਪ੍ਤਮੀ ਚਾਕ੍ਸ਼ਸ਼ੌਣ੍ਡੋऽਯਮਹਿਤੋ ਨਞ੍‌ਸਮਾਸਕਃ ।। ੩੫੫.

ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਰਾਜ-ਆਦਮੀ, ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ; ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਫਲ ਵੀ; ਸਤਵੀਂ 'ਆਕਸ਼-ਸ਼ੌਂਡ' ਹੈ, 'ਅਮਹਿਤ' ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਸ।

ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮੁਖਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵਿਸ਼ੇषਣਪੂਰ੍ਵ੍ਵਪਦੋ ਵਿਸ਼ੇष੍ਯੋਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੫੫.

ਕਰਮਧਾਰਯ ਸਮਾਸ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਨੀਲ ਉਤਪਲ-ਮੁਖ'; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਿਆ ਪਿੱਛੇ।

ਵੈਯਾਕਰਣਖਸੂਚਿਃ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਪਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਉਪਮਾਨਪੂਰ੍ਵਪਦਃ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਣ੍ਡਰ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੫.

ਵਿਆਕਰਨ-ਕਾ-ਸੂਈ, 'ਠੰਡ-ਗਰਮੀ', 'ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਾ', 'ਸ਼ੁਭ'; ਉਪਮਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ'।

ਉਪਮਾਨੋਤ੍ਤਰਪਦਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਪੂਰ੍ਵਪਦੋ ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਰਿਤੀਦृਸ਼ਮ੍ ।। ੩੫੫.

ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ 'ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ' ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣ ਇਤਿ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਸੁਹृਦੇਵ ਸੁਬਨ੍ਧੁਕਃ । ਸਵਧਾਰਣਪੂਰ੍ਵਪਦੋ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ ।। ੩੫੫.

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ 'ਮਿੱਤਰ' ਜਾਂ 'ਘਣੀ ਸਾਂਝ ਵਾਲਾ' ਵਾਂਗ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਸਮਾਸ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਦਸ਼੍ਚ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਰਾਰੂੜ੍ਹਭਵਨੋ ਨਰਃ । ਅਰ੍ਚ੍ਚਿਤਾਸ਼ੇषਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋऽਯਂ ਬਹ੍ਵਙ੍‌ਘ੍ਰਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੫੫.

ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਸਮਾਸ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਘਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ'; ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 'ਸਭ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ' ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਬਹੁ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ਚੋਪਦਸ਼ਾਃ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੋਤ੍ਤਰਪਦਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ । ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੋਭਯਪਦੋ ਯਦ੍ਵਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਤ੍ਰਯੋ ਨਰਃ ।। ੩੫੫.

ਇਹ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਪਸਮਾਸ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰਪਦ ਸਮਾਸ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਦੋ', 'ਤਿੰਨ' ਜਾਂ 'ਇੱਕ' ਮਨੁੱਖ ਲਈ।

ਸਹਪੂਰ੍षਪਦੋऽਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੂਲੋਦ੍‌ਧृਤਕਸ੍ਤਰੁਃ । ਵ੍ਯਤਿਹਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਃ ਕੇਸ਼ਾਕੇਸ਼ਿ ਨਖਾਨਖਿ ।। ੩੫੫.

ਇਹ 'ਸਾਥ' ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਜੜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖੜਿਆ ਰੁੱਖ'; ਉਲਟੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ 'ਕੇਸ-ਕੇਸ', 'ਨਖ-ਨਖ'।

ਦਿਗ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਗੁਰਾਭਾषਿਤੋ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਏਕਵਦ੍ਭਾਵਿ ਦ੍ਵਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀ ਤ੍ਵਨੇਕਧਾ ।। ੩੫੫.

ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਸ 'ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ' ਹੈ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ ਸਮਾਸ 'ਦੋ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ', 'ਪੰਜ ਜੜਾਂ ਵਾਲਾ', ਜਾਂ 'ਅਨੇਕਾਂ'।

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ ਸਮਾਸੋ ਦ੍ਵਿਵਿਖਧੋ ਹੀਤਰੇਤਰਯੋਗਕਃ । ਰੁਦ੍ਰਵਿष੍ਣੂ ਸਮਾਹਾਰੋ ਭੇਰੀਪਟਹਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।। ੩੫੫.

ਦਵੰਦ ਸਮਾਸ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ', ਜਾਂ 'ਭੇਰੀ ਤੇ ਪਟਾਹ', ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਰੂਪ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾਖ੍ਯਾਤੋऽਵ੍ਯਯੀਭਾਵੋ ਨਾਮਪੂਰ੍ਵਪਦੋ ਯਥਾ । ਸ਼ਾਕਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਾਕਪ੍ਰਤਿ ਯਥਾऽਵ੍ਯਯਪੂਰ੍ਵ੍ਯਕਃ ।। ੩੫੫.

ਦੋਹਾਂ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ ਸਮਾਸ 'ਅਵਯਯੀਭਾਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ', ਜਾਂ 'ਸਬਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ', ਜਦ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਵਯਯ ਹੋਵੇ।

ਉਪਕੁਮ੍ਭਞ੍ਚੋਪਰਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਧਃ । ਉਤ੍ਤਰਪਦਾਰ੍ਥਮੁਖ੍ਯੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼੍ਚੋਭਯਮੁਖ੍ਯਕਃ ੩੫੫.

'ਉਪਕੁੰਭ' ਤੇ 'ਉਪਰਥਿਆ' ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਉੱਤਰਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਵੰਦ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਹਿੱਸੇ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਤਦ੍ਧਿਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੀਦृਸ਼ੀ । ਲ ਵ੍ਯਂਸਲੋ ਵਤ੍ਸਲਃ ਸ੍ਯਾਦਿਲਚਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੂ ਫੇਨਿਲਂ ।। ੩੫੬.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੱਦਿਤ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਹੈ: 'ਲਵਿਆੰਸਲਾ' ਮਤਲਬ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, 'ਇਲਚ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਫੇਨਿਲਾ' ਮਤਲਬ ਝਾਗ ਵਾਲਾ।

ਲੋਮਸ਼ਃ ਸੇ ਪਾਮਨੋ ਨੇ ਇਲਚਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ । ਅਣਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਰ੍ਚ੍ਚਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦਨ੍ਤਾਦੁਰਚਿ ਦਨ੍ਤੁਰਃ ।। ੩੫੬.

'ਲੋਮਸ਼ਾ' ਮਤਲਬ ਵਾਲ ਵਾਲਾ, 'ਪਾਮਨੋ' ਮਤਲਬ ਵਾਲ ਰਹਿਤ; 'ਇਲਚ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਪਿਛਿਲਾ' ਮਤਲਬ ਚਿਪਚਿਪਾ। 'ਅਣਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਪ੍ਰਾਜ्ञ' ਮਤਲਬ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, 'ਆਰਚਕ' ਮਤਲਬ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; 'ਦੁਰਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਦੰਤੁਰਾ' ਮਤਲਬ ਦੰਦ ਵਾਲਾ।

ਰੇ ਸ੍ਯਾਮ੍ਮਧੁਰਂ ਸੁਸ਼ਿਰਂ ਰੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਰ ਈਦृਸ਼ਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਂ ਯੇ ਮਾਲਵੋ ਵੇ ਵਲਚਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਜਸ੍ਵਲਃ ।। ੩੫੬.

'ਰੇ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਮਧੁਰਾ' ਮਤਲਬ ਮਿੱਠਾ, 'ਸੁਸ਼ਿਰਾ' ਮਤਲਬ ਖੋਖਲਾ; 'ਰੇ' ਨਾਲ 'ਕੇਸਰਾ' ਮਤਲਬ ਕੇਸ ਵਾਂਗ। 'ਹਿਰਣਿਆ' ਮਤਲਬ ਸੋਨਾ, 'ਮਾਲਵਾ' ਮਤਲਬ ਮਾਲਵਾ ਦੇ; 'ਵਲਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਰਜਸਵਲਾ' ਮਤਲਬ ਧੂੜ ਵਾਲਾ।

ਇਨੋ ਧਨੋ ਕਰੀ ਹਸ੍ਤੀ ਧਨਿਕਂ ਟਿਕਨੋਰਿਤਂ । ਪਯਸ੍ਵੀ ਵਿਨਿ ਮਾਯਾਵੀ ਊਰ੍ਣਾਯੁਰ੍ਯੁਚਿ ਈਰਿਤਂ ।। ੩੫੬.

'ਇਨੋ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਧਨੋ' ਮਤਲਬ ਧਨ ਵਾਲਾ, 'ਕਰੀ' ਮਤਲਬ ਹਾਥੀ; 'ਧਨਿਕ' ਮਤਲਬ ਧਨਵਾਨ, 'ਟਿਕਨੋਰੀਤਾ' ਮਤਲਬ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ। 'ਪਯਸਵੀ' ਮਤਲਬ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, 'ਵਿਨਿਮਾਯਾਵੀ' ਮਤਲਬ ਜਾਦੂਗਰ; 'ਊਰਣਾਯੁਰ' ਮਤਲਬ ਉਨ ਵਾਲਾ, 'ਯੁਚਿ' ਮਤਲਬ ਉਚਾਰਿਆ।

ਵਾਗ੍ਮੀ ਮਿਨਿ ਆਲਚਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਚਾਲਸ਼੍ਚਾਟਚੀਰਿਤਂ । ਫਲਿਨੋ ਵਰ੍ਹਿਣਃ ਕੇਕੀ ਵृਨ੍ਦਾਰਕਸ੍ਤਯਾ ਕਨਿ ।। ੩੫੬.

'ਵਾਗਮੀ' ਮਤਲਬ ਵਕਤ, 'ਮਿਨੀ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ; 'ਆਲਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਵਾਚਾਲ' ਮਤਲਬ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, 'ਚਾਟਚੀਰਿਤ' ਮਤਲਬ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। 'ਫਲਿਨ' ਮਤਲਬ ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, 'ਵਰਹਿਨ' ਮਤਲਬ ਮੋਰ, 'ਕੇਕੀ' ਮਤਲਬ ਮੋਰ, 'ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ' ਮਤਲਬ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ, 'ਕਨੀ' ਮਤਲਬ ਛੋਟਾ।

ਆਲੁਚਿ ਸ਼ੀਤਨ੍ਨ ਸਹਤੇ ਸ਼ੀਤਾਲੁਃ ਸ਼੍ਵਾਲੁਰੀਦृਸ਼ਃ । ਹਿਮਾਲੁਰਾਲੁਚਿ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਹਿਮਂ ਨ ਸਹਤੇ ਤਥਾ ।। ੩੫੬.

'ਆਲਚਿ' ਲੱਗਣ ਨਾਲ 'ਸ਼ੀਤੰਨਾ' ਮਤਲਬ ਠੰਡ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, 'ਸ਼ੀਤਾਲੁ' ਮਤਲਬ ਠੰਡ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, 'ਸ਼ਵਾਲੁਰ' ਮਤਲਬ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ। 'ਹਿਮਾਲੁਰ' 'ਆਲਚਿ' ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹਿਮ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।

ਰੂਪਂ ਵਾਤਾਦੁਲਚਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਤੁਲਸ਼੍ਚਾਨਪਤ੍ਯਕੇ । ਵਾਸ਼ਿष੍ਠਃ ਕੌਰਵੋ ਵਾਸਃ ਪਾਞ੍ਚਾਲਃ ਸੋਸ੍ਯ ਵਾਸਕਃ ।। ੩੫੬.

'ਰੂਪ' 'ਵਾਤਾਦੁਲਚਿ' ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, 'ਵਾਤੁਲ' ਮਤਲਬ ਹਵਾ ਵਾਲਾ, 'ਅਨਪਤ੍ਯਕੇ' ਮਤਲਬ ਬਿਨਾ ਸੰਤਾਨ। 'ਵਾਸਿਸ਼ਠ' ਮਤਲਬ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ, 'ਕੌਰਵ' ਮਤਲਬ ਕੁਰੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ, 'ਵਾਸ' ਮਤਲਬ ਵਸੇਰਾ, 'ਪਾਂਚਾਲ' ਮਤਲਬ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ, 'ਵਾਸਕ' ਮਤਲਬ ਵਸਣ ਵਾਲਾ।