ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਚਾਧਿਕਰਣਂ ਵ੍ਯਾਪਕਨ੍ਦਧ੍ਨਿ ਵੈ ਘृਤਮ੍ । ਤਿਲੇषੁ ਤੈਲਂ ਦੇਵਾਰ੍ਥਮੌਪਸ਼੍ਲੇषਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫੪.

ਅਧਿਕਰਣ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਘੀ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਦੇਵਾਂ ਲਈ, 'ਉਪਸ਼ਲੇਸ਼ਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗृਹੇ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਕਪਿਰ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਮृਤਂ ਵੈषਯਿਕਂ ਯਥਾ । ਜਲੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋ ਵਨੇ ਸਿਂਹਃ ਸ੍ਮृਤਂ ਸਾਮੀਪ੍ਯਕਂ ਯਥਾ ।। ੩੫੪.

ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵੈਸ਼ਯਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਮੀਪ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਘੋषੋ ਵਸਤਿ ਔਪਚਾਰਿਕਮੀਦृਸ਼ਂ । ਤृਤੀਯਾ ਵਾਥ ਵਾ षष੍ਠੀ ਸ੍ਮृਤਾऽਨਭਿਹਿਤੇ ਤਥਾ ।। ੩੫੪.

ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ 'ਉਪਚਾਰਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਲੋਕੈਰ੍ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਵਾ । ਪ੍ਰਥਮਾऽਭਿਹਿਤਕਰ੍ਤ੍ਤृ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣੋਃ ਪ੍ਰਣਮੇਦ੍ਧਰਿਮ੍ ।। ੩੫੪.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਮਨਚਾਹੀ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ; ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ, ਕੰਮ ਲਈ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹੇਤੌ ਤृਤੀਯਾ ਚਾਨ੍ਨੇਨ ਵਸੇਦ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਯ ਵੈ ਜਲਂ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇऽਭਿਹਿਤਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਪਰ੍ਯ੍ਯੁਪਾਙ੍ਮੁਖੈਃ ।। ੩੫੪.

ਕਾਰਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: 'ਭੋਜਨ ਨਾਲ'; 'ਰੁੱਖ ਲਈ ਪਾਣੀ'; ਚੌਥੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇ; ਪੰਜਵੀਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ।

ਯੋਗੇ ਵृष੍ਟਃ ਪਰਿ ਗ੍ਰਾਮਾਦ੍ਦੇਵੋऽਯਂ ਬਲਵਤ੍ ਪੁਰਾ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋ ਗ੍ਰਾਮਾਦृਤੇ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਰਿਤਰੋ ਹਰੇਃ ।। ੩੫੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੱਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਹਰੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪृਥਗ੍ਵਿਨਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਚ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ । ਪृਥਗ੍ਗ੍ਰਾਮਾਦ੍ਵਿਹਾਰੇਣ ਵਿਨਾ ਸ਼੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਯਾ ਸ਼੍ਰਇਯਃ ।। ੩੫੪.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਤੀਜਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਪਦਵੀ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਾਖ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਯੋਗਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਵਰ੍ਜ੍ਜੁਨਞ੍ਚ ਯੋਦ੍ਧਾਰੋ ਹ੍ਯਭਿਤੋ ਗ੍ਰਾਮਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੪.

ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਯੋਧੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਮਃ ਸ੍ਵਾਹਾਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵषਡਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਪਿ । ਨਮੋ ਦੇਵਾਯ ਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਤੁਮਰ੍ਥਾਦ੍ਭਾਵਵਾਚਿਨਃ ।। ੩੫੪.

‘ਨਮਹ’, ‘ਸਵਾਹਾ’, ‘ਸਵਧਾ’, ‘ਸਵਸਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਨਾਲ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ‘ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਕismet ਹੋਵੇ’, ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਰਾਦਾ ਤੇ ਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਾਕਾਯ ਪਕ੍ਤਯੇ ਯਾਤਿ ਤृਤੀਯਾ ਸਹਯੋਗਕੇ । ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਕੁਤ੍ਸਿਤੇऽਙ੍ਗੇ ਸਾ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਣੇ ।। ੩੫੪.

ਪਕਾਉਣ ਜਾਂ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸਾਥ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਦੇ ਭਾਵ, ਘਟੀਆ ਅੰਗ ਲਈ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤਾऽਗਾਤ੍ਸਹ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕਾਣੋऽਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਗਦਯਾ ਹਰਿਃ । ਅਰ੍ਥੇਨ ਨਿਵਸੇਕਦ੍‌ਭृਤ੍ਯਃ ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਚ ਸਪ੍ਤਮੀ ।। ੩੫੪.

ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ; ਕਾਣਾ ਇਕ ਅੱਖ ਨਾਲ; ਹਰੀ ਗਦਾ ਨਾਲ; ਭਾਵ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਨੌਕਰ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਲਈ ਸਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੌ ਨਤੇ ਭਵੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ ਗਤੋ ਹਰਿਮ੍ । ਨृਣਾਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨृषੁ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨृਣਾਮੀਸ਼ਃ ਸਤਾਮ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੫੪.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਚਿਆਂ ਦਾ ਪਤੀ।

ਨृਣਾਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਨृषੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਗੋषੁ ਨਾਥੋ ਗਵਾਮ੍ਪਤਿਃ । ਗੋषੁ ਸੂਤੋ ਗਵਾਂ ਸੂਤੋ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਦਾਯਾਦਕੋऽਸ੍ਵਿਹ ।। ੩੫੪.

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ, ਗਵਾਹ; ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਗਾਂ ਦਾ ਪਤੀ; ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਥੀ; ਗਾਂ ਦਾ ਰਥੀ; ਇੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਾਰਸ।

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ੧ ਹੇਤੋਰ੍ਵਸਤਿ षष੍ਠੀ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਿ । ਮਾਤੁਃ ਸ੍ਮਰਤਿ ਗੋਪ੍ਤਾਰਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਣੋਃ ੩੫੪.

ਖਾਣ ਲਈ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਭਾਵ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਲਈ।

ਸ੍ਕਨ੍ਧ ਉਵਾਚ षੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਸਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਾਤਿਧਾ ਪੁਨਃ । ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ ਲੁਗਲੋਪੇਨ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੫੫.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਢਾ ਸਮਾਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਠਾਈ ਵਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਤੇ ਅਸਦਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖੀ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ।

ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੇਮਕਾਰਾਦਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਰਾਜ੍ਞਃ ਪੁਮਾਨ੍‌ਰਾਜਪੁਮਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯੋऽਯਞ੍ਚ ਸਮਾਸਕਃ ।। ੩੫੫.

ਕੁੰਭਕਾਰ ਸਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀगर ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਰਾਜ-ਆਦਮੀ, ਇਹ ਸਮਾਸ ਵੀ ਸਦਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕष੍ਟਸ਼੍ਰਿਤੋ ਲੁਕ੍‌ਸਮਾਸਃ ਕਣ੍ਠੇਕਾਲਾਦਿਕਸ੍ਤ੍ਵਲੁਕ੍ । ਸ੍ਯਾਦष੍ਟਧਾ ਤਤ੍‌ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਥਮਾਦ੍ਯਸੁਪਾ ਸਹ ।। ੩੫੫.

ਜੋ ਸਮਾਸ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕ ਸਮਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਕਸ਼ਟ-ਅਸ਼੍ਰਿਤ'; ਗਲੇ, ਸਮੇਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ 'ਵਲੁਕ' ਹੈ; ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਤੇ 'ਅਸ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਨਾਲ।

ਪ੍ਰਥਮਾਤਤ੍‌ਪੁਰੁषੋऽਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਾਯਸ੍ਯ ਵਿਗ੍ਰਹੇ । ਪੂਰ੍ਵਕਾਯੋऽਪਰਕਾਯੋ ਹ੍ਯਧਰੋਤ੍ਤਰਕਾਯਕਃ ।। ੩੫੫.

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ, ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ, ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਤਲਾ ਸਰੀਰ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਣਾਯਾ ਅਰ੍ਦ੍ਧਕਣਾ ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਤੁਰ੍ਯ੍ਯਮਥੇਦृਸ਼ਮ੍ । ਆਪਨ੍ਨਜੀਵਿਕਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚਾਧਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੩੫੫.

ਕਣ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਅੱਧ-ਕਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ; ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੋਟੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੇਠਲੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਵਰ੍षਮ੍ਭੋਗ੍ਯੋ ਵਰ੍षਭੋਗ੍ਯੋ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਤृਤੀਯਯਾ । ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਣੁਬਲਿਰ੍ਵृਕਭੀਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ।। ੩੫੫.

ਜੋ ਸਾਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਰਸ਼-ਭੋਗਿਆ' ਜਾਂ 'ਵਰਸ਼-ਭੋਗਿਆ' ਹੈ; ਅਨਾਜ ਲਈ ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ; ਚੌਥੀ 'ਵਿਸ਼ਣੁ-ਬਲੀ' ਲਈ, ਪੰਜਵੀਂ 'ਭੇਡਿਆਂ ਦੇ ਡਰ' ਲਈ।

ਰਾਜ੍ਞਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਰਾਜਪੁਮਾਨ੍ षष੍ਠੀ ਵृਕ੍ਸ਼ਫਲਂ ਤਥਾ । ਸਪ੍ਤਮੀ ਚਾਕ੍ਸ਼ਸ਼ੌਣ੍ਡੋऽਯਮਹਿਤੋ ਨਞ੍‌ਸਮਾਸਕਃ ।। ੩੫੫.

ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਰਾਜ-ਆਦਮੀ, ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ; ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਫਲ ਵੀ; ਸਤਵੀਂ 'ਆਕਸ਼-ਸ਼ੌਂਡ' ਹੈ, 'ਅਮਹਿਤ' ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਸ।

ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮੁਖਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵਿਸ਼ੇषਣਪੂਰ੍ਵ੍ਵਪਦੋ ਵਿਸ਼ੇष੍ਯੋਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੫੫.

ਕਰਮਧਾਰਯ ਸਮਾਸ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਨੀਲ ਉਤਪਲ-ਮੁਖ'; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਿਆ ਪਿੱਛੇ।

ਵੈਯਾਕਰਣਖਸੂਚਿਃ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਪਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਉਪਮਾਨਪੂਰ੍ਵਪਦਃ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਣ੍ਡਰ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੫.

ਵਿਆਕਰਨ-ਕਾ-ਸੂਈ, 'ਠੰਡ-ਗਰਮੀ', 'ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਾ', 'ਸ਼ੁਭ'; ਉਪਮਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ'।

ਉਪਮਾਨੋਤ੍ਤਰਪਦਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਪੂਰ੍ਵਪਦੋ ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਰਿਤੀਦृਸ਼ਮ੍ ।। ੩੫੫.

ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ 'ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ' ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣ ਇਤਿ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਸੁਹृਦੇਵ ਸੁਬਨ੍ਧੁਕਃ । ਸਵਧਾਰਣਪੂਰ੍ਵਪਦੋ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ ।। ੩੫੫.

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ 'ਮਿੱਤਰ' ਜਾਂ 'ਘਣੀ ਸਾਂਝ ਵਾਲਾ' ਵਾਂਗ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਸਮਾਸ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਦਸ਼੍ਚ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਰਾਰੂੜ੍ਹਭਵਨੋ ਨਰਃ । ਅਰ੍ਚ੍ਚਿਤਾਸ਼ੇषਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋऽਯਂ ਬਹ੍ਵਙ੍‌ਘ੍ਰਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੫੫.

ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਸਮਾਸ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਘਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ'; ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 'ਸਭ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ' ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਬਹੁ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ਚੋਪਦਸ਼ਾਃ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੋਤ੍ਤਰਪਦਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ । ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੋਭਯਪਦੋ ਯਦ੍ਵਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਤ੍ਰਯੋ ਨਰਃ ।। ੩੫੫.

ਇਹ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਪਸਮਾਸ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰਪਦ ਸਮਾਸ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਦੋ', 'ਤਿੰਨ' ਜਾਂ 'ਇੱਕ' ਮਨੁੱਖ ਲਈ।

ਸਹਪੂਰ੍षਪਦੋऽਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੂਲੋਦ੍‌ਧृਤਕਸ੍ਤਰੁਃ । ਵ੍ਯਤਿਹਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਃ ਕੇਸ਼ਾਕੇਸ਼ਿ ਨਖਾਨਖਿ ।। ੩੫੫.

ਇਹ 'ਸਾਥ' ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਜੜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖੜਿਆ ਰੁੱਖ'; ਉਲਟੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ 'ਕੇਸ-ਕੇਸ', 'ਨਖ-ਨਖ'।

ਦਿਗ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਗੁਰਾਭਾषਿਤੋ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਏਕਵਦ੍ਭਾਵਿ ਦ੍ਵਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀ ਤ੍ਵਨੇਕਧਾ ।। ੩੫੫.

ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਸ 'ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ' ਹੈ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ ਸਮਾਸ 'ਦੋ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ', 'ਪੰਜ ਜੜਾਂ ਵਾਲਾ', ਜਾਂ 'ਅਨੇਕਾਂ'।