ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਤਂ ਕृਤਿਨਃ ਸਮੁਪਾਸਤੇ । ਹੇਤੁਕਰ੍ਤ੍ਤਾਲਮ੍ਭਯਤੇ ਹਿਤਂ ਵੈ ਕਰ੍ਮ੍ਮਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ।। ੩੫੪.

ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਤਾ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਯਂ ਭਿਦ੍ਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਕृਤਧੀਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਚ ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਤਰੁਃ । ਸਰ੍ਤ੍ਤਾऽਭਿਹਿਤ ਉਤ੍ਤਮਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾऽਨਭਿਹਿਤੋऽਧਮਃ ।। ੩੫੪.

ਸਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕਰਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਘੱਟ ਹੈ।

ਕਰ੍ਤ੍ਤਾऽਨਭਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਸ਼ਿष੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ ਯਥਾ । ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰੁਣੁ ।। ੩੫੪.

ਜਿਸ ਕਰਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਰਤਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਮ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ—ਸੁਣ।

ਈਪ੍ਸਿਤਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚ ਯਥਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਤਿ ਦ੍ਦਰਿ ਯਤਿਃ । ਅਨੀਪ੍ਸਿਤਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਯਥਾ ਅਹਿਂ ਲਙ੍ਘਯਤੇ ਭृਸ਼ਂ ।। ੩੫੪.

ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਯਤੀ ਚਾਹੀਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੱਪ ਨਾ ਚਾਹੀਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੈਵੇਪ੍ਸਿਤਂ ਨਾਨੀਪ੍ਸਿਤਂ ਦੁਗ੍ਧਂ ਸਮ੍ਭਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ਰਜਃ । ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੇਦਪ੍ਯਕਥਿਤਂ ਗੋਪਾਲੋ ਦੋਗ੍ਧਿ ਗਾਂ ਪਯਃ ।। ੩੫੪.

ਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਨਾ-ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਧੂੜ ਮਿਲੀ ਦਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਨਾ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਗੋਆਲਾ ਗਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਤ੍ਤृ ਕਰ੍ਮਾऽਥ ਗਮਯੇਚ੍ਛਿष੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਮਂ ਗੁਰੁਰ੍ਯਥਾ । ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚਾਭਿਹਿਤਂ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵੈ ਸ਼੍ਰਿਯੇ ਹਰੇਃ ।। ੩੫੪.

ਕਰਤਾ ਤੇ ਕੰਮ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਕੰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਨਭਿਹਿਤਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਹਰੇਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਂ । ਕਰਣਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਹ੍ਯਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ ।। ੩੫੪.

ਜੋ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਾਧਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਬਾਹਰਲਾ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ।

ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਰੂਪਂ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਹ੍ਯਂ ਦਾਤ੍ਰੇਣ ਤਲ੍ਲੁਨੇਤ੍ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰੇਰਕਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯ ਗਾਂ ।। ੩੫੪.

ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ; ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪ੍ਰੇਰਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਰੋ ਦਦਾਤਿ ਨृਪਤਯੇ ਦਾਸਨ੍ਤਦਨੁਮਨ੍ਤृਕਂ । ਅਨਿਰਾਕਰ੍ਤ੍ਤृਕਂ ਭਰ੍ਤ੍ਰੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਸਜ੍ਜਨਃ ।। ੩੫੪.

ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਮਾਲਕ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਫੁੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਦਾਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚਲਮਸ਼੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਧਾਵਤਃ । ਪਤਿਤਸ਼੍ਚਾਚਲਂ ਗ੍ਰਾਮਾਦਾਗਚ੍ਛਤਿ ਸ ਵੈष੍ਣਵਃ ।। ੩੫੪.

ਸਰੋਤ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਚਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ; ਤੇ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਚਾਧਿਕਰਣਂ ਵ੍ਯਾਪਕਨ੍ਦਧ੍ਨਿ ਵੈ ਘृਤਮ੍ । ਤਿਲੇषੁ ਤੈਲਂ ਦੇਵਾਰ੍ਥਮੌਪਸ਼੍ਲੇषਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫੪.

ਅਧਿਕਰਣ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਘੀ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਦੇਵਾਂ ਲਈ, 'ਉਪਸ਼ਲੇਸ਼ਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗृਹੇ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਕਪਿਰ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਮृਤਂ ਵੈषਯਿਕਂ ਯਥਾ । ਜਲੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋ ਵਨੇ ਸਿਂਹਃ ਸ੍ਮृਤਂ ਸਾਮੀਪ੍ਯਕਂ ਯਥਾ ।। ੩੫੪.

ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵੈਸ਼ਯਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਮੀਪ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਘੋषੋ ਵਸਤਿ ਔਪਚਾਰਿਕਮੀਦृਸ਼ਂ । ਤृਤੀਯਾ ਵਾਥ ਵਾ षष੍ਠੀ ਸ੍ਮृਤਾऽਨਭਿਹਿਤੇ ਤਥਾ ।। ੩੫੪.

ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ 'ਉਪਚਾਰਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਲੋਕੈਰ੍ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਵਾ । ਪ੍ਰਥਮਾऽਭਿਹਿਤਕਰ੍ਤ੍ਤृ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣੋਃ ਪ੍ਰਣਮੇਦ੍ਧਰਿਮ੍ ।। ੩੫੪.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਮਨਚਾਹੀ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ; ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ, ਕੰਮ ਲਈ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹੇਤੌ ਤृਤੀਯਾ ਚਾਨ੍ਨੇਨ ਵਸੇਦ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਯ ਵੈ ਜਲਂ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇऽਭਿਹਿਤਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਪਰ੍ਯ੍ਯੁਪਾਙ੍ਮੁਖੈਃ ।। ੩੫੪.

ਕਾਰਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: 'ਭੋਜਨ ਨਾਲ'; 'ਰੁੱਖ ਲਈ ਪਾਣੀ'; ਚੌਥੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇ; ਪੰਜਵੀਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ।

ਯੋਗੇ ਵृष੍ਟਃ ਪਰਿ ਗ੍ਰਾਮਾਦ੍ਦੇਵੋऽਯਂ ਬਲਵਤ੍ ਪੁਰਾ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋ ਗ੍ਰਾਮਾਦृਤੇ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਰਿਤਰੋ ਹਰੇਃ ।। ੩੫੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੱਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਹਰੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪृਥਗ੍ਵਿਨਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਚ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ । ਪृਥਗ੍ਗ੍ਰਾਮਾਦ੍ਵਿਹਾਰੇਣ ਵਿਨਾ ਸ਼੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਯਾ ਸ਼੍ਰਇਯਃ ।। ੩੫੪.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਤੀਜਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਪਦਵੀ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਾਖ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਯੋਗਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਵਰ੍ਜ੍ਜੁਨਞ੍ਚ ਯੋਦ੍ਧਾਰੋ ਹ੍ਯਭਿਤੋ ਗ੍ਰਾਮਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੪.

ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਯੋਧੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਮਃ ਸ੍ਵਾਹਾਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵषਡਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਪਿ । ਨਮੋ ਦੇਵਾਯ ਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਤੁਮਰ੍ਥਾਦ੍ਭਾਵਵਾਚਿਨਃ ।। ੩੫੪.

‘ਨਮਹ’, ‘ਸਵਾਹਾ’, ‘ਸਵਧਾ’, ‘ਸਵਸਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਨਾਲ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ‘ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਕismet ਹੋਵੇ’, ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਰਾਦਾ ਤੇ ਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਾਕਾਯ ਪਕ੍ਤਯੇ ਯਾਤਿ ਤृਤੀਯਾ ਸਹਯੋਗਕੇ । ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਕੁਤ੍ਸਿਤੇऽਙ੍ਗੇ ਸਾ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਣੇ ।। ੩੫੪.

ਪਕਾਉਣ ਜਾਂ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸਾਥ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਦੇ ਭਾਵ, ਘਟੀਆ ਅੰਗ ਲਈ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤਾऽਗਾਤ੍ਸਹ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕਾਣੋऽਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਗਦਯਾ ਹਰਿਃ । ਅਰ੍ਥੇਨ ਨਿਵਸੇਕਦ੍‌ਭृਤ੍ਯਃ ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਚ ਸਪ੍ਤਮੀ ।। ੩੫੪.

ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ; ਕਾਣਾ ਇਕ ਅੱਖ ਨਾਲ; ਹਰੀ ਗਦਾ ਨਾਲ; ਭਾਵ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਨੌਕਰ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਲਈ ਸਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੌ ਨਤੇ ਭਵੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ ਗਤੋ ਹਰਿਮ੍ । ਨृਣਾਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨृषੁ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨृਣਾਮੀਸ਼ਃ ਸਤਾਮ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੫੪.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਚਿਆਂ ਦਾ ਪਤੀ।

ਨृਣਾਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਨृषੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਗੋषੁ ਨਾਥੋ ਗਵਾਮ੍ਪਤਿਃ । ਗੋषੁ ਸੂਤੋ ਗਵਾਂ ਸੂਤੋ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਦਾਯਾਦਕੋऽਸ੍ਵਿਹ ।। ੩੫੪.

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ, ਗਵਾਹ; ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਗਾਂ ਦਾ ਪਤੀ; ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਥੀ; ਗਾਂ ਦਾ ਰਥੀ; ਇੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਾਰਸ।

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ੧ ਹੇਤੋਰ੍ਵਸਤਿ षष੍ਠੀ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਿ । ਮਾਤੁਃ ਸ੍ਮਰਤਿ ਗੋਪ੍ਤਾਰਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਣੋਃ ੩੫੪.

ਖਾਣ ਲਈ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਭਾਵ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਲਈ।

ਸ੍ਕਨ੍ਧ ਉਵਾਚ षੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਸਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਾਤਿਧਾ ਪੁਨਃ । ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ ਲੁਗਲੋਪੇਨ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੫੫.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਢਾ ਸਮਾਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਠਾਈ ਵਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਤੇ ਅਸਦਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖੀ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ।

ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੇਮਕਾਰਾਦਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਰਾਜ੍ਞਃ ਪੁਮਾਨ੍‌ਰਾਜਪੁਮਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯੋऽਯਞ੍ਚ ਸਮਾਸਕਃ ।। ੩੫੫.

ਕੁੰਭਕਾਰ ਸਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀगर ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਰਾਜ-ਆਦਮੀ, ਇਹ ਸਮਾਸ ਵੀ ਸਦਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕष੍ਟਸ਼੍ਰਿਤੋ ਲੁਕ੍‌ਸਮਾਸਃ ਕਣ੍ਠੇਕਾਲਾਦਿਕਸ੍ਤ੍ਵਲੁਕ੍ । ਸ੍ਯਾਦष੍ਟਧਾ ਤਤ੍‌ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਥਮਾਦ੍ਯਸੁਪਾ ਸਹ ।। ੩੫੫.

ਜੋ ਸਮਾਸ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕ ਸਮਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਕਸ਼ਟ-ਅਸ਼੍ਰਿਤ'; ਗਲੇ, ਸਮੇਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ 'ਵਲੁਕ' ਹੈ; ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਤੇ 'ਅਸ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਨਾਲ।

ਪ੍ਰਥਮਾਤਤ੍‌ਪੁਰੁषੋऽਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਾਯਸ੍ਯ ਵਿਗ੍ਰਹੇ । ਪੂਰ੍ਵਕਾਯੋऽਪਰਕਾਯੋ ਹ੍ਯਧਰੋਤ੍ਤਰਕਾਯਕਃ ।। ੩੫੫.

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ, ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ, ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਤਲਾ ਸਰੀਰ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਣਾਯਾ ਅਰ੍ਦ੍ਧਕਣਾ ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਤੁਰ੍ਯ੍ਯਮਥੇਦृਸ਼ਮ੍ । ਆਪਨ੍ਨਜੀਵਿਕਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚਾਧਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੩੫੫.

ਕਣ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਅੱਧ-ਕਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ; ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੋਟੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੇਠਲੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।