ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤृਤੀਯਃ ਖਣ੍ਡਪਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਖਾਪਤਿਰਹਰ੍ਪਤਿਃ । ਪਟੁਰ੍ਨੀਰ੍ਗ੍ਰਾਮਣੀਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਖਲਬੂਰ੍ਮ੍ਮਿਤ੍ਰਭੂਃ ਸ੍ਵਭੂਃ ।। ੩੫੧.

ਤੀਜਾ ਉਦਾਹਰਣ ਖੰਡਪਾ, ਅੱਗ, ਦੋਸਤ, ਪਤੀ, ਦਿਨ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਚਤੁਰ, ਪਾਣੀ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਇੰਦਰ, ਖਲਬੂਰ, ਮਿਤ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਸਵਭੂ ਹਨ।

ਸੁਸ਼੍ਰੀਃ ਸੁਧੀਃ ਪਿਤਾ ਭ੍ਰਾਤਾ ਨਾ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਨਪ੍ਤृਕੌ । ਸੁਰਾ ਰਾ ਗੌਸ੍ਤਥਾ ਦ੍ਯੌਰ੍ਗ੍ਲੌਃ ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਾਃ ਪੁਂਸਿ ਨਾਯਕਾਃ ।। ੩੫੧.

ਸੁਸ਼੍ਰੀ (ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ), ਸੁਧੀ (ਬੁਧੀਮਾਨ), ਪਿਤਾ (ਪਿਤਾ), ਭ੍ਰਾਤਾ (ਭਰਾ), ਨਾ (ਨਹੀਂ), ਕਰਤਾ (ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ (ਗਿੱਦੜ), ਨਪਤ੍ਰ (ਪੋਤਾ), ਸੁਰਾ (ਦੇਵਤਾ), ਰਾ, ਗਉ (ਗਾਂ), ਦਯੁ (ਅਸਮਾਨ), ਗਲੁ, ਸਵਰਾਂਤ (ਸਵਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ) — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।

ਸੁਵਾਕ੍ ਤ੍ਵਕ੍ ਪृषਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਟ੍ ਜਨ੍ਮਭਾਕ੍ ਚ ਅਵੇਦਪਿ । ਆਪੋ ਮਰੁਦ੍ਭਵਨ੍ ਦੀਵ੍ਯਨ੍ ਭਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਘਵਾਨ੍ ਪਿਵਨ੍ ।। ੩੫੧.

ਸੁਵਾਕ (ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਤਵਕ (ਚਮੜੀ), ਪ੍ਰਸ਼ਤ (ਚਿੱਟਾ), ਸਮਰਾਟ (ਸਮਰਾਟ), ਜਨਮਭਾਕ (ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ), ਅਵੇਦ (ਅਗਿਆਨ), ਆਪ (ਪਾਣੀ), ਮਰੁਤ (ਹਵਾ), ਭਵਨ (ਹੋਣ ਵਾਲਾ), ਦੀਵਿਆਂ (ਦਿਵਿਆ), ਭਵਾਨ (ਮਾਲਕ), ਮਘਵਾਨ (ਦਾਨੀ), ਪਿਵਨ (ਪੀਣ ਵਾਲਾ)।

ਭਗਵਾਨਘਵਾਨਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ਵਹ੍ਨਿਮਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿਤ੍ਸੁਪृਤ੍ । ਸੁਸੋਮਾ ਕੁਣ੍ਡੀ ਰਾਜਾ ਚ ਸ਼੍ਵਾ ਯੁਵਾ ਮਘਵਾ ਤਥਾ ।। ੩੫੧.

ਭਗਵਾਨ (ਪਵਿੱਤਰ), ਅਘਵਾਨ (ਪਾਪੀ), ਅਰਵਾਨ (ਨੇੜੇ), ਵਹਿਨਿਮਤ (ਅੱਗ ਵਾਲਾ), ਸਰਵਵਿਤ (ਸਭ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਪ੍ਰਤ (ਚੰਗਾ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਸੋਮਾ (ਚੰਗਾ ਸੋਮਾ ਵਾਲਾ), ਕੁੰਡ (ਘੜਾ), ਰਾਜਾ (ਰਾਜਾ), ਸ਼ਵਾ (ਕੁੱਤਾ), ਯੁਵਾ (ਜਵਾਨ), ਮਘਵਾ (ਦਾਨੀ)।

ਪੂषਾ ਸੁਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਯਜ੍ਵਾ ਚ ਸੁਵਰ੍ਮ੍ਮਾ ਚ ਸੁਧਰ੍ਮ੍ਮਣਾ । ਅਰ੍ਯ੍ਯਮਾ ਵृਤ੍ਰਹਾ ਪਨ੍ਥਾਃ ਸੁਕਕੁਦਾਦਿਪਞ੍ਚ ਚ ।। ੩੫੧.

ਪੂਸ਼ਾ (ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਕਰਮਾ (ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਯਜਵਾ (ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸੁਵਰਮਾ (ਚੰਗਾ ਹਥਿਆਰ ਵਾਲਾ), ਸੁਧਰਮਣਾ (ਚੰਗੀ ਧਰਮ ਵਾਲੀ), ਅਰਯਮਾ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ), ਪੰਥਾ (ਰਾਹ), ਤੇ ਸੁਕਕੁਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ ਸੁਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਦ੍ਯਾਃ ਸੁਗੀਃ ਸੁਰਾਃ ਸੁਪੂਰਪਿ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੁਵਚਾਃ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚੋਸ਼ਨਸਾ ਸਹ ।। ੩੫੧.

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸੁਤਾ (ਪੁੱਤਰ), ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ, ਸੁਗੀ (ਚੰਗਾ ਗਾਇਆ), ਸੁਰਾ (ਦੇਵੀ), ਸੁਪੂਰ (ਚੰਗਾ ਭਰਿਆ), ਚੰਦ੍ਰਮਾ (ਚੰਦ), ਸੁਵਚਾ (ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ (ਵਧੀਆ), ਵਿਦਵਾਨ (ਬੁਧੀਮਾਨ), ਉਸ਼ਨਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।

ਪੇਚਿਵਾਨ੍ ਗੌਰਵਾਨਡ੍‌ਵਾਨ੍ ਗੋਧੁਙ੍‌ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੁਹੌ ਸ਼੍ਵਲਿਟ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਜਾਯਾ ਜਰਾ ਬਾਲਾ ਏੜਕਾ ਸਹੋ ਵृਦ੍ਧਯਾ ।। ੩੫੧.

ਪੇਚਿਵਾਨ (ਪੰਖ ਵਾਲਾ), ਗੌਰਵਾਨ (ਗੰਭੀਰ), ਅਡਵਾਨ (ਯਾਤਰੀ), ਗੋਧੁੰ (ਗਾਂ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ), ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੁਹ (ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼ਵਲਿਟ (ਕੁੱਤੇ ਵਰਗਾ); ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ: ਜਾਇਆ (ਪਤਨੀ), ਜਰਾ (ਬੁਢਾਪਾ), ਬਾਲਾ (ਕੁੜੀ), ਏਰਕਾ (ਬੱਕਰੀ), ਸਹੋ (ਤਾਕਤਵਰ), ਵ੍ਰਿਧਯਾ (ਬੁਢੀ ਮਹਿਲਾ)।

ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰਿਯਾ ਬਹੁਰਾਜਾ ਚ ਬਹੁਦਾ ਮਾऽਥ ਬਾਲਿਕਾ । ਮਾਯਾ ਕੌਮੁਦਗਨ੍ਧਾ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਸਹਾਨ੍ਯਯਾ ।। ੩੫੧.

ਕਸ਼ਾਤਰੀਆ (ਯੋਧਾ ਮਹਿਲਾ), ਬਹੁਰਾਜਾ (ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ), ਬਹੁਦਾ (ਵਧੇਰੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ), ਮਾ (ਮਾਂ), ਬਾਲਿਕਾ (ਕੁੜੀ), ਮਾਇਆ (ਭ੍ਰਮ), ਕੌਮੁਦਗੰਧਾ (ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ), ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੋ ਸ਼੍ਰੋਰ੍ਨ੍ਨਦੀ ਸੁਧੀਃ । ਭਵਨ੍ਤੀ ਚੈਵ ਦੀਵ੍ਯਨ੍ਤੀ ਭਾਤੀ ਭਾਨ੍ਤੀ ਚ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਦੂਜੀ ਤੇ ਤੀਜੀ: ਬੁੱਧੀ (ਸਮਝ), ਸਤ੍ਰੋ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ (ਕਮਰ), ਨਦੀ (ਦਰੀਆ), ਸੁਧੀ (ਚੰਗੀ ਬੁਧੀ ਵਾਲੀ), ਭਵੰਤੀਆਂ (ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਦੀਵਯੰਤੀਆਂ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਭਾਤੀ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਭਾਂਤੀ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਜਾਂਤੀ (ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ)।

ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤੀ ਤੁਦਤੀ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਤੁਦਨ੍ਤੀ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਹੀ । ਰੁਨ੍ਧਤੀ ਕ੍ਰੀੜਤੀ ਦਾਨ੍ਤੀ ਪਾਲਯਨ੍ਤੀ ਸੁਰਾਣ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਸ੍ਰਣਵਤੀ (ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ), ਤੁਦਤੀ (ਮਾਰਣ ਵਾਲੀ), ਕਰਤਰੀ (ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ), ਤੁਦੰਤੀਆਂ (ਮਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਕੁਰਵਤੀ (ਕਰਨ ਵਾਲੀ), ਮਹੀ (ਧਰਤੀ), ਰੁੰਧਤੀ (ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ), ਕ੍ਰੀੜਤੀ (ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ), ਦਾਂਤੀ (ਸਧੀ ਹੋਈ), ਪਾਲਯੰਤੀਆਂ (ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਸੁਰਾਣੀਆਂ (ਦੇਵੀਆਂ)।

ਗੌਰੀ ਪੁਤ੍ਰਵਤੀ ਨੀਸ਼੍ਚ ਵਧੂਰ੍ਦ੍ਦੇਵਤਯਾ ਭੁਵਾ । ਤਿਸ੍ਰੋ ਦ੍ਵੇ ਕਤਿ ਵਰ੍षਾਭੂਃ ਸ੍ਵਸਾ ਮਾਤਾ ਵਰਾ ਚ ਗੌਃ ।। ੩੫੧.

ਗੌਰੀ (ਚਿੱਟੀ), ਪੁੱਤਰਵਤੀ (ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ), ਨੀਸ਼ (ਰਾਤ), ਵਧੂ (ਦੁਲਹਨ), ਦੇਵਤਾ (ਦੇਵੀ), ਭੂਆ (ਧਰਤੀ), ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਕਿੰਨੇ, ਵਰਸ਼ਾਭੂ (ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ), ਸਵਸਾ (ਭੈਣ), ਮਾਤਾ (ਮਾਂ), ਵਰਾ (ਵਰ), ਗਉ (ਗਾਂ)।

ਨੌਰ੍ਵਾਕ੍ਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵਾਚੀਤਿ ਤਿਰਸ਼੍ਚੀ ਸਮੁਦੀਚ੍ਯਪਿ । ਸ਼ਰਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ ਸਰਿਦ੍ਯੋषਿਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਵਿਤ੍ ਸਸ੍ਪਦਾ ਦृਸ਼ਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਨੌ (ਨੌਕਾ), ਵਾਕਤਵਕ (ਬੋਲ-ਚਮੜੀ), ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵਾਕ (ਪੂਰਬੀ ਬੋਲ), ਤਿਰਚੀ (ਤਿਰਛੀ), ਸਮੁਦੀਚੀ (ਉੱਤਰ ਦੀ), ਸ਼ਰਦ (ਪਤਝੜ), ਵਿਦਯੁਤ (ਬਿਜਲੀ), ਸਰਿਤ (ਦਰੀਆ), ਯੋਸ਼ਿਤ (ਇਸਤਰੀ), ਅਗਨਿਵਿਤ (ਅੱਗ ਵਾਲੀ), ਸਸਪਦਾ (ਥਾਂ ਵਾਲੀ), ਦ੍ਰਿਸ਼ਤ (ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ)।

ਯੈषਾ ਸਾ ਵੇਦਵਿਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ ਬਹ੍ਵੀ ਰਾਜ੍ਞੀ ਤ੍ਵਯਾ ਮਯਾ । ਸੀਮਾ ਪਞ੍ਚਾਦਯੋ ਰਾਜੀ ਧੂਃ ਪੂਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਸ਼ਾ ਗਿਰਾ ।। ੩੫੧.

ਯੈਸ਼ਾ (ਇਹ), ਸਾ (ਉਹ), ਵੇਦਵਿਤ (ਵੇਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ), ਸੰਵਿਤ (ਸਮਝ), ਬਹੁਵੀ (ਵਧੇਰੇ), ਰਾਜਨੀ (ਰਾਣੀ), ਤਵਿਆ (ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ), ਮਾਇਆ (ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ), ਸੀਮਾ (ਹੱਦ), ਪੰਜ, ਆਦਿ (ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ), ਰਾਜੀ (ਲਕੀਰ), ਧੂ (ਧੂੰਆਂ), ਪੂ (ਸ਼ਹਿਰ), ਦਿਸ਼ਾ (ਦਿਸ਼ਾ), ਗਿਰਾ (ਬੋਲ)।

ਚਤਸ੍ਰੋ ਵਿਦੁषੀ ਚੈਵ ਕੇਯਂ ਦਿਕ੍ ਦृਕ੍ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੋ । ਅਸੌ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਨਾਯਕਾਸ਼੍ਚ ਨਾਯਕਾਸ਼੍ਚ ਨਪੁਂਸਕੇ ।। ੩੫੧.

ਚਤਸਰ (ਚਾਰ), ਵਿਦੁਸ਼ੀ (ਗਿਆਨਵਤੀ), ਕੇਯਮ (ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ), ਦਿਕ (ਦਿਸ਼ਾ), ਦ੍ਰਿਕ (ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ), ਤਾਦ੍ਰਿਸ਼ (ਐਸਾ), ਅਸਉ (ਉਹ); ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ, ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਵੀ।

ਕੁਣ੍ਡਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸੋਮਪਞ੍ਚ ਦਧਿ ਵਾਰਿ ਖਲਪ੍ਵਥ । ਮਧੁ ਤ੍ਰਪੁ ਕਰ੍ਤ੍ਤृ ਭਕ੍ਤृ ਅਤਿਵਕ੍ਤृ ਪਯਃ ਪੁਰਃ ।। ੩੫੧.

ਕੁੰਡ (ਘੜਾ), ਸਰਵ (ਸਭ), ਸੋਮਾ (ਸੋਮਾ), ਦਧਿ (ਦਹੀਂ), ਵਾਰੀ (ਪਾਣੀ), ਖਲਪਵਥ (ਕੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਥਾਂ), ਮਧੁ (ਸ਼ਹਦ), ਤ੍ਰਪੁ (ਟਿਨ), ਕਰਤ੍ਰ (ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਭਕਤ੍ਰ (ਖਾਣ ਵਾਲਾ), ਅਤਿਵਕਤ੍ਰ (ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਪਯ (ਦੂਧ), ਪੁਰ (ਸ਼ਹਿਰ)।

ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਚ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੁਦਕ੍ ਜਗਦ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਥਾ ਸਕृਤ੍ । ਸੁਸਮ੍ਪਚ੍ਚ ਸੁਦਣ੍ਡੀਹ ਅਹਃ ਕਿਞ੍ਚੇਦਮਿਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਤੇ ਆੜੇ, ਪਾਣੀ, ਦੁਨੀਆ, ਜਾਗਣਾ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਇੱਥੇ, ਦਿਨ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ—ਇਹ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।

षਟ੍‌ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਅਦੋऽਨ੍ਯੇ ਹੀਦृਸ਼ਾਃ ਪਰੇ । ਏਤੇਬ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਪਰਾਃ ।। ੩੫੧.

ਛੇ ਘੀਆਂ, ਚਾਰ ਵਧੀਆ, ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ।

ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਹੀਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ । ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਥਵਚਨੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਜੋ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗ ਤੇ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ ਚ ਪ੍ਰਥਮਾ ਉਕ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ । ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਯਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੫੧.

ਸੰਬੋਧਨ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ, ਦੋਵੇਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਮ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਕਰਣਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਯਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ ਸਃ । ਅਨੁਕ੍ਤੇ ਤਿਙ੍‌ਕृਤ੍ਤਦ੍ਧਿਤੈਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਕਰਣੇ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ; ਜਦੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਣ ਲਈ ਤਿੰਗ ਤੇ ਤੱਧਿਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਰਕੇ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ਚ ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਪਿ । ਯਸ੍ਮੈ ਦਿਤ੍ਸਾ ਧਾਰਯਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਂ ਤਦੀਰਿਤਂ ।। ੩੫੧.

ਕਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਲਈ ਵੀ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਦਾਨਂ ਯਤੋऽਪੈਤਿ ਆਦਤ੍ਤੇ ਚ ਭਯਂ ਯਤਃ । ਅਪਾਦਾਨੇ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮ੍ਯਾਦੌ ਚ षष੍ਠ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਜਿੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿੱਥੋਂ ਡਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਪਾਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ, ਤੇ ਮਾਲਕ-ਮਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਵੀ।

ਆਧਾਰੋ ਯੋऽਧਿਕਰਣਂ ਵਿਭਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਮੀ । ਏਕਾਰ੍ਥੇ ਚੈਕਵਚਨਂ ਦ੍ਵ੍ਯਰ੍ਥੇ ਦ੍ਵਿਵਚਨਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਜਿੱਥੇ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਥਾਂ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਇਕਵਚਨ, ਦੋ ਲਈ ਦਵਵਚਨ।

ਬਹੁषੁ ਬਹੁਵਚਨਂ ਸਿਦ੍ਧਰੂਪਾਣ੍ਯਥੋ ਵਦੇ । ਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯੋऽਮਬੁਵਾਹੋऽਰ੍ਕ ਹੇਰਵੇ ਹੇਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ ।। ੩੫੧.

ਕਈਆਂ ਲਈ ਬਹੁਵਚਨ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਸੂਰਜ, ਅੰਬੁਵਾਹ, ਅਰਕ, ਹੇਰਵ, ਹੇ ਦਵਿਜਾਤੀਆਂ।

ਵਿਪ੍ਰੌ ਗਜਾਨ੍ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਯਮਾਬ੍ਯਾਮਨਲੈਃ ਕृਤਂ । ਰਾਮਾਯ ਮੁਨਿਵਰ੍ਯ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕੇਭ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਤ੍ ਹਰੌ ਰਤਿਃ ।। ੩੫੧.

ਵਿਪ੍ਰ, ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਮਹਿੰਦਰ ਵੱਲੋਂ, ਯਮ ਤੇ ਅਨਲ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ; ਰਾਮ ਲਈ, ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ, ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਧਰਮ ਤੋਂ, ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ।

ਸ਼ਰਾਬ੍ਯਾਂ ਪੁਸ੍ਤਕੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਯੋਰ੍ਗਤਿਃ । ਬਾਲਾਨਾਂ ਸਜ੍ਜਨੇ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਹਂਸਯੋਃ ਕਮਲੇषੁ ਚ ।। ੩੫੧.

ਦੋ ਤੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ, ਅਰਥ ਦੀ ਗਤੀ ਇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲ; ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਜਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ, ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਕਮਲਾਂ ਲਈ।

ਏਵਂ ਕਾਮਮਹੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚ ਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਕਤਰੋ ਮਤਃ ।। ੩੫੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ, ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ; ਸਭ, ਵਿਸ਼ਵ, ਸਭ ਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ, ਕਿਹੜਾ ਕਿਹੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੇषਂ ਰੂਪਞ੍ਚ ਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਏਵਞ੍ਚੋਭਯਕਤਰਕਤਮਾਨ੍ਯਤਰਾਦਯਃ ।। ੩੫੧.

ਸਭ ਦਾ, ਆਪਣਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਰੂਪ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਦੋਵੇਂ, ਕੋਈ ਇੱਕ, ਜੋ ਵੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮੈ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਸਮਾਗਤਃ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੇषਰੂਪਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਵਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਪਹਿਲਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ; ਪਹਿਲਾਂ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਰੂਪ ਸਭ ਵਾਂਗ।