ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਵਾਞ੍ਛੇਤੇ ਭਵਾਞ੍ਚ੍‌ਸ਼ੇਤੇ ਭਵਾਞ੍‌ਸ਼ੇਤੇ ਭਵਾਣ੍ਡੀਨਃ । ਤ੍ਵਮ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਤ੍ਵਙ੍ਕਰੋष੍ਯਾਦਿਃ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਜਃ ।। ੩੫੦.

'ਭਵਾਂਛੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਚਛੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਸ਼ੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਡੀਨ'; ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਆਦਿ; ਸੰਧੀ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ ਕष੍ਟਃ ਕष੍ਠਃ ਕਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕਸ਼੍ਚਲੇਤ੍ । ਕ ਖਨੇਤ੍ ਕ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਮ ਕ " ਪਠੇਤ੍ " ਫਲੇਤ ਵਾ ।। ੩੫੦.

ਕੋਈ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਕਸ਼ਟ', 'ਕਸ਼ਠ', 'ਕਸਥ', ਕੋਈ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਖੋਦ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਃ ਕਃ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਃ ਕਸ੍ਸਾਵਰਃ ਕਃ ਸਾਵਰਃ । ਕਃ ਫਲੇਤ ਕਃ ਸ਼ਯਿਤਾ ਕੋऽਤ੍ਰ ਯੋਧਃ ਕ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੫੦.

'ਕਸ਼ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ', 'ਕ ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ', 'ਕਸਸਾਵਰ', 'ਕ ਸਾਵਰ'; ਕੌਣ ਫਲ ਲੈਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਕੌਣ ਯੋਧਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਦੇਵਾ ਏਤੇ ਭੋ ਇਹ ਸੋਦਰਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭਗੋ ਵ੍ਰਜ । ਸੁਪੂਃ ਸੁਦੂਰਾਤ੍ਰਿਰਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰ੍ਯਾਤਿ ਪੁਨਰ੍ਨ ਹਿ ।। ੩੫੦.

ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਦੋਸਤ, ਇਥੇ ਭਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਚੱਲ; 'ਸੁਪੂ', 'ਸੁਦੂਰਾਤ੍ਰਿ', ਇਥੇ, ਹਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਪੁਨਰੇਤਿ ਸ ਯਾਤੀਹ ਏष ਯਾਤਿ ਕ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪਂ ਤਵਚ੍ਛਤ੍ਰਂ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਧੀਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਮਚ੍ਛਿਦਤ੍ ।। ੩੫੦.

ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਛਤਰੀ ਜੋਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਦ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਿਭਕ੍ਤਿਸਿਦ੍ਧਰੂਪਞ੍ਚ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਸੁਪ੍ਤਿਙਸ਼੍ਚ ਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੫੧.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਤਿਆਯਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਹਨ, 'ਸੁਪਤਿੰਗ' ਅਤੇ 'ਸੁਪ', ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ।

ਸੁ ਔਜਸਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਾ ਅਮੌਟ੍‌ਸ਼ਸੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ । ਟਾਭ੍ਯਾਂ ਬਿਸਿਤਿ ਤृਤੀਯਾ ਙਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

'ਸੁ', 'ਉਜਸ', 'ਇਤੀ' ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹਨ; 'ਅਮੌਟਸ਼ਸੋ' ਦੂਜੀ ਹੈ; 'ਟਾਭਿਆੰ', 'ਬਿਸਿਤੀ' ਤੀਜੀ ਹੈ; 'ਙਭਿਆੰ', 'ਭਿਆਸ' ਚੌਥੀ ਵੀ ਹੈ।

ਙਸਿਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਃ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਙਸੋਸਾਮਿਤਿ षष੍ਠ੍ਯਪਿ । ਙਿਓਸ੍ਤੁਬਿਤਿ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਪਰਾਃ ।। ੩੫੧.

ਪੰਜਵੇਂ ਪਦ 'ਙਸਿ' ਤੇ 'ਭ੍ਯਸ' ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਪਦ 'ਙਸ' ਤੇ 'ਆਮ' ਨਾਲ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ 'ਙਿ' ਤੇ 'ਸੁ' ਨਾਲ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਹ੍ਯਜਨ੍ਤਞ੍ਚ ਹਲਨ੍ਤਕਂ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਨਪੁਂਸਕਂ ।। ੩੫੧.

ਨਾਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਲ ਜਾਂ ਹਲ। ਹਰ ਇਕ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਖ, ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ।

ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਯਕਾਸ੍ਤੇषਾਮਨੁਕ੍ਤਾਨਾਞ੍ਚ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਤਃ । ਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ ।। ੩੫੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ: ਵ੍ਰਿਕਸ਼ (ਦਰਖ਼ਤ), ਸਰਵ (ਸਾਰੇ), ਪੂਰਵ (ਪਹਿਲਾ), ਪ੍ਰਥਮ (ਪਹਿਲਾ), ਦ੍ਵਿਤੀਯ (ਦੂਜਾ)।

ਤृਤੀਯਃ ਖਣ੍ਡਪਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਖਾਪਤਿਰਹਰ੍ਪਤਿਃ । ਪਟੁਰ੍ਨੀਰ੍ਗ੍ਰਾਮਣੀਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਖਲਬੂਰ੍ਮ੍ਮਿਤ੍ਰਭੂਃ ਸ੍ਵਭੂਃ ।। ੩੫੧.

ਤੀਜਾ ਉਦਾਹਰਣ ਖੰਡਪਾ, ਅੱਗ, ਦੋਸਤ, ਪਤੀ, ਦਿਨ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਚਤੁਰ, ਪਾਣੀ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਇੰਦਰ, ਖਲਬੂਰ, ਮਿਤ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਸਵਭੂ ਹਨ।

ਸੁਸ਼੍ਰੀਃ ਸੁਧੀਃ ਪਿਤਾ ਭ੍ਰਾਤਾ ਨਾ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਨਪ੍ਤृਕੌ । ਸੁਰਾ ਰਾ ਗੌਸ੍ਤਥਾ ਦ੍ਯੌਰ੍ਗ੍ਲੌਃ ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਾਃ ਪੁਂਸਿ ਨਾਯਕਾਃ ।। ੩੫੧.

ਸੁਸ਼੍ਰੀ (ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ), ਸੁਧੀ (ਬੁਧੀਮਾਨ), ਪਿਤਾ (ਪਿਤਾ), ਭ੍ਰਾਤਾ (ਭਰਾ), ਨਾ (ਨਹੀਂ), ਕਰਤਾ (ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ (ਗਿੱਦੜ), ਨਪਤ੍ਰ (ਪੋਤਾ), ਸੁਰਾ (ਦੇਵਤਾ), ਰਾ, ਗਉ (ਗਾਂ), ਦਯੁ (ਅਸਮਾਨ), ਗਲੁ, ਸਵਰਾਂਤ (ਸਵਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ) — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।

ਸੁਵਾਕ੍ ਤ੍ਵਕ੍ ਪृषਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਟ੍ ਜਨ੍ਮਭਾਕ੍ ਚ ਅਵੇਦਪਿ । ਆਪੋ ਮਰੁਦ੍ਭਵਨ੍ ਦੀਵ੍ਯਨ੍ ਭਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਘਵਾਨ੍ ਪਿਵਨ੍ ।। ੩੫੧.

ਸੁਵਾਕ (ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਤਵਕ (ਚਮੜੀ), ਪ੍ਰਸ਼ਤ (ਚਿੱਟਾ), ਸਮਰਾਟ (ਸਮਰਾਟ), ਜਨਮਭਾਕ (ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ), ਅਵੇਦ (ਅਗਿਆਨ), ਆਪ (ਪਾਣੀ), ਮਰੁਤ (ਹਵਾ), ਭਵਨ (ਹੋਣ ਵਾਲਾ), ਦੀਵਿਆਂ (ਦਿਵਿਆ), ਭਵਾਨ (ਮਾਲਕ), ਮਘਵਾਨ (ਦਾਨੀ), ਪਿਵਨ (ਪੀਣ ਵਾਲਾ)।

ਭਗਵਾਨਘਵਾਨਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ਵਹ੍ਨਿਮਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿਤ੍ਸੁਪृਤ੍ । ਸੁਸੋਮਾ ਕੁਣ੍ਡੀ ਰਾਜਾ ਚ ਸ਼੍ਵਾ ਯੁਵਾ ਮਘਵਾ ਤਥਾ ।। ੩੫੧.

ਭਗਵਾਨ (ਪਵਿੱਤਰ), ਅਘਵਾਨ (ਪਾਪੀ), ਅਰਵਾਨ (ਨੇੜੇ), ਵਹਿਨਿਮਤ (ਅੱਗ ਵਾਲਾ), ਸਰਵਵਿਤ (ਸਭ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਪ੍ਰਤ (ਚੰਗਾ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਸੋਮਾ (ਚੰਗਾ ਸੋਮਾ ਵਾਲਾ), ਕੁੰਡ (ਘੜਾ), ਰਾਜਾ (ਰਾਜਾ), ਸ਼ਵਾ (ਕੁੱਤਾ), ਯੁਵਾ (ਜਵਾਨ), ਮਘਵਾ (ਦਾਨੀ)।

ਪੂषਾ ਸੁਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਯਜ੍ਵਾ ਚ ਸੁਵਰ੍ਮ੍ਮਾ ਚ ਸੁਧਰ੍ਮ੍ਮਣਾ । ਅਰ੍ਯ੍ਯਮਾ ਵृਤ੍ਰਹਾ ਪਨ੍ਥਾਃ ਸੁਕਕੁਦਾਦਿਪਞ੍ਚ ਚ ।। ੩੫੧.

ਪੂਸ਼ਾ (ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਕਰਮਾ (ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਯਜਵਾ (ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸੁਵਰਮਾ (ਚੰਗਾ ਹਥਿਆਰ ਵਾਲਾ), ਸੁਧਰਮਣਾ (ਚੰਗੀ ਧਰਮ ਵਾਲੀ), ਅਰਯਮਾ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ), ਪੰਥਾ (ਰਾਹ), ਤੇ ਸੁਕਕੁਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ ਸੁਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਦ੍ਯਾਃ ਸੁਗੀਃ ਸੁਰਾਃ ਸੁਪੂਰਪਿ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੁਵਚਾਃ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚੋਸ਼ਨਸਾ ਸਹ ।। ੩੫੧.

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸੁਤਾ (ਪੁੱਤਰ), ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ, ਸੁਗੀ (ਚੰਗਾ ਗਾਇਆ), ਸੁਰਾ (ਦੇਵੀ), ਸੁਪੂਰ (ਚੰਗਾ ਭਰਿਆ), ਚੰਦ੍ਰਮਾ (ਚੰਦ), ਸੁਵਚਾ (ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ (ਵਧੀਆ), ਵਿਦਵਾਨ (ਬੁਧੀਮਾਨ), ਉਸ਼ਨਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।

ਪੇਚਿਵਾਨ੍ ਗੌਰਵਾਨਡ੍‌ਵਾਨ੍ ਗੋਧੁਙ੍‌ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੁਹੌ ਸ਼੍ਵਲਿਟ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਜਾਯਾ ਜਰਾ ਬਾਲਾ ਏੜਕਾ ਸਹੋ ਵृਦ੍ਧਯਾ ।। ੩੫੧.

ਪੇਚਿਵਾਨ (ਪੰਖ ਵਾਲਾ), ਗੌਰਵਾਨ (ਗੰਭੀਰ), ਅਡਵਾਨ (ਯਾਤਰੀ), ਗੋਧੁੰ (ਗਾਂ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ), ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੁਹ (ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼ਵਲਿਟ (ਕੁੱਤੇ ਵਰਗਾ); ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ: ਜਾਇਆ (ਪਤਨੀ), ਜਰਾ (ਬੁਢਾਪਾ), ਬਾਲਾ (ਕੁੜੀ), ਏਰਕਾ (ਬੱਕਰੀ), ਸਹੋ (ਤਾਕਤਵਰ), ਵ੍ਰਿਧਯਾ (ਬੁਢੀ ਮਹਿਲਾ)।

ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰਿਯਾ ਬਹੁਰਾਜਾ ਚ ਬਹੁਦਾ ਮਾऽਥ ਬਾਲਿਕਾ । ਮਾਯਾ ਕੌਮੁਦਗਨ੍ਧਾ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਸਹਾਨ੍ਯਯਾ ।। ੩੫੧.

ਕਸ਼ਾਤਰੀਆ (ਯੋਧਾ ਮਹਿਲਾ), ਬਹੁਰਾਜਾ (ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ), ਬਹੁਦਾ (ਵਧੇਰੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ), ਮਾ (ਮਾਂ), ਬਾਲਿਕਾ (ਕੁੜੀ), ਮਾਇਆ (ਭ੍ਰਮ), ਕੌਮੁਦਗੰਧਾ (ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ), ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੋ ਸ਼੍ਰੋਰ੍ਨ੍ਨਦੀ ਸੁਧੀਃ । ਭਵਨ੍ਤੀ ਚੈਵ ਦੀਵ੍ਯਨ੍ਤੀ ਭਾਤੀ ਭਾਨ੍ਤੀ ਚ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਦੂਜੀ ਤੇ ਤੀਜੀ: ਬੁੱਧੀ (ਸਮਝ), ਸਤ੍ਰੋ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ (ਕਮਰ), ਨਦੀ (ਦਰੀਆ), ਸੁਧੀ (ਚੰਗੀ ਬੁਧੀ ਵਾਲੀ), ਭਵੰਤੀਆਂ (ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਦੀਵਯੰਤੀਆਂ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਭਾਤੀ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਭਾਂਤੀ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਜਾਂਤੀ (ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ)।

ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤੀ ਤੁਦਤੀ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਤੁਦਨ੍ਤੀ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਹੀ । ਰੁਨ੍ਧਤੀ ਕ੍ਰੀੜਤੀ ਦਾਨ੍ਤੀ ਪਾਲਯਨ੍ਤੀ ਸੁਰਾਣ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਸ੍ਰਣਵਤੀ (ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ), ਤੁਦਤੀ (ਮਾਰਣ ਵਾਲੀ), ਕਰਤਰੀ (ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ), ਤੁਦੰਤੀਆਂ (ਮਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਕੁਰਵਤੀ (ਕਰਨ ਵਾਲੀ), ਮਹੀ (ਧਰਤੀ), ਰੁੰਧਤੀ (ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ), ਕ੍ਰੀੜਤੀ (ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ), ਦਾਂਤੀ (ਸਧੀ ਹੋਈ), ਪਾਲਯੰਤੀਆਂ (ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਸੁਰਾਣੀਆਂ (ਦੇਵੀਆਂ)।

ਗੌਰੀ ਪੁਤ੍ਰਵਤੀ ਨੀਸ਼੍ਚ ਵਧੂਰ੍ਦ੍ਦੇਵਤਯਾ ਭੁਵਾ । ਤਿਸ੍ਰੋ ਦ੍ਵੇ ਕਤਿ ਵਰ੍षਾਭੂਃ ਸ੍ਵਸਾ ਮਾਤਾ ਵਰਾ ਚ ਗੌਃ ।। ੩੫੧.

ਗੌਰੀ (ਚਿੱਟੀ), ਪੁੱਤਰਵਤੀ (ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ), ਨੀਸ਼ (ਰਾਤ), ਵਧੂ (ਦੁਲਹਨ), ਦੇਵਤਾ (ਦੇਵੀ), ਭੂਆ (ਧਰਤੀ), ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਕਿੰਨੇ, ਵਰਸ਼ਾਭੂ (ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ), ਸਵਸਾ (ਭੈਣ), ਮਾਤਾ (ਮਾਂ), ਵਰਾ (ਵਰ), ਗਉ (ਗਾਂ)।

ਨੌਰ੍ਵਾਕ੍ਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵਾਚੀਤਿ ਤਿਰਸ਼੍ਚੀ ਸਮੁਦੀਚ੍ਯਪਿ । ਸ਼ਰਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ ਸਰਿਦ੍ਯੋषਿਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਵਿਤ੍ ਸਸ੍ਪਦਾ ਦृਸ਼ਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਨੌ (ਨੌਕਾ), ਵਾਕਤਵਕ (ਬੋਲ-ਚਮੜੀ), ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵਾਕ (ਪੂਰਬੀ ਬੋਲ), ਤਿਰਚੀ (ਤਿਰਛੀ), ਸਮੁਦੀਚੀ (ਉੱਤਰ ਦੀ), ਸ਼ਰਦ (ਪਤਝੜ), ਵਿਦਯੁਤ (ਬਿਜਲੀ), ਸਰਿਤ (ਦਰੀਆ), ਯੋਸ਼ਿਤ (ਇਸਤਰੀ), ਅਗਨਿਵਿਤ (ਅੱਗ ਵਾਲੀ), ਸਸਪਦਾ (ਥਾਂ ਵਾਲੀ), ਦ੍ਰਿਸ਼ਤ (ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ)।

ਯੈषਾ ਸਾ ਵੇਦਵਿਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ ਬਹ੍ਵੀ ਰਾਜ੍ਞੀ ਤ੍ਵਯਾ ਮਯਾ । ਸੀਮਾ ਪਞ੍ਚਾਦਯੋ ਰਾਜੀ ਧੂਃ ਪੂਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਸ਼ਾ ਗਿਰਾ ।। ੩੫੧.

ਯੈਸ਼ਾ (ਇਹ), ਸਾ (ਉਹ), ਵੇਦਵਿਤ (ਵੇਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ), ਸੰਵਿਤ (ਸਮਝ), ਬਹੁਵੀ (ਵਧੇਰੇ), ਰਾਜਨੀ (ਰਾਣੀ), ਤਵਿਆ (ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ), ਮਾਇਆ (ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ), ਸੀਮਾ (ਹੱਦ), ਪੰਜ, ਆਦਿ (ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ), ਰਾਜੀ (ਲਕੀਰ), ਧੂ (ਧੂੰਆਂ), ਪੂ (ਸ਼ਹਿਰ), ਦਿਸ਼ਾ (ਦਿਸ਼ਾ), ਗਿਰਾ (ਬੋਲ)।

ਚਤਸ੍ਰੋ ਵਿਦੁषੀ ਚੈਵ ਕੇਯਂ ਦਿਕ੍ ਦृਕ੍ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੋ । ਅਸੌ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਨਾਯਕਾਸ਼੍ਚ ਨਾਯਕਾਸ਼੍ਚ ਨਪੁਂਸਕੇ ।। ੩੫੧.

ਚਤਸਰ (ਚਾਰ), ਵਿਦੁਸ਼ੀ (ਗਿਆਨਵਤੀ), ਕੇਯਮ (ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ), ਦਿਕ (ਦਿਸ਼ਾ), ਦ੍ਰਿਕ (ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ), ਤਾਦ੍ਰਿਸ਼ (ਐਸਾ), ਅਸਉ (ਉਹ); ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ, ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਵੀ।

ਕੁਣ੍ਡਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸੋਮਪਞ੍ਚ ਦਧਿ ਵਾਰਿ ਖਲਪ੍ਵਥ । ਮਧੁ ਤ੍ਰਪੁ ਕਰ੍ਤ੍ਤृ ਭਕ੍ਤृ ਅਤਿਵਕ੍ਤृ ਪਯਃ ਪੁਰਃ ।। ੩੫੧.

ਕੁੰਡ (ਘੜਾ), ਸਰਵ (ਸਭ), ਸੋਮਾ (ਸੋਮਾ), ਦਧਿ (ਦਹੀਂ), ਵਾਰੀ (ਪਾਣੀ), ਖਲਪਵਥ (ਕੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਥਾਂ), ਮਧੁ (ਸ਼ਹਦ), ਤ੍ਰਪੁ (ਟਿਨ), ਕਰਤ੍ਰ (ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਭਕਤ੍ਰ (ਖਾਣ ਵਾਲਾ), ਅਤਿਵਕਤ੍ਰ (ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਪਯ (ਦੂਧ), ਪੁਰ (ਸ਼ਹਿਰ)।

ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਚ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੁਦਕ੍ ਜਗਦ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਥਾ ਸਕृਤ੍ । ਸੁਸਮ੍ਪਚ੍ਚ ਸੁਦਣ੍ਡੀਹ ਅਹਃ ਕਿਞ੍ਚੇਦਮਿਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਤੇ ਆੜੇ, ਪਾਣੀ, ਦੁਨੀਆ, ਜਾਗਣਾ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਇੱਥੇ, ਦਿਨ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ—ਇਹ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।

षਟ੍‌ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਅਦੋऽਨ੍ਯੇ ਹੀਦृਸ਼ਾਃ ਪਰੇ । ਏਤੇਬ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਪਰਾਃ ।। ੩੫੧.

ਛੇ ਘੀਆਂ, ਚਾਰ ਵਧੀਆ, ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ।

ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਹੀਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ । ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਥਵਚਨੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੫੧.

ਜੋ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗ ਤੇ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ ਚ ਪ੍ਰਥਮਾ ਉਕ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰਿ । ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਯਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੫੧.

ਸੰਬੋਧਨ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ, ਦੋਵੇਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਮ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।