ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ਵਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰੇਫਦ੍ਵਿਰ੍ਮੁਖਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਆਹ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਦੇ ।। ੩੪੮.

ਮੰਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾ 'ਰ' ਜਾਂ ਦੋਹਰਾ 'ਵ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ 'ਕ' ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਤਿਆਯਨ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਵਿਅਾਕਰਨ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸਾਰਂ ਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਕਮ੍ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਵਿਬੋਧਾਯ ਬਾਲਾਨਾਂ ਬੋਧਨਾਯ ਚ ।। ੩੪੯.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵਿਅਾਕਰਨ ਦਾ ਸਾਰ, ਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ, ਕਾਤਿਆਯਨ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਿਸਿਦ੍ਧਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰਸਨ੍ਧਿਮਥਾਦਿਤਃ । ਦਣ੍ਡਾਗ੍ਰਂ ਸਾਗਤਾ ਦਧੀਦਂ ਨਦੀਹਤੇ ਮਧੂਦਕਂ ।। ੩੫੦.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਰੂਪ, ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, 'ਦੰਡਾਗ੍ਰ', 'ਸਾਗਤਾ', 'ਦਧੀਦੰ', 'ਨਦੀਹਤੇ', 'ਮਧੂਦਕੰ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਪਿਤॄषਭਃ ਲॄਕਾਰਸ਼੍ਚ ਤਵੇਦਂ ਸਕਲੋਦਕਂ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਰ੍ਚ੍ਚੋऽਯਂ ਤਵਲ੍ਕਾਰਃ ਸੈषਾ ਸੈਨ੍ਦ੍ਰੀ ਤਵੌਦਨਮ੍ ।। ੩੫੦.

'ਪਿਤ੍ਰਸ਼ਭ', 'ਲ੍ਰ' ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਇਹ, ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ, 'ਤਵਲਕਾਰ', ਇਹ 'ਸੈੰਦਰੀ', ਤੇਰਾ ਭੋਜਨ ਹੈ।

ਸ਼ਟ੍ਟੌਘੋऽਭਵਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵ੍ਯਸੁਧੀਰ੍ਵਸ੍ਵਲਙ੍ਕृਤਂ । ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥੋਪਵਨਂ ਦਾਤ੍ਰੀ ਨਾਯਕੋ ਲਾਵਕੋ ਨਯਃ ।। ੩੫੦.

'ਸ਼ਟਟੌਘ' ਇਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, 'ਵਯਸੁਧੀਰ', 'ਵਸਵਲੰਕ੍ਰਿਤੰ'; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, 'ਉਪਵਨ', 'ਦਾਤ੍ਰੀ', 'ਨਾਯਕ', 'ਲਾਵਕ', 'ਨਯ'।

ਤਇਹ ਤਯਿਹੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤੇऽਤ੍ਰ ਯੋਤ੍ਰ ਜਲੇऽਕਜਂ । ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਨੋ ਅਹੋ ਏਹਿ ਅ ਅਵੇਹਿ ਇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਕਂ ।। ੩੫੦.

'ਤੈਹਾ', 'ਤਯਿਹੇ' ਆਦਿ; 'ਤੇ' ਇਥੇ, 'ਯੋਤ੍ਰ', 'ਜਲੇ', 'ਅਕਜੰ'; 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਰ', 'ਨੋ', 'ਅਹੋ', 'ਏਹੀ', 'ਅ', 'ਅਵੇਹੀ', 'ਇ', 'ਇੰਦਰਕੰ'।

ਉ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਵੀ ਏਤੌ ਵਾਯੂ ਏਤੌ ਵਨੇ ਇਮੇ । ਅਮੀ ਏਤੇ ਯਜ੍ਞਭੂਤੇ ਏਹਿ ਦੇਵ ਇਮਨ੍ਨਯ ।। ੩੫੦.

'ਉ', ਉਠੋ, ਕਵੀਓ; 'ਏਤਉ', ਹਵਾ; 'ਏਤਉ', ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ; ਇਹ ਯਜਨ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਆਓ, ਦੇਵ, ਇਹ ਲਿਆਓ।

ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਿ ਵ੍ਯਞ੍ਜਾਨਾਨਾਂ ਵਾਗ੍ਯਤੋऽਜੇਕਮਾਤृਕਃ । षਡੇਤੇ ਤਦਿਮੇ ਵਾਦਿਵਾਙ੍‌ਨੀਤਿਃ षਣ੍ਮੁਖਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੫੦.

ਮੈਂ ਵਿਆੰਜਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੰਧੀ, ਇਕ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਇਹ ਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਾਣੀ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ਣਮੁਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਵਾਙ੍‌ਮਨਸਂ ਵਾਗ੍‌ਭਾਵਾਦਿਰ੍ਵਾਕ੍ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰਕਂ । ਤਲ੍ਲੁਨਾਤਿ ਤਚ੍ਚਰੇਚ੍ਚ ਕ੍ਰੁਙ੍‌ਙਾਸ੍ਤੇ ਸੁਗਣ੍ਣਿਹ ।। ੩੫੦.

ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ, ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਾਣੀ ਨਰਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ; ਉਹ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦੀ ਹੈ, 'ਕ੍ਰੁੰਨਾਸਤੇ', 'ਸੁਗੰਨਿਹ'।

ਭਵਾਂਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਭਵਾਂਸ਼੍ਛਾਤ੍ਰੋ ਭਵਾਂष੍ਟੀਕਾ ਭਵਾਂष੍ਠਕਃ । ਭਵਾਂਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਭਵਾਂਸ੍ਥੇਯਾਤ੍ ਭਵਾਂਲ੍ਲੇਖਾ ਭਵਾਞ੍ਜਯਃ ।। ੩੫੦.

'ਭਵਾਂਸ਼ਚਰਨ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਛਾਤ੍ਰੋ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਟੀਕਾ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਠਕ'; 'ਭਵਾਂਸ਼ਤੀਰਥੰ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਥੇਯਾਤ', 'ਭਵਾਂਲੇਖਾ', 'ਭਵਾਂਜਯ'।

ਭਵਾਞ੍ਛੇਤੇ ਭਵਾਞ੍ਚ੍‌ਸ਼ੇਤੇ ਭਵਾਞ੍‌ਸ਼ੇਤੇ ਭਵਾਣ੍ਡੀਨਃ । ਤ੍ਵਮ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਤ੍ਵਙ੍ਕਰੋष੍ਯਾਦਿਃ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਜਃ ।। ੩੫੦.

'ਭਵਾਂਛੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਚਛੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਸ਼ੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਡੀਨ'; ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਆਦਿ; ਸੰਧੀ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ ਕष੍ਟਃ ਕष੍ਠਃ ਕਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕਸ਼੍ਚਲੇਤ੍ । ਕ ਖਨੇਤ੍ ਕ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਮ ਕ " ਪਠੇਤ੍ " ਫਲੇਤ ਵਾ ।। ੩੫੦.

ਕੋਈ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਕਸ਼ਟ', 'ਕਸ਼ਠ', 'ਕਸਥ', ਕੋਈ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਖੋਦ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਃ ਕਃ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਃ ਕਸ੍ਸਾਵਰਃ ਕਃ ਸਾਵਰਃ । ਕਃ ਫਲੇਤ ਕਃ ਸ਼ਯਿਤਾ ਕੋऽਤ੍ਰ ਯੋਧਃ ਕ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੫੦.

'ਕਸ਼ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ', 'ਕ ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ', 'ਕਸਸਾਵਰ', 'ਕ ਸਾਵਰ'; ਕੌਣ ਫਲ ਲੈਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਕੌਣ ਯੋਧਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਦੇਵਾ ਏਤੇ ਭੋ ਇਹ ਸੋਦਰਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭਗੋ ਵ੍ਰਜ । ਸੁਪੂਃ ਸੁਦੂਰਾਤ੍ਰਿਰਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰ੍ਯਾਤਿ ਪੁਨਰ੍ਨ ਹਿ ।। ੩੫੦.

ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਦੋਸਤ, ਇਥੇ ਭਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਚੱਲ; 'ਸੁਪੂ', 'ਸੁਦੂਰਾਤ੍ਰਿ', ਇਥੇ, ਹਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਪੁਨਰੇਤਿ ਸ ਯਾਤੀਹ ਏष ਯਾਤਿ ਕ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪਂ ਤਵਚ੍ਛਤ੍ਰਂ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਧੀਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਮਚ੍ਛਿਦਤ੍ ।। ੩੫੦.

ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਛਤਰੀ ਜੋਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਦ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਿਭਕ੍ਤਿਸਿਦ੍ਧਰੂਪਞ੍ਚ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਸੁਪ੍ਤਿਙਸ਼੍ਚ ਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੫੧.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਤਿਆਯਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਹਨ, 'ਸੁਪਤਿੰਗ' ਅਤੇ 'ਸੁਪ', ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ।

ਸੁ ਔਜਸਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਾ ਅਮੌਟ੍‌ਸ਼ਸੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ । ਟਾਭ੍ਯਾਂ ਬਿਸਿਤਿ ਤृਤੀਯਾ ਙਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

'ਸੁ', 'ਉਜਸ', 'ਇਤੀ' ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹਨ; 'ਅਮੌਟਸ਼ਸੋ' ਦੂਜੀ ਹੈ; 'ਟਾਭਿਆੰ', 'ਬਿਸਿਤੀ' ਤੀਜੀ ਹੈ; 'ਙਭਿਆੰ', 'ਭਿਆਸ' ਚੌਥੀ ਵੀ ਹੈ।

ਙਸਿਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਃ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਙਸੋਸਾਮਿਤਿ षष੍ਠ੍ਯਪਿ । ਙਿਓਸ੍ਤੁਬਿਤਿ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਪਰਾਃ ।। ੩੫੧.

ਪੰਜਵੇਂ ਪਦ 'ਙਸਿ' ਤੇ 'ਭ੍ਯਸ' ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਪਦ 'ਙਸ' ਤੇ 'ਆਮ' ਨਾਲ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ 'ਙਿ' ਤੇ 'ਸੁ' ਨਾਲ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਹ੍ਯਜਨ੍ਤਞ੍ਚ ਹਲਨ੍ਤਕਂ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਨਪੁਂਸਕਂ ।। ੩੫੧.

ਨਾਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਲ ਜਾਂ ਹਲ। ਹਰ ਇਕ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਖ, ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ।

ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਯਕਾਸ੍ਤੇषਾਮਨੁਕ੍ਤਾਨਾਞ੍ਚ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਤਃ । ਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ ।। ੩੫੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ: ਵ੍ਰਿਕਸ਼ (ਦਰਖ਼ਤ), ਸਰਵ (ਸਾਰੇ), ਪੂਰਵ (ਪਹਿਲਾ), ਪ੍ਰਥਮ (ਪਹਿਲਾ), ਦ੍ਵਿਤੀਯ (ਦੂਜਾ)।

ਤृਤੀਯਃ ਖਣ੍ਡਪਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਖਾਪਤਿਰਹਰ੍ਪਤਿਃ । ਪਟੁਰ੍ਨੀਰ੍ਗ੍ਰਾਮਣੀਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਖਲਬੂਰ੍ਮ੍ਮਿਤ੍ਰਭੂਃ ਸ੍ਵਭੂਃ ।। ੩੫੧.

ਤੀਜਾ ਉਦਾਹਰਣ ਖੰਡਪਾ, ਅੱਗ, ਦੋਸਤ, ਪਤੀ, ਦਿਨ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਚਤੁਰ, ਪਾਣੀ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਇੰਦਰ, ਖਲਬੂਰ, ਮਿਤ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਸਵਭੂ ਹਨ।

ਸੁਸ਼੍ਰੀਃ ਸੁਧੀਃ ਪਿਤਾ ਭ੍ਰਾਤਾ ਨਾ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਨਪ੍ਤृਕੌ । ਸੁਰਾ ਰਾ ਗੌਸ੍ਤਥਾ ਦ੍ਯੌਰ੍ਗ੍ਲੌਃ ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਾਃ ਪੁਂਸਿ ਨਾਯਕਾਃ ।। ੩੫੧.

ਸੁਸ਼੍ਰੀ (ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ), ਸੁਧੀ (ਬੁਧੀਮਾਨ), ਪਿਤਾ (ਪਿਤਾ), ਭ੍ਰਾਤਾ (ਭਰਾ), ਨਾ (ਨਹੀਂ), ਕਰਤਾ (ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ (ਗਿੱਦੜ), ਨਪਤ੍ਰ (ਪੋਤਾ), ਸੁਰਾ (ਦੇਵਤਾ), ਰਾ, ਗਉ (ਗਾਂ), ਦਯੁ (ਅਸਮਾਨ), ਗਲੁ, ਸਵਰਾਂਤ (ਸਵਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ) — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।

ਸੁਵਾਕ੍ ਤ੍ਵਕ੍ ਪृषਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਟ੍ ਜਨ੍ਮਭਾਕ੍ ਚ ਅਵੇਦਪਿ । ਆਪੋ ਮਰੁਦ੍ਭਵਨ੍ ਦੀਵ੍ਯਨ੍ ਭਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਘਵਾਨ੍ ਪਿਵਨ੍ ।। ੩੫੧.

ਸੁਵਾਕ (ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਤਵਕ (ਚਮੜੀ), ਪ੍ਰਸ਼ਤ (ਚਿੱਟਾ), ਸਮਰਾਟ (ਸਮਰਾਟ), ਜਨਮਭਾਕ (ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ), ਅਵੇਦ (ਅਗਿਆਨ), ਆਪ (ਪਾਣੀ), ਮਰੁਤ (ਹਵਾ), ਭਵਨ (ਹੋਣ ਵਾਲਾ), ਦੀਵਿਆਂ (ਦਿਵਿਆ), ਭਵਾਨ (ਮਾਲਕ), ਮਘਵਾਨ (ਦਾਨੀ), ਪਿਵਨ (ਪੀਣ ਵਾਲਾ)।

ਭਗਵਾਨਘਵਾਨਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ਵਹ੍ਨਿਮਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿਤ੍ਸੁਪृਤ੍ । ਸੁਸੋਮਾ ਕੁਣ੍ਡੀ ਰਾਜਾ ਚ ਸ਼੍ਵਾ ਯੁਵਾ ਮਘਵਾ ਤਥਾ ।। ੩੫੧.

ਭਗਵਾਨ (ਪਵਿੱਤਰ), ਅਘਵਾਨ (ਪਾਪੀ), ਅਰਵਾਨ (ਨੇੜੇ), ਵਹਿਨਿਮਤ (ਅੱਗ ਵਾਲਾ), ਸਰਵਵਿਤ (ਸਭ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਪ੍ਰਤ (ਚੰਗਾ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਸੋਮਾ (ਚੰਗਾ ਸੋਮਾ ਵਾਲਾ), ਕੁੰਡ (ਘੜਾ), ਰਾਜਾ (ਰਾਜਾ), ਸ਼ਵਾ (ਕੁੱਤਾ), ਯੁਵਾ (ਜਵਾਨ), ਮਘਵਾ (ਦਾਨੀ)।

ਪੂषਾ ਸੁਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਯਜ੍ਵਾ ਚ ਸੁਵਰ੍ਮ੍ਮਾ ਚ ਸੁਧਰ੍ਮ੍ਮਣਾ । ਅਰ੍ਯ੍ਯਮਾ ਵृਤ੍ਰਹਾ ਪਨ੍ਥਾਃ ਸੁਕਕੁਦਾਦਿਪਞ੍ਚ ਚ ।। ੩੫੧.

ਪੂਸ਼ਾ (ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ), ਸੁਕਰਮਾ (ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਯਜਵਾ (ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸੁਵਰਮਾ (ਚੰਗਾ ਹਥਿਆਰ ਵਾਲਾ), ਸੁਧਰਮਣਾ (ਚੰਗੀ ਧਰਮ ਵਾਲੀ), ਅਰਯਮਾ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ), ਪੰਥਾ (ਰਾਹ), ਤੇ ਸੁਕਕੁਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ ਸੁਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਦ੍ਯਾਃ ਸੁਗੀਃ ਸੁਰਾਃ ਸੁਪੂਰਪਿ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੁਵਚਾਃ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚੋਸ਼ਨਸਾ ਸਹ ।। ੩੫੧.

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸੁਤਾ (ਪੁੱਤਰ), ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ, ਸੁਗੀ (ਚੰਗਾ ਗਾਇਆ), ਸੁਰਾ (ਦੇਵੀ), ਸੁਪੂਰ (ਚੰਗਾ ਭਰਿਆ), ਚੰਦ੍ਰਮਾ (ਚੰਦ), ਸੁਵਚਾ (ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ (ਵਧੀਆ), ਵਿਦਵਾਨ (ਬੁਧੀਮਾਨ), ਉਸ਼ਨਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।

ਪੇਚਿਵਾਨ੍ ਗੌਰਵਾਨਡ੍‌ਵਾਨ੍ ਗੋਧੁਙ੍‌ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੁਹੌ ਸ਼੍ਵਲਿਟ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਜਾਯਾ ਜਰਾ ਬਾਲਾ ਏੜਕਾ ਸਹੋ ਵृਦ੍ਧਯਾ ।। ੩੫੧.

ਪੇਚਿਵਾਨ (ਪੰਖ ਵਾਲਾ), ਗੌਰਵਾਨ (ਗੰਭੀਰ), ਅਡਵਾਨ (ਯਾਤਰੀ), ਗੋਧੁੰ (ਗਾਂ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ), ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੁਹ (ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼ਵਲਿਟ (ਕੁੱਤੇ ਵਰਗਾ); ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ: ਜਾਇਆ (ਪਤਨੀ), ਜਰਾ (ਬੁਢਾਪਾ), ਬਾਲਾ (ਕੁੜੀ), ਏਰਕਾ (ਬੱਕਰੀ), ਸਹੋ (ਤਾਕਤਵਰ), ਵ੍ਰਿਧਯਾ (ਬੁਢੀ ਮਹਿਲਾ)।

ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰਿਯਾ ਬਹੁਰਾਜਾ ਚ ਬਹੁਦਾ ਮਾऽਥ ਬਾਲਿਕਾ । ਮਾਯਾ ਕੌਮੁਦਗਨ੍ਧਾ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਸਹਾਨ੍ਯਯਾ ।। ੩੫੧.

ਕਸ਼ਾਤਰੀਆ (ਯੋਧਾ ਮਹਿਲਾ), ਬਹੁਰਾਜਾ (ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ), ਬਹੁਦਾ (ਵਧੇਰੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ), ਮਾ (ਮਾਂ), ਬਾਲਿਕਾ (ਕੁੜੀ), ਮਾਇਆ (ਭ੍ਰਮ), ਕੌਮੁਦਗੰਧਾ (ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ), ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੋ ਸ਼੍ਰੋਰ੍ਨ੍ਨਦੀ ਸੁਧੀਃ । ਭਵਨ੍ਤੀ ਚੈਵ ਦੀਵ੍ਯਨ੍ਤੀ ਭਾਤੀ ਭਾਨ੍ਤੀ ਚ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

ਦੂਜੀ ਤੇ ਤੀਜੀ: ਬੁੱਧੀ (ਸਮਝ), ਸਤ੍ਰੋ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ (ਕਮਰ), ਨਦੀ (ਦਰੀਆ), ਸੁਧੀ (ਚੰਗੀ ਬੁਧੀ ਵਾਲੀ), ਭਵੰਤੀਆਂ (ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ), ਦੀਵਯੰਤੀਆਂ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਭਾਤੀ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਭਾਂਤੀ (ਚਮਕਦੀਆਂ), ਜਾਂਤੀ (ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ)।