ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਾ ਸੁਰਨਾਯਿਕਾ ਉਗ੍ਰਾ ਪਾਰ੍ਵ੍ਵਤੀ ਦੁਰ੍ਗਯਾ । ਓਂ ਚਣ੍ਡਿਕਾਯੈ ਵਿਦ੍ਮਹੇ ਭਗਵਤ੍ਯੈ ਧੀਮਹਿ ਤਨ੍ਨੋ ਦੁਰ੍ਗਾ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ । ਕ੍ਰਮਾਦਿ ਤੁ षੜਙ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗਣੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗੁਰੁਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੪੮.

ਪ੍ਰਚੰਡਾ, ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰੀ, ਉਗ੍ਰਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ। 'ਓਂ ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਭਗਵਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਦੁਰਗਾ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ।' ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰੰਗ, ਗਣ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾਪਰਾਜਿਤਾ ਚਾਥ ਜਯਾ ਚ ਵਿਜਯਾ ਤਤਃ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਮਙ੍ਗਲਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵਤੀ ।। ੩੪੮.

ਅਜਿਤਾ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ਫਿਰ ਜਯਾ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ। ਕਾਟਯਾਨੀ, ਭਦਰਕਾਲੀ, ਮੰਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਿਰੇਵਤੀ।

ਸਿਦ੍ਦਾਦਿਵਟੁਕਾਃ ਪੂਜ੍ਯਾ ਹੇਤੁਕਸ਼੍ਚ ਕਪਾਲਿਕਃ । ਏਕਪਾਦੋ ਭੀਮਰੂਪੋ ਦਿਕ੍ਪਾਲਾਨ੍ਮਧ੍ਯਤੋ ਨਵ ।। ੩੪੮.

ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਹੇਤੁਕਾ ਅਤੇ ਕਪਾਲਿਕਾ ਵੀ। ਇਕਪਾਦ, ਭੀਮ ਰੂਪ ਅਤੇ ਦਿਸਾ ਦੇ ਨੌਂ ਰਖਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ।

ਹ੍ਰੀਂ ਦੁਰ੍ਗੇ ਦੁਰ੍ਗੇ ਰਕ੍ਸ਼ਣਿ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਗੌਰੀ ਪੂਜ੍ਯਾ ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੪੮.

'ਹ੍ਰੀੰ, ਦੁਰਗੇ, ਦੁਰਗੇ, ਰੱਖ! ਸਵਾਹਾ'—ਮੰਤਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ। ਗੌਰੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞਾਨਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾਚਾ ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਤਥਾ । ਕਾਮਿਨੀ ਕਾਮਮਾਲਾ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪੂਜਨਂ ।। ੩੪੮.

ਪ੍ਰਜਨਾ, ਗਿਆਨਾ, ਕਿਰਿਆ, ਵਾਚਾ, ਵਾਗੀਸ਼ੀ, ਜਵਾਲਿਨੀ, ਕਾਮਿਨੀ, ਕਾਮਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਓਂ ਗਂ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰੋऽਯਂ ਗਂ ਵਾ ਗਣਪਤਯੇ ਨਮਃ । षੜਙ੍ਗੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ ਕਦਨ੍ਕਤਾਕ੍ਸ਼ਪਰਸ਼ੂਤ੍ਕਟਃ ।। ੩੪੮.

'ਓਂ ਗੰ ਸਵਾਹਾ' ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਹੈ ਜਾਂ 'ਗੰ, ਗਣਪਤਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ'। ਸ਼ਰੰਗ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਵਕਰੀ ਨਜ਼ਰ, ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਹੈ।

ਸਮੋਦਕੋऽਥ ਗਨ੍ਧਾਦਿਗਨ੍ਧੋਲ੍ਕਾਯੇਤਿ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਗਜੋ ਮਹਾਗਣਪਤਿਰ੍ਮ੍ਮਹੋ ਲ੍ਕਃ ਪੂਜ੍ਯ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੮.

ਮੋਦਕ, ਫਿਰ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਦੀ ਜੋਤ ਅਨੁਸਾਰ। ਹਾਥੀ, ਮਹਾ ਗਣਪਤਿ ਅਤੇ ਮਹਾ ਲਕਾ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

ਕੁष੍ਮਾਣ੍ਡਾਯ ਏਕਦਨ੍ਤਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨ੍ਤਕਾਯ ਸ਼੍ਯਾਮਦਨ੍ਤਵਿਕਟਹਰਹਾਸਾਯ । ਲਮ੍ਵਨਾਸ਼ਾਨਨਾਯ ਪਦ੍ਮਦਂष੍ਟ੍ਰਾਯ ਮੇਘੋਲ੍ਕਾਯ ਧੂਮੋਲ੍ਕਾਯ । ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼੍ਵਰਾਯ ਵਿਕਟੋਤ੍ਕਟਾਯ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਗਮਨਾਯ ।। ੩੪੮.

ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ, ਏਕਦੰਤ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਸ਼ਿਆਮਦੰਤ, ਵਿਕਟ, ਹਰਾ, ਹਾਸਾ; ਲੰਵਨਾਸ਼ਾਨ, ਪਦਮਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਮੇਘੋਲਕਾ, ਧੂਮੋਲਕਾ; ਵਕਰਤੁੰਡ, ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਕਟਉਤਕਟ ਅਤੇ ਗਜੇੰਦਰਗਮਨ ਨੂੰ।

ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼੍ਵਰਾਯ ਵਿਕਟੋਤ੍ਕਟਾਯ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਗਮਨਾਯ । ਭੁਜਗੇਨ੍ਦ੍ਰਹਾਰਾਯ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਧਰਾਯ ਗਣਾਧਿਪਤਯੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ।। ੩੪੮.

ਵਕਰਤੁੰਡ, ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਕਟਉਤਕਟ, ਗਜੇੰਦਰਗਮਨ; ਭੁਜਗੇਂਦ੍ਰਹਾਰ, ਸ਼ਸ਼ਾਂਕਧਰ ਅਤੇ ਗਣਾਧਿਪਤਿ ਨੂੰ—ਸਵਾਹਾ।

ਏਤੈਰ੍ਮ੍ਮਨੁਭਿਃ ਸ੍ਵਾਹਾਨ੍ਤੈਃ ਪੂਜ੍ਯ ਤਿਲਹੋਮਾਦਿਨਾਰ੍ਥਭਾਕ੍ । ਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਵੀਜਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਨਮੋऽਨ੍ਤਕੈਃ ।। ੩੪੮.

ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ 'ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ 'ਕਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ 'ਨਮੋ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ਵਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰੇਫਦ੍ਵਿਰ੍ਮੁਖਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਆਹ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਦੇ ।। ੩੪੮.

ਮੰਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾ 'ਰ' ਜਾਂ ਦੋਹਰਾ 'ਵ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ 'ਕ' ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਤਿਆਯਨ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਵਿਅਾਕਰਨ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸਾਰਂ ਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਕਮ੍ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਵਿਬੋਧਾਯ ਬਾਲਾਨਾਂ ਬੋਧਨਾਯ ਚ ।। ੩੪੯.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵਿਅਾਕਰਨ ਦਾ ਸਾਰ, ਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ, ਕਾਤਿਆਯਨ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਿਸਿਦ੍ਧਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰਸਨ੍ਧਿਮਥਾਦਿਤਃ । ਦਣ੍ਡਾਗ੍ਰਂ ਸਾਗਤਾ ਦਧੀਦਂ ਨਦੀਹਤੇ ਮਧੂਦਕਂ ।। ੩੫੦.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਰੂਪ, ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, 'ਦੰਡਾਗ੍ਰ', 'ਸਾਗਤਾ', 'ਦਧੀਦੰ', 'ਨਦੀਹਤੇ', 'ਮਧੂਦਕੰ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਪਿਤॄषਭਃ ਲॄਕਾਰਸ਼੍ਚ ਤਵੇਦਂ ਸਕਲੋਦਕਂ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਰ੍ਚ੍ਚੋऽਯਂ ਤਵਲ੍ਕਾਰਃ ਸੈषਾ ਸੈਨ੍ਦ੍ਰੀ ਤਵੌਦਨਮ੍ ।। ੩੫੦.

'ਪਿਤ੍ਰਸ਼ਭ', 'ਲ੍ਰ' ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਇਹ, ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ, 'ਤਵਲਕਾਰ', ਇਹ 'ਸੈੰਦਰੀ', ਤੇਰਾ ਭੋਜਨ ਹੈ।

ਸ਼ਟ੍ਟੌਘੋऽਭਵਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵ੍ਯਸੁਧੀਰ੍ਵਸ੍ਵਲਙ੍ਕृਤਂ । ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥੋਪਵਨਂ ਦਾਤ੍ਰੀ ਨਾਯਕੋ ਲਾਵਕੋ ਨਯਃ ।। ੩੫੦.

'ਸ਼ਟਟੌਘ' ਇਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, 'ਵਯਸੁਧੀਰ', 'ਵਸਵਲੰਕ੍ਰਿਤੰ'; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, 'ਉਪਵਨ', 'ਦਾਤ੍ਰੀ', 'ਨਾਯਕ', 'ਲਾਵਕ', 'ਨਯ'।

ਤਇਹ ਤਯਿਹੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤੇऽਤ੍ਰ ਯੋਤ੍ਰ ਜਲੇऽਕਜਂ । ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਨੋ ਅਹੋ ਏਹਿ ਅ ਅਵੇਹਿ ਇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਕਂ ।। ੩੫੦.

'ਤੈਹਾ', 'ਤਯਿਹੇ' ਆਦਿ; 'ਤੇ' ਇਥੇ, 'ਯੋਤ੍ਰ', 'ਜਲੇ', 'ਅਕਜੰ'; 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਰ', 'ਨੋ', 'ਅਹੋ', 'ਏਹੀ', 'ਅ', 'ਅਵੇਹੀ', 'ਇ', 'ਇੰਦਰਕੰ'।

ਉ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਵੀ ਏਤੌ ਵਾਯੂ ਏਤੌ ਵਨੇ ਇਮੇ । ਅਮੀ ਏਤੇ ਯਜ੍ਞਭੂਤੇ ਏਹਿ ਦੇਵ ਇਮਨ੍ਨਯ ।। ੩੫੦.

'ਉ', ਉਠੋ, ਕਵੀਓ; 'ਏਤਉ', ਹਵਾ; 'ਏਤਉ', ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ; ਇਹ ਯਜਨ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਆਓ, ਦੇਵ, ਇਹ ਲਿਆਓ।

ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਿ ਵ੍ਯਞ੍ਜਾਨਾਨਾਂ ਵਾਗ੍ਯਤੋऽਜੇਕਮਾਤृਕਃ । षਡੇਤੇ ਤਦਿਮੇ ਵਾਦਿਵਾਙ੍‌ਨੀਤਿਃ षਣ੍ਮੁਖਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੫੦.

ਮੈਂ ਵਿਆੰਜਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੰਧੀ, ਇਕ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਇਹ ਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਾਣੀ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ਣਮੁਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਵਾਙ੍‌ਮਨਸਂ ਵਾਗ੍‌ਭਾਵਾਦਿਰ੍ਵਾਕ੍ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰਕਂ । ਤਲ੍ਲੁਨਾਤਿ ਤਚ੍ਚਰੇਚ੍ਚ ਕ੍ਰੁਙ੍‌ਙਾਸ੍ਤੇ ਸੁਗਣ੍ਣਿਹ ।। ੩੫੦.

ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ, ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਾਣੀ ਨਰਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ; ਉਹ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦੀ ਹੈ, 'ਕ੍ਰੁੰਨਾਸਤੇ', 'ਸੁਗੰਨਿਹ'।

ਭਵਾਂਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਭਵਾਂਸ਼੍ਛਾਤ੍ਰੋ ਭਵਾਂष੍ਟੀਕਾ ਭਵਾਂष੍ਠਕਃ । ਭਵਾਂਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਭਵਾਂਸ੍ਥੇਯਾਤ੍ ਭਵਾਂਲ੍ਲੇਖਾ ਭਵਾਞ੍ਜਯਃ ।। ੩੫੦.

'ਭਵਾਂਸ਼ਚਰਨ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਛਾਤ੍ਰੋ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਟੀਕਾ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਠਕ'; 'ਭਵਾਂਸ਼ਤੀਰਥੰ', 'ਭਵਾਂਸ਼ਥੇਯਾਤ', 'ਭਵਾਂਲੇਖਾ', 'ਭਵਾਂਜਯ'।

ਭਵਾਞ੍ਛੇਤੇ ਭਵਾਞ੍ਚ੍‌ਸ਼ੇਤੇ ਭਵਾਞ੍‌ਸ਼ੇਤੇ ਭਵਾਣ੍ਡੀਨਃ । ਤ੍ਵਮ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਤ੍ਵਙ੍ਕਰੋष੍ਯਾਦਿਃ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਜਃ ।। ੩੫੦.

'ਭਵਾਂਛੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਚਛੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਸ਼ੇਤੇ', 'ਭਵਾਂਡੀਨ'; ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਆਦਿ; ਸੰਧੀ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ ਕष੍ਟਃ ਕष੍ਠਃ ਕਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕਸ਼੍ਚਲੇਤ੍ । ਕ ਖਨੇਤ੍ ਕ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਮ ਕ " ਪਠੇਤ੍ " ਫਲੇਤ ਵਾ ।। ੩੫੦.

ਕੋਈ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਕਸ਼ਟ', 'ਕਸ਼ਠ', 'ਕਸਥ', ਕੋਈ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਖੋਦ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਃ ਕਃ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਃ ਕਸ੍ਸਾਵਰਃ ਕਃ ਸਾਵਰਃ । ਕਃ ਫਲੇਤ ਕਃ ਸ਼ਯਿਤਾ ਕੋऽਤ੍ਰ ਯੋਧਃ ਕ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੫੦.

'ਕਸ਼ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ', 'ਕ ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ', 'ਕਸਸਾਵਰ', 'ਕ ਸਾਵਰ'; ਕੌਣ ਫਲ ਲੈਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਕੌਣ ਯੋਧਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਦੇਵਾ ਏਤੇ ਭੋ ਇਹ ਸੋਦਰਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭਗੋ ਵ੍ਰਜ । ਸੁਪੂਃ ਸੁਦੂਰਾਤ੍ਰਿਰਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰ੍ਯਾਤਿ ਪੁਨਰ੍ਨ ਹਿ ।। ੩੫੦.

ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਦੋਸਤ, ਇਥੇ ਭਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਚੱਲ; 'ਸੁਪੂ', 'ਸੁਦੂਰਾਤ੍ਰਿ', ਇਥੇ, ਹਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਪੁਨਰੇਤਿ ਸ ਯਾਤੀਹ ਏष ਯਾਤਿ ਕ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪਂ ਤਵਚ੍ਛਤ੍ਰਂ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਧੀਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਮਚ੍ਛਿਦਤ੍ ।। ੩੫੦.

ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਛਤਰੀ ਜੋਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਦ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਿਭਕ੍ਤਿਸਿਦ੍ਧਰੂਪਞ੍ਚ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਸੁਪ੍ਤਿਙਸ਼੍ਚ ਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੫੧.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਤਿਆਯਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਹਨ, 'ਸੁਪਤਿੰਗ' ਅਤੇ 'ਸੁਪ', ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ।

ਸੁ ਔਜਸਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਾ ਅਮੌਟ੍‌ਸ਼ਸੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ । ਟਾਭ੍ਯਾਂ ਬਿਸਿਤਿ ਤृਤੀਯਾ ਙਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਪਿ ।। ੩੫੧.

'ਸੁ', 'ਉਜਸ', 'ਇਤੀ' ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹਨ; 'ਅਮੌਟਸ਼ਸੋ' ਦੂਜੀ ਹੈ; 'ਟਾਭਿਆੰ', 'ਬਿਸਿਤੀ' ਤੀਜੀ ਹੈ; 'ਙਭਿਆੰ', 'ਭਿਆਸ' ਚੌਥੀ ਵੀ ਹੈ।

ਙਸਿਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਃ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਙਸੋਸਾਮਿਤਿ षष੍ਠ੍ਯਪਿ । ਙਿਓਸ੍ਤੁਬਿਤਿ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਪਰਾਃ ।। ੩੫੧.

ਪੰਜਵੇਂ ਪਦ 'ਙਸਿ' ਤੇ 'ਭ੍ਯਸ' ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਪਦ 'ਙਸ' ਤੇ 'ਆਮ' ਨਾਲ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ 'ਙਿ' ਤੇ 'ਸੁ' ਨਾਲ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਹ੍ਯਜਨ੍ਤਞ੍ਚ ਹਲਨ੍ਤਕਂ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਨਪੁਂਸਕਂ ।। ੩੫੧.

ਨਾਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਲ ਜਾਂ ਹਲ। ਹਰ ਇਕ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਖ, ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ।