ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਚੋ ਦੁਰ੍ਜਨੇ ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਲੇ ਛਸ਼੍ਛੇਦੇ ਜਿਰ੍ਜ੍ਜਯਨੇ ਤਥਾ । ਜਂ ਗੀਤੇ ਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬਲੇ ਞੋ ਗਾਯਨੇ ਚ ਟਃ ।। ੩੪੮.

'ਚ' ਮੰਦ ਲੋਕ ਲਈ, 'ਚਿ' ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ; 'ਛ' ਕੱਟਣ ਲਈ, 'ਛਿ' ਜਿੱਤ ਲਈ; 'ਜੰ' ਗਾਇਨ ਲਈ, 'ਜ੍ਞ' ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ; 'ਟ' ਬਲ ਲਈ, 'ਞ' ਵੀ ਗਾਇਨ ਲਈ।

ਠਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਣ੍ਡਲੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਸ਼ਿਵੇ ਚੋਦ੍ਬਨ੍ਧਨੇ ਮਤਃ । ਡਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰੇ ਧ੍ਵਨੌ ਤ੍ਰਾਸੇ ਢਕ੍ਕਾਯਾਂ ਢੋ ਧ੍ਵਨੌ ਮਤਃ ।। ੩੪੮.

ਠਾ ਚੰਦ੍ਰਮੰਡਲ ਦੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ ਰੁਦ੍ਰਾ, ਧੁਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਢੱਕਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਢਾ ਨੂੰ ਧੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਣੋ ਨਿष੍ਕਰ੍षੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਚ ਤਸ਼੍ਚੌਰੇ ਕ੍ਰੋਡਪੁਚ੍ਛਕੇ । ਭਕ੍ਸ਼ਣੇ ਥਸ਼੍ਛੇਦਨੇ ਦੋ ਧਾਰਣੇ ਸ਼ੋਭਨੇ ਮਤਃ ।। ੩੪੮.

ਣਾ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਟਾ ਚੋਰ ਅਤੇ ਨੇਵਲੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਥਾ, ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਡਾ, ਫੜਨ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧੋ ਧਾਤਰਿ ਚ ਧੂਸ੍ਤੂਰੇ ਨੋ ਵृਨ੍ਦੇ ਸੁਗਤੇ ਤਥਾ । ਪ ਉਪਵਨੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਫਸ਼੍ਚ ਝਞ੍ਝਾਨਿਲੇ ਮਤਃ ।। ੩੪੮.

ਧਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧੂਸਤੂਰਾ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਫਾ ਝੰਜਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫੁਃ ਫੁਤ੍ਕਾਰੇ ਨਿष੍ਫਲੇ ਚ ਵਿਃ ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਭਞ੍ਚ ਤਾਰਕੇ । ਮਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਮ੍ਮਾਨਞ੍ਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਗੇ ਯੋ ਯਾਤृਵੀਰਣੇ ।। ੩੪੮.

ਫੁ ਫੂਕਣ ਅਤੇ ਫਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿ ਪੰਛੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭੰ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾ ਧਨ, ਇਜ਼ਤ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯਾ ਯਜਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੇ ਯੋਧਾ ਲਈ ਹੈ।

ਰੋ ਵਹ੍ਨੌ ਚ ਲਃ ਸ਼ਕ੍ਰੇ ਚ ਲੋ ਵਿਧਾਤਰਿ ਈਰਿਤਃ । ਵਿਸ਼੍ਲੇषਣੇ ਵੋ ਵਰੁਣੇ ਸ਼ਯਨੇ ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ਂ ਸੁਖੇ ।। ੩੪੮.

ਰਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਲਾ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਲੋ ਰਚਨਹਾਰ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੋ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਵਰੁਣ ਵਿੱਚ, ਲੇਟਣ ਵਿੱਚ। ਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ।

षਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇ ਸਃ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਸਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸਂ ਕਚੇ ਮਤਃ । ਧਾਰਣੇ ਹਸ੍ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਤ੍ਰੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਮਤਃ ।। ੩੪੮.

ਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲਈ ਹੈ। ਸਾ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ। ਸਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ। ਸੰ ਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਧਾ ਫੜਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕ੍ਸ਼ਾ ਕ੍ਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਲਈ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੋ ਨृਸਿਂਹੇ ਹਰੌ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਪਾਲਕਯੋਰਪਿ । ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰੋ ਦੇਵੋ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਾਯਕਃ ।। ੩੪੮.

ਕ੍ਸ਼ਾ ਨਰਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਦੋ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਕ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਦਾ ਮੰਤਰ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹੈਹਯਸ਼ਿਰਸੇ ਨਮਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਦੋ ਮਨੁਃ । ਅਕਾਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਮਾਤृਕਾਮਨ੍ਤ੍ਰ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੪੮.

ਹੈਹਯਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਮੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ।

ਏਕਪਦ੍ਮੇऽਰ੍ਚਯੇਦੇਤਾਨ੍ਨਵ ਦੁਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਭਗਵਤੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚਾਥ ਚਣ੍ਡਿਕਾ ।। ੩੪੮.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਭਗਵਤੀ, ਕਾਟਯਾਨੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡਿਕਾ।

ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਾ ਸੁਰਨਾਯਿਕਾ ਉਗ੍ਰਾ ਪਾਰ੍ਵ੍ਵਤੀ ਦੁਰ੍ਗਯਾ । ਓਂ ਚਣ੍ਡਿਕਾਯੈ ਵਿਦ੍ਮਹੇ ਭਗਵਤ੍ਯੈ ਧੀਮਹਿ ਤਨ੍ਨੋ ਦੁਰ੍ਗਾ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ । ਕ੍ਰਮਾਦਿ ਤੁ षੜਙ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗਣੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗੁਰੁਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੪੮.

ਪ੍ਰਚੰਡਾ, ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰੀ, ਉਗ੍ਰਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ। 'ਓਂ ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਭਗਵਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਦੁਰਗਾ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ।' ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰੰਗ, ਗਣ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾਪਰਾਜਿਤਾ ਚਾਥ ਜਯਾ ਚ ਵਿਜਯਾ ਤਤਃ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਮਙ੍ਗਲਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵਤੀ ।। ੩੪੮.

ਅਜਿਤਾ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ਫਿਰ ਜਯਾ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ। ਕਾਟਯਾਨੀ, ਭਦਰਕਾਲੀ, ਮੰਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਿਰੇਵਤੀ।

ਸਿਦ੍ਦਾਦਿਵਟੁਕਾਃ ਪੂਜ੍ਯਾ ਹੇਤੁਕਸ਼੍ਚ ਕਪਾਲਿਕਃ । ਏਕਪਾਦੋ ਭੀਮਰੂਪੋ ਦਿਕ੍ਪਾਲਾਨ੍ਮਧ੍ਯਤੋ ਨਵ ।। ੩੪੮.

ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਹੇਤੁਕਾ ਅਤੇ ਕਪਾਲਿਕਾ ਵੀ। ਇਕਪਾਦ, ਭੀਮ ਰੂਪ ਅਤੇ ਦਿਸਾ ਦੇ ਨੌਂ ਰਖਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ।

ਹ੍ਰੀਂ ਦੁਰ੍ਗੇ ਦੁਰ੍ਗੇ ਰਕ੍ਸ਼ਣਿ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਗੌਰੀ ਪੂਜ੍ਯਾ ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੪੮.

'ਹ੍ਰੀੰ, ਦੁਰਗੇ, ਦੁਰਗੇ, ਰੱਖ! ਸਵਾਹਾ'—ਮੰਤਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ। ਗੌਰੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞਾਨਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾਚਾ ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਤਥਾ । ਕਾਮਿਨੀ ਕਾਮਮਾਲਾ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪੂਜਨਂ ।। ੩੪੮.

ਪ੍ਰਜਨਾ, ਗਿਆਨਾ, ਕਿਰਿਆ, ਵਾਚਾ, ਵਾਗੀਸ਼ੀ, ਜਵਾਲਿਨੀ, ਕਾਮਿਨੀ, ਕਾਮਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਓਂ ਗਂ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰੋऽਯਂ ਗਂ ਵਾ ਗਣਪਤਯੇ ਨਮਃ । षੜਙ੍ਗੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ ਕਦਨ੍ਕਤਾਕ੍ਸ਼ਪਰਸ਼ੂਤ੍ਕਟਃ ।। ੩੪੮.

'ਓਂ ਗੰ ਸਵਾਹਾ' ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਹੈ ਜਾਂ 'ਗੰ, ਗਣਪਤਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ'। ਸ਼ਰੰਗ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਵਕਰੀ ਨਜ਼ਰ, ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਹੈ।

ਸਮੋਦਕੋऽਥ ਗਨ੍ਧਾਦਿਗਨ੍ਧੋਲ੍ਕਾਯੇਤਿ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਗਜੋ ਮਹਾਗਣਪਤਿਰ੍ਮ੍ਮਹੋ ਲ੍ਕਃ ਪੂਜ੍ਯ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੮.

ਮੋਦਕ, ਫਿਰ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਦੀ ਜੋਤ ਅਨੁਸਾਰ। ਹਾਥੀ, ਮਹਾ ਗਣਪਤਿ ਅਤੇ ਮਹਾ ਲਕਾ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

ਕੁष੍ਮਾਣ੍ਡਾਯ ਏਕਦਨ੍ਤਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨ੍ਤਕਾਯ ਸ਼੍ਯਾਮਦਨ੍ਤਵਿਕਟਹਰਹਾਸਾਯ । ਲਮ੍ਵਨਾਸ਼ਾਨਨਾਯ ਪਦ੍ਮਦਂष੍ਟ੍ਰਾਯ ਮੇਘੋਲ੍ਕਾਯ ਧੂਮੋਲ੍ਕਾਯ । ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼੍ਵਰਾਯ ਵਿਕਟੋਤ੍ਕਟਾਯ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਗਮਨਾਯ ।। ੩੪੮.

ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ, ਏਕਦੰਤ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਸ਼ਿਆਮਦੰਤ, ਵਿਕਟ, ਹਰਾ, ਹਾਸਾ; ਲੰਵਨਾਸ਼ਾਨ, ਪਦਮਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਮੇਘੋਲਕਾ, ਧੂਮੋਲਕਾ; ਵਕਰਤੁੰਡ, ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਕਟਉਤਕਟ ਅਤੇ ਗਜੇੰਦਰਗਮਨ ਨੂੰ।

ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼੍ਵਰਾਯ ਵਿਕਟੋਤ੍ਕਟਾਯ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਗਮਨਾਯ । ਭੁਜਗੇਨ੍ਦ੍ਰਹਾਰਾਯ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਧਰਾਯ ਗਣਾਧਿਪਤਯੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ।। ੩੪੮.

ਵਕਰਤੁੰਡ, ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਕਟਉਤਕਟ, ਗਜੇੰਦਰਗਮਨ; ਭੁਜਗੇਂਦ੍ਰਹਾਰ, ਸ਼ਸ਼ਾਂਕਧਰ ਅਤੇ ਗਣਾਧਿਪਤਿ ਨੂੰ—ਸਵਾਹਾ।

ਏਤੈਰ੍ਮ੍ਮਨੁਭਿਃ ਸ੍ਵਾਹਾਨ੍ਤੈਃ ਪੂਜ੍ਯ ਤਿਲਹੋਮਾਦਿਨਾਰ੍ਥਭਾਕ੍ । ਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਵੀਜਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਨਮੋऽਨ੍ਤਕੈਃ ।। ੩੪੮.

ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ 'ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ 'ਕਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ 'ਨਮੋ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ਵਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰੇਫਦ੍ਵਿਰ੍ਮੁਖਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਆਹ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਦੇ ।। ੩੪੮.

ਮੰਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾ 'ਰ' ਜਾਂ ਦੋਹਰਾ 'ਵ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ 'ਕ' ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਤਿਆਯਨ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਵਿਅਾਕਰਨ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸਾਰਂ ਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਕਮ੍ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਵਿਬੋਧਾਯ ਬਾਲਾਨਾਂ ਬੋਧਨਾਯ ਚ ।। ੩੪੯.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵਿਅਾਕਰਨ ਦਾ ਸਾਰ, ਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ, ਕਾਤਿਆਯਨ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਿਸਿਦ੍ਧਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰਸਨ੍ਧਿਮਥਾਦਿਤਃ । ਦਣ੍ਡਾਗ੍ਰਂ ਸਾਗਤਾ ਦਧੀਦਂ ਨਦੀਹਤੇ ਮਧੂਦਕਂ ।। ੩੫੦.

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਰੂਪ, ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, 'ਦੰਡਾਗ੍ਰ', 'ਸਾਗਤਾ', 'ਦਧੀਦੰ', 'ਨਦੀਹਤੇ', 'ਮਧੂਦਕੰ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਪਿਤॄषਭਃ ਲॄਕਾਰਸ਼੍ਚ ਤਵੇਦਂ ਸਕਲੋਦਕਂ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਰ੍ਚ੍ਚੋऽਯਂ ਤਵਲ੍ਕਾਰਃ ਸੈषਾ ਸੈਨ੍ਦ੍ਰੀ ਤਵੌਦਨਮ੍ ।। ੩੫੦.

'ਪਿਤ੍ਰਸ਼ਭ', 'ਲ੍ਰ' ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਇਹ, ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ, 'ਤਵਲਕਾਰ', ਇਹ 'ਸੈੰਦਰੀ', ਤੇਰਾ ਭੋਜਨ ਹੈ।

ਸ਼ਟ੍ਟੌਘੋऽਭਵਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵ੍ਯਸੁਧੀਰ੍ਵਸ੍ਵਲਙ੍ਕृਤਂ । ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥੋਪਵਨਂ ਦਾਤ੍ਰੀ ਨਾਯਕੋ ਲਾਵਕੋ ਨਯਃ ।। ੩੫੦.

'ਸ਼ਟਟੌਘ' ਇਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, 'ਵਯਸੁਧੀਰ', 'ਵਸਵਲੰਕ੍ਰਿਤੰ'; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, 'ਉਪਵਨ', 'ਦਾਤ੍ਰੀ', 'ਨਾਯਕ', 'ਲਾਵਕ', 'ਨਯ'।

ਤਇਹ ਤਯਿਹੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤੇऽਤ੍ਰ ਯੋਤ੍ਰ ਜਲੇऽਕਜਂ । ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਨੋ ਅਹੋ ਏਹਿ ਅ ਅਵੇਹਿ ਇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਕਂ ।। ੩੫੦.

'ਤੈਹਾ', 'ਤਯਿਹੇ' ਆਦਿ; 'ਤੇ' ਇਥੇ, 'ਯੋਤ੍ਰ', 'ਜਲੇ', 'ਅਕਜੰ'; 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਰ', 'ਨੋ', 'ਅਹੋ', 'ਏਹੀ', 'ਅ', 'ਅਵੇਹੀ', 'ਇ', 'ਇੰਦਰਕੰ'।

ਉ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਵੀ ਏਤੌ ਵਾਯੂ ਏਤੌ ਵਨੇ ਇਮੇ । ਅਮੀ ਏਤੇ ਯਜ੍ਞਭੂਤੇ ਏਹਿ ਦੇਵ ਇਮਨ੍ਨਯ ।। ੩੫੦.

'ਉ', ਉਠੋ, ਕਵੀਓ; 'ਏਤਉ', ਹਵਾ; 'ਏਤਉ', ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ; ਇਹ ਯਜਨ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਆਓ, ਦੇਵ, ਇਹ ਲਿਆਓ।

ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਿ ਵ੍ਯਞ੍ਜਾਨਾਨਾਂ ਵਾਗ੍ਯਤੋऽਜੇਕਮਾਤृਕਃ । षਡੇਤੇ ਤਦਿਮੇ ਵਾਦਿਵਾਙ੍‌ਨੀਤਿਃ षਣ੍ਮੁਖਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੫੦.

ਮੈਂ ਵਿਆੰਜਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੰਧੀ, ਇਕ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਇਹ ਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਾਣੀ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ਣਮੁਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

ਵਾਙ੍‌ਮਨਸਂ ਵਾਗ੍‌ਭਾਵਾਦਿਰ੍ਵਾਕ੍ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰਕਂ । ਤਲ੍ਲੁਨਾਤਿ ਤਚ੍ਚਰੇਚ੍ਚ ਕ੍ਰੁਙ੍‌ਙਾਸ੍ਤੇ ਸੁਗਣ੍ਣਿਹ ।। ੩੫੦.

ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ, ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਾਣੀ ਨਰਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ; ਉਹ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦੀ ਹੈ, 'ਕ੍ਰੁੰਨਾਸਤੇ', 'ਸੁਗੰਨਿਹ'।