ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੂੜ੍ਹਾਰ੍ਥਤਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਤਾ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾਰ੍ਥਤਾ । ਅਵਿਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਤਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗੂੜ੍ਹਾਰ੍ਥਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੭.

ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਥ, ਉਲਟਾ ਅਰਥ, ਸੰਦੇਹੀ ਅਰਥ, ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦੁਃਖਸਂਵੇਦ੍ਯੋ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥ੍ਤਾ ਪੁਨਃ । ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮਲੀਮਸਾ ।। ੩੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤਜਰਬਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਅਰਥ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਛਤ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਲਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਏਤਾਮੇਵੋਪਸਰ੍ਪਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਮਾਨਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾਰ੍ਥਤਾਂ ।। ੩੪੭.

ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਇੱਛਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹੀ ਅਰਥ ਜਾਂ ਅੰਬਿਗੁਆਸਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦੋषਤ੍ਵਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸਜ੍ਜਨੋਦ੍ਵੇਜਨਾਦृਤੇ । ਅਸੁਖੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਂ ਕष੍ਟਤ੍ਵਂ ਸਮਯਾਚ੍ਯੁਤਿਃ ।। ੩੪੭.

ਦੋਸ਼ ਤਬ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਔਖੀ ਉਚਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਔਖਾਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਾਮਯਿਤਤਾ ਨੇਯਾਮੇਤਾਞ੍ਚ ਮੁਨਯੋ ਜਗੁਃ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾ ਤੁ ਜਘਨ੍ਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਲੀਕृਤਾ ।। ੩੪੭.

ਇਹ ਅਸਮਝੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਗੰਦੇਪਣ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੀਚ ਜਾਂ ਘਟੀਆ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਗ੍ਰਾਮ੍ਯਵਾਚ੍ਯਸ੍ਯ ਵਚਨਾਤ੍ਸ੍ਮਰਣਾਦਪਿ । ਤਦ੍ਵਾਚਕਪਦੇਨਾਭਿਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਜਨਤਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਨਾਲ।

ਦੋषਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਪ੍ਰਾਤਿਸ੍ਵਿਕੋऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਅਨੇਕਭਾਗੁਪਾਲਮ੍ਭਃ ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪੭.

ਦੋਸ਼ ਆਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਦੋਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਕਯੋਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਸਨ੍ਧਿਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ । ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਸਾਧਾਰਣਾ ਮਤਾਃ ।। ੩੪੭.

ਪੰਜ ਆਮ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲਤ ਜੋੜ, ਦੁਹਰਾਵਾ, ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਤ ਸੰਬੰਧ।

ਅਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਯਾਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭ੍ਰष੍ਟਕਾਰਕਤਾ ਪੁਨਃ । ਸਰ੍ਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਕਾਰਕਾਭਾਵੋ ਵਿਸਨ੍ਧਿਃ ਸਨ੍ਧਿਦੂषਣਮ੍ ।। ੩੪੭.

ਕਰਮ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਤ੍ਰੈਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਕਰਤਾ ਦੀ ਗਲਤੀ, ਕਰਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਗਲਤ ਜੋੜ ਅਤੇ ਜੋੜ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਵਿਗਤੋ ਵਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾ ਸਨ੍ਧਿਃ ਸ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਵ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਤਾ ਕष੍ਟਪਾਦਾਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਗਮਾਤ੍ ।। ੩੪੭.

ਜੋੜ ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕਠੋਰ ਪਾਠ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮਾਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਾਦਭਿਧਾਨਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਤਤ੍ । ਅਰ੍ਥਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਦਾਵृਤ੍ਤਿਰਰ੍ਥਾਵृਤ੍ਤਿਰਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਦੁਹਰਾਵਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਲਣ ਨਾਲ: ਜਾਂ ਅਰਥ ਦਾ ਦੁਹਰਾਵਾ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ; ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਦੁਹਰਾਵਾ ਵੀ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਥਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ । ਨਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪਦਾਵृਤ੍ਤੌ ਵਾਚ੍ਯਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪਦਮ੍ ।। ੩੪੭.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਦੁਹਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।

ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾ ਸੁष੍ਠੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵ੍ਯਵਧਾਨਤਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਭਾषਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪੭.

ਵਿਖੰਡਤ ਸੰਬੰਧ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਜੋੜ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਆ ਜਾਣ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਾਵੇਪਿ ਤਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਵਧਾਨਾਤ੍ਤ੍ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਸਾ । ਅਨ੍ਤਰਾ ਪਦਵਾਕ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਉਹ ਦੋ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਮੁੜ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਨਾਲ।

ਵਾਚ੍ਯਮਰ੍ਥਾਰ੍ਥ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ ਪਦਵਾਕ੍ਯਯੋਃ । ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਾਚ੍ਯਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯਞ੍ਚੇਤਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਰਥ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਇष੍ਟਵ੍ਯਾਘਾਤਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਯਾਦਸਮਰ੍ਥਤਾ । ਅਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤਾ ਤਥਾ ।। ੩੪੭.

ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਅਸਰਦਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਚਾਹੀਦੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਸਿੱਧ ਹੋਣਾ, ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਅਣਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਕਾਲਾਤੀਤਤ੍ਵਸਙ੍ਕਰਃ । ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਸਪਕ੍ਸ਼ੇ ਨਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਵਿਪਕ੍ਸ਼ੇऽਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮੇਵ ਤਤ੍ ।। ੩੪੭.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ, ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯੇषੁ ਪਰਿषਦ੍ਯਾਨਾਂ ਨ ਭਵੇਦਪ੍ਯਰੁਨ੍ਤੁਦਮ੍ । ਏਕਾਦਸ਼ਨਿਰਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਦੁष੍ਕਰਾਦੌ ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ।। ੩੪੭.

ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਲਈ, ਦੋਸ਼ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਗਿਆਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਔਖੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਦੁਃਖੀਕਰੋਤਿ ਦੋषਜ੍ਞਾਨ੍ ਗੂਢਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਨ ਦੁष੍ਕਰੇ । ਨ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤੋਦ੍ਵੇਗਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਰ੍ਲ੍ਲੋਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਦੋਸ਼ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੁਕਵੇ ਅਰਥ ਔਖੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਜੇਕਰ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੰਡੂਪਨ ਜੋ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

ਕ੍ਰਿਯਾਭ੍ਰਂਸ਼ੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਧ੍ਯਾਹਾਰਯੋਗਤਃ । ਭ੍ਰष੍ਟਕਾਰਕਤਾਕ੍ਸ਼ੇਪਬਲਾਧ੍ਯਾਹृਤਕਾਰਕੇ ।। ੩੪੭.

ਕਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯੋ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਨੈਵ ਕ੍ਸ਼ਤਂ ਵਿਗਤਸਨ੍ਧਿਨਾ । ਕष੍ਟਪਾਠਾਦ੍ਵਿਸਨ੍ਧਿਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਚਾਦੌ ਨ ਦੁਰ੍ਭਗਮ੍ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਜੋੜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਠੋਰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਔਖੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾ ਜਾਂਦਾ।

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸੇ ਪਦਾਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾ ਸ਼ੁਭਾ । ਨਾਰ੍ਥਸਂਗ੍ਰਹਣੇ ਦੋषੋ ਵ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨ੍ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੭.

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ-ਦੁਹਰਾਵਾ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਤ ਸੰਬੰਧ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਰਥ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਵਿਭਕ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਾਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਵੇਗੋ ਨ ਧੀਮਤਾਂ । ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮੁਪ੍ਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ ।। ੩੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਕਤੀ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਥੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

ਅਨੇਕਸ੍ਯ ਤਥੈਕੇਨ ਬਹੂਨਾਂ ਬਹੁਭਿਃ ਸ਼ੁਭਾ । ਕਵੀਨਾਂ ਸਮੁਦਾਚਾਰਃ ਸਮਯੋ ਨਾਮ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੪੭.

ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੀ ਥਾਂ ਕਈ, ਕਈ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ, ਜਾਂ ਕਈ ਦੀ ਥਾਂ ਕਈ, ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਦ੍ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸਿਦ੍ਧਸੈਦ੍ਧਾਨ੍ਤਿਕਾਨਾਞ੍ਚ ਕਵੀਨਾਞ੍ਚਾਵਿਵਾਦਤਃ ।। ੩੪੭.

ਪਰੰਪਰਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਜਾਂ ਖਾਸ, ਤੇ ਇਹ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਸਥਾਪਤ ਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਸੌ ਸਮਯੋ ਮਤਃ । ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਿਕਾ ਯੇਨ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਨਿਰਤ੍ਯਯਂ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਮ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਮਤ ਵਾਲੇ ਬਿਨਾ ਭੁੱਲ ਦੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਕਿਯਨ੍ਤ ਏਵ ਵਾ ਯੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਤੇਨ ਸ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਛੇਦਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਦ੍‌ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਤੋ ਯਥਾ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਮਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਭੁੱਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਰ੍ਕਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੁਨੇਃ ਕਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗਿਕਾ । ਭੂਤਚੈਤਨ੍ਯਤਾ ਕਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਤਰਕ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਨਾਸਵਾਦੀ ਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਈ ਗਿਆਨ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਸ੍ਥੂਲਤਾਸ਼ਬਪ੍ਦਾਨੇਕਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਥਾਰ੍ਹਤਃ । ਸ਼ੈਵਵੈष੍ਣਵਸ਼ਾਕ੍ਤੇਯਸੌਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਿਨਾਂ ਮਤਿਃ ।। ੩੪੭.

ਅਰਹਤ ਵੱਡੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੂਰ ਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਮਤ ਹੈ।