ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਦਾਰੁਣੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸਤ੍ਯਮੁਪਵਰ੍ਣਨਂ । ਉਚ੍ਚੈਃ ਪਰਿਣਤਿਃ ਕਾਪਿ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਕਿਸੇ ਨਾਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ 'ਪਾਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਖਾਰ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਵੀਕਾਨਾਰਿਕੇਲਾਮ੍ਬੁਪਾਕਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਵ੍ਵਿਧਃ । ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਸੌਰਸ੍ਯਂ ਮृਦ੍ਵੀਕਾਪਾਕ ਏਵ ਸਃ ।। ੩੪੬.

ਮੁੰਬੀ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਮੁੰਬੀ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯਃ ਸ ਰਾਗ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ । ਅਬ੍ਯਾਸੋਪਹਿਤਃ ਕਾਨ੍ਤਿਂ ਸਹਜਾਮਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੪੬.

ਕਾਵਿ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਾਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਭਾ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਸੁਮ੍ਭੋ ਨੀਲੀ ਰਾਗਸ਼੍ਚ ਸ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਵੈਸ਼ੇषਿਕਃ ਪਰਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਗੋਚਰਃ ।। ੩੪੬.

ਹਲਦੀ, ਕਸੁੰਭ, ਨੀਲੀ — ਇਹ ਰਾਗ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਦ੍ਵੇਗਜਨਕੋ ਦੋषਃ ਸਭ੍ਯਾਨਾਂ ਸ ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਵਕ੍ਤृਵਾਚਕਵਾਚ੍ਯਾਨਾਮੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਨਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਦੋਸ਼ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲ, ਅਤੇ ਅਰਥ — ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਨੁਸਾਰ।

ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਾ ਕਵਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਤੇ ਸ ਚ ਭੇਦਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਹਾਨੋऽਵਿਨੀਤਃ ਸਨ੍ਨਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਂਧਃ ।। ੩੪੭.

ਇੱਥੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ 'ਕਵੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਦੇਹੀ, ਅਣਸ਼ਿਸ਼ਤ, ਅਣਜਾਣ, ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਪਰਿਭਾषਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਥਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਿਵਾਚਕਮ੍ । ਤਦ੍‌ਭੇਦੋ ਪਦਵਾਕ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਕਥਿਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦ੍ਵ੍ਯੋਃ ।। ੩੪੭.

ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਬੋਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਅਸਾਧੁਤ੍ਵਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਪਦਨਿਗ੍ਰਹੌ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਸਾਧੁਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ।। ੩੪੭.

ਅਸਹੀਤਾ ਅਤੇ ਅਣਵਰਤਨ — ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਅਸਹੀਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋਵੇ।

ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਰਨਿਬਦ੍ਧਤ੍ਵਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਛਾਨ੍ਦਸਤ੍ਵਮਵਿਸ੍ਪष੍ਟਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕष੍ਟਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਣਵਰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਬੋਲ, ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਅਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਦਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤ੍ਵਞ੍ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ । ਛਾਨ੍ਦਸਤ੍ਵਂ ਨ ਭਾषਾਯਾਮਵਿਸ੍ਪष੍ਟਮਬੋਧਤਃ ।। ੩੪੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਹਨ: ਅਸਮਝੀ ਅਤੇ ਗੰਦੇਪਣ ਵੀ। ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਬੋਲ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਣਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੂੜ੍ਹਾਰ੍ਥਤਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਤਾ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾਰ੍ਥਤਾ । ਅਵਿਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਤਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗੂੜ੍ਹਾਰ੍ਥਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੭.

ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਥ, ਉਲਟਾ ਅਰਥ, ਸੰਦੇਹੀ ਅਰਥ, ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦੁਃਖਸਂਵੇਦ੍ਯੋ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥ੍ਤਾ ਪੁਨਃ । ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮਲੀਮਸਾ ।। ੩੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤਜਰਬਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਅਰਥ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਛਤ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਲਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਏਤਾਮੇਵੋਪਸਰ੍ਪਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਮਾਨਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾਰ੍ਥਤਾਂ ।। ੩੪੭.

ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਇੱਛਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹੀ ਅਰਥ ਜਾਂ ਅੰਬਿਗੁਆਸਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦੋषਤ੍ਵਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸਜ੍ਜਨੋਦ੍ਵੇਜਨਾਦृਤੇ । ਅਸੁਖੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਂ ਕष੍ਟਤ੍ਵਂ ਸਮਯਾਚ੍ਯੁਤਿਃ ।। ੩੪੭.

ਦੋਸ਼ ਤਬ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਔਖੀ ਉਚਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਔਖਾਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਾਮਯਿਤਤਾ ਨੇਯਾਮੇਤਾਞ੍ਚ ਮੁਨਯੋ ਜਗੁਃ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾ ਤੁ ਜਘਨ੍ਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਲੀਕृਤਾ ।। ੩੪੭.

ਇਹ ਅਸਮਝੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਗੰਦੇਪਣ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੀਚ ਜਾਂ ਘਟੀਆ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਗ੍ਰਾਮ੍ਯਵਾਚ੍ਯਸ੍ਯ ਵਚਨਾਤ੍ਸ੍ਮਰਣਾਦਪਿ । ਤਦ੍ਵਾਚਕਪਦੇਨਾਭਿਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਜਨਤਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਨਾਲ।

ਦੋषਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਪ੍ਰਾਤਿਸ੍ਵਿਕੋऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਅਨੇਕਭਾਗੁਪਾਲਮ੍ਭਃ ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪੭.

ਦੋਸ਼ ਆਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਦੋਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਕਯੋਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਸਨ੍ਧਿਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ । ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਸਾਧਾਰਣਾ ਮਤਾਃ ।। ੩੪੭.

ਪੰਜ ਆਮ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲਤ ਜੋੜ, ਦੁਹਰਾਵਾ, ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਤ ਸੰਬੰਧ।

ਅਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਯਾਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭ੍ਰष੍ਟਕਾਰਕਤਾ ਪੁਨਃ । ਸਰ੍ਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਕਾਰਕਾਭਾਵੋ ਵਿਸਨ੍ਧਿਃ ਸਨ੍ਧਿਦੂषਣਮ੍ ।। ੩੪੭.

ਕਰਮ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਤ੍ਰੈਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਕਰਤਾ ਦੀ ਗਲਤੀ, ਕਰਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਗਲਤ ਜੋੜ ਅਤੇ ਜੋੜ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਵਿਗਤੋ ਵਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾ ਸਨ੍ਧਿਃ ਸ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਵ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਤਾ ਕष੍ਟਪਾਦਾਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਗਮਾਤ੍ ।। ੩੪੭.

ਜੋੜ ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕਠੋਰ ਪਾਠ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮਾਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਾਦਭਿਧਾਨਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਤਤ੍ । ਅਰ੍ਥਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਦਾਵृਤ੍ਤਿਰਰ੍ਥਾਵृਤ੍ਤਿਰਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਦੁਹਰਾਵਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਲਣ ਨਾਲ: ਜਾਂ ਅਰਥ ਦਾ ਦੁਹਰਾਵਾ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ; ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਦੁਹਰਾਵਾ ਵੀ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਥਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ । ਨਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪਦਾਵृਤ੍ਤੌ ਵਾਚ੍ਯਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪਦਮ੍ ।। ੩੪੭.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਦੁਹਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।

ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾ ਸੁष੍ਠੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵ੍ਯਵਧਾਨਤਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਭਾषਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪੭.

ਵਿਖੰਡਤ ਸੰਬੰਧ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਜੋੜ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਆ ਜਾਣ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਾਵੇਪਿ ਤਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਵਧਾਨਾਤ੍ਤ੍ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਸਾ । ਅਨ੍ਤਰਾ ਪਦਵਾਕ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਉਹ ਦੋ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਮੁੜ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਨਾਲ।

ਵਾਚ੍ਯਮਰ੍ਥਾਰ੍ਥ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ ਪਦਵਾਕ੍ਯਯੋਃ । ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਾਚ੍ਯਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯਞ੍ਚੇਤਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਰਥ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਇष੍ਟਵ੍ਯਾਘਾਤਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਯਾਦਸਮਰ੍ਥਤਾ । ਅਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤਾ ਤਥਾ ।। ੩੪੭.

ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਅਸਰਦਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਚਾਹੀਦੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਸਿੱਧ ਹੋਣਾ, ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਅਣਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਕਾਲਾਤੀਤਤ੍ਵਸਙ੍ਕਰਃ । ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਸਪਕ੍ਸ਼ੇ ਨਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਵਿਪਕ੍ਸ਼ੇऽਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮੇਵ ਤਤ੍ ।। ੩੪੭.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ, ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯੇषੁ ਪਰਿषਦ੍ਯਾਨਾਂ ਨ ਭਵੇਦਪ੍ਯਰੁਨ੍ਤੁਦਮ੍ । ਏਕਾਦਸ਼ਨਿਰਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਦੁष੍ਕਰਾਦੌ ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ।। ੩੪੭.

ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਲਈ, ਦੋਸ਼ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਗਿਆਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਔਖੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਦੁਃਖੀਕਰੋਤਿ ਦੋषਜ੍ਞਾਨ੍ ਗੂਢਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਨ ਦੁष੍ਕਰੇ । ਨ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤੋਦ੍ਵੇਗਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਰ੍ਲ੍ਲੋਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਦੋਸ਼ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੁਕਵੇ ਅਰਥ ਔਖੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਜੇਕਰ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੰਡੂਪਨ ਜੋ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।