ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਿਧਾਨਞ੍ਚ ਕੋਮਲਤ੍ਵਮੂਦਾਰਤਾ । ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਿਃ ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਤਦ੍‌ਭੇਦਾਃ षਟ੍‌ਚਕਾਸ਼ਤਿ ।। ੩੪੬.

ਮਿੱਠਾਸ, ਮਿਲਾਪ, ਨਰਮਤਾ, ਉੱਤਮਤਾ, ਪੱਕਾਪਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀਪਨ—ਇਹ ਛੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ।

ਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ष੍ਯਾਕਾਰਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਧੈਰ੍ਯ੍ਯਗਾਹਿਤਾ । ਸਮ੍ਬਿਧਾਨਂ ਪਰਿਕਰਃ ਸ੍ਯਾਦਪੇਕ੍ਸ਼ਇਤਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੩੪੬.

ਕ੍ਰੋਧ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਿਲਾਪ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍‌ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਤਾ । ਤਿਰਸ੍ਕृਤ੍ਯੈਵ ਮृਕਦੁਤਾ ਭਾਤਿ ਕੋਮਲਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਠੋਰਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕਰੜਾਪਨ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਮਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਗੁਣਲ੍ਯ ਤਦੁਦਾਰਤ੍ਵਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯਾਤਿਸੌष੍ਠਵਂ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਣ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਮਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਧਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਉੱਤਮਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਵ੍ਵਾਹਸ੍ਯੋਪਪਾਦਿਕਾਃ । ਯੁਕ੍ਤਯੋ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਃ ਪ੍ਰੌਢਾਪ੍ਰੌਢਿਰੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਕਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਕਾਪਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਮਯੋਗਤਃ । ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾਮਯਿਕਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੬.

ਚਾਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਵਾਇਤੀਪਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵੁਪਕੁਰ੍ਵ੍ਵਾਣੋ ਨਾਮ੍ਨੋਭਯਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰ੍ਸਾਦਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਯਥਾਸਙ੍‌ਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਾ ।। ੩੪੬.

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆਪਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਕੋ ਰਾਗ ਇਕਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ षਟ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਵਿਪਞ੍ਚਿਤਾਃ । ਪਾਕੋ ਰਾਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਪਾਠਭੇਦਃ ਸੁਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਪਦਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਕ ਜਾਂ ਰਾਗ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕ ਜਾਂ ਰਾਗ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਕਰ੍षਵਾਨ੍ ਗੁਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਕ੍ਤੇਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਤਤ੍ਸੌਭਾਗ੍ਯਮੁਦਾਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੪੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾਸਙ੍‌ਖ੍ਯਮਨੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਤਿਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਸਮਯੇ ਵਰ੍ਣਨੀਯਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ।। ੩੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਰੜੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

ਅਦਾਰੁਣੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸਤ੍ਯਮੁਪਵਰ੍ਣਨਂ । ਉਚ੍ਚੈਃ ਪਰਿਣਤਿਃ ਕਾਪਿ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਕਿਸੇ ਨਾਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ 'ਪਾਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਖਾਰ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਵੀਕਾਨਾਰਿਕੇਲਾਮ੍ਬੁਪਾਕਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਵ੍ਵਿਧਃ । ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਸੌਰਸ੍ਯਂ ਮृਦ੍ਵੀਕਾਪਾਕ ਏਵ ਸਃ ।। ੩੪੬.

ਮੁੰਬੀ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਮੁੰਬੀ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯਃ ਸ ਰਾਗ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ । ਅਬ੍ਯਾਸੋਪਹਿਤਃ ਕਾਨ੍ਤਿਂ ਸਹਜਾਮਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੪੬.

ਕਾਵਿ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਾਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਭਾ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਸੁਮ੍ਭੋ ਨੀਲੀ ਰਾਗਸ਼੍ਚ ਸ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਵੈਸ਼ੇषਿਕਃ ਪਰਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਗੋਚਰਃ ।। ੩੪੬.

ਹਲਦੀ, ਕਸੁੰਭ, ਨੀਲੀ — ਇਹ ਰਾਗ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਦ੍ਵੇਗਜਨਕੋ ਦੋषਃ ਸਭ੍ਯਾਨਾਂ ਸ ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਵਕ੍ਤृਵਾਚਕਵਾਚ੍ਯਾਨਾਮੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਨਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਦੋਸ਼ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲ, ਅਤੇ ਅਰਥ — ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਨੁਸਾਰ।

ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਾ ਕਵਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਤੇ ਸ ਚ ਭੇਦਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਹਾਨੋऽਵਿਨੀਤਃ ਸਨ੍ਨਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਂਧਃ ।। ੩੪੭.

ਇੱਥੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ 'ਕਵੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਦੇਹੀ, ਅਣਸ਼ਿਸ਼ਤ, ਅਣਜਾਣ, ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਪਰਿਭਾषਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਥਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਿਵਾਚਕਮ੍ । ਤਦ੍‌ਭੇਦੋ ਪਦਵਾਕ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਕਥਿਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦ੍ਵ੍ਯੋਃ ।। ੩੪੭.

ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਬੋਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਅਸਾਧੁਤ੍ਵਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਪਦਨਿਗ੍ਰਹੌ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਸਾਧੁਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ।। ੩੪੭.

ਅਸਹੀਤਾ ਅਤੇ ਅਣਵਰਤਨ — ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਅਸਹੀਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋਵੇ।

ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਰਨਿਬਦ੍ਧਤ੍ਵਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਛਾਨ੍ਦਸਤ੍ਵਮਵਿਸ੍ਪष੍ਟਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕष੍ਟਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਣਵਰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਬੋਲ, ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਅਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਦਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤ੍ਵਞ੍ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ । ਛਾਨ੍ਦਸਤ੍ਵਂ ਨ ਭਾषਾਯਾਮਵਿਸ੍ਪष੍ਟਮਬੋਧਤਃ ।। ੩੪੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਹਨ: ਅਸਮਝੀ ਅਤੇ ਗੰਦੇਪਣ ਵੀ। ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਬੋਲ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਣਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੂੜ੍ਹਾਰ੍ਥਤਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਤਾ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾਰ੍ਥਤਾ । ਅਵਿਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਤਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗੂੜ੍ਹਾਰ੍ਥਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੭.

ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਥ, ਉਲਟਾ ਅਰਥ, ਸੰਦੇਹੀ ਅਰਥ, ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦੁਃਖਸਂਵੇਦ੍ਯੋ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥ੍ਤਾ ਪੁਨਃ । ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮਲੀਮਸਾ ।। ੩੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤਜਰਬਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਅਰਥ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਛਤ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਲਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਏਤਾਮੇਵੋਪਸਰ੍ਪਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਮਾਨਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾਰ੍ਥਤਾਂ ।। ੩੪੭.

ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਇੱਛਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹੀ ਅਰਥ ਜਾਂ ਅੰਬਿਗੁਆਸਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦੋषਤ੍ਵਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸਜ੍ਜਨੋਦ੍ਵੇਜਨਾਦृਤੇ । ਅਸੁਖੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਂ ਕष੍ਟਤ੍ਵਂ ਸਮਯਾਚ੍ਯੁਤਿਃ ।। ੩੪੭.

ਦੋਸ਼ ਤਬ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਔਖੀ ਉਚਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਔਖਾਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਾਮਯਿਤਤਾ ਨੇਯਾਮੇਤਾਞ੍ਚ ਮੁਨਯੋ ਜਗੁਃ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾ ਤੁ ਜਘਨ੍ਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਲੀਕृਤਾ ।। ੩੪੭.

ਇਹ ਅਸਮਝੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਗੰਦੇਪਣ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੀਚ ਜਾਂ ਘਟੀਆ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਗ੍ਰਾਮ੍ਯਵਾਚ੍ਯਸ੍ਯ ਵਚਨਾਤ੍ਸ੍ਮਰਣਾਦਪਿ । ਤਦ੍ਵਾਚਕਪਦੇਨਾਭਿਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਜਨਤਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਨਾਲ।

ਦੋषਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਪ੍ਰਾਤਿਸ੍ਵਿਕੋऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਅਨੇਕਭਾਗੁਪਾਲਮ੍ਭਃ ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪੭.

ਦੋਸ਼ ਆਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਦੋਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਕਯੋਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਸਨ੍ਧਿਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ । ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਸਾਧਾਰਣਾ ਮਤਾਃ ।। ੩੪੭.

ਪੰਜ ਆਮ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲਤ ਜੋੜ, ਦੁਹਰਾਵਾ, ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਤ ਸੰਬੰਧ।

ਅਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਯਾਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭ੍ਰष੍ਟਕਾਰਕਤਾ ਪੁਨਃ । ਸਰ੍ਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਕਾਰਕਾਭਾਵੋ ਵਿਸਨ੍ਧਿਃ ਸਨ੍ਧਿਦੂषਣਮ੍ ।। ੩੪੭.

ਕਰਮ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਤ੍ਰੈਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਕਰਤਾ ਦੀ ਗਲਤੀ, ਕਰਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਗਲਤ ਜੋੜ ਅਤੇ ਜੋੜ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।