ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਗੁਣੋ ਦੋषੋ ਭਾਵ ਏਵ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਗੁਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇषਾਦਯੋ ਦੋषਾ ਗੁੜ੍ਹਾਰ੍ਥਾਦ੍ਯਾਃ ਪृਥਕ੍ ਕृਤਾਃ ।। ੩੪੬.

ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਆਦਿ ਹਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣੇ ਹਨ।

ਯਃ ਕਾਵ੍ਯੇ ਮਹਤੀਂ ਛਾਯਾਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯਸੌ ਗੁਣਃ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇष ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਵੈਸ਼ੇषਿਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੬.

ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਣ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਂਸਾਧਾਰਣੀਭੂਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯ੍ਤੇ । ਸ਼ਵ੍ਦਮਰ੍ਥਮੁਭੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੬.

ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਮ ਗੁਣ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਃ ਸ ਤਦ੍‌ਗੁਣਃ । ਸ਼੍ਲੇषੋ ਲਾਲਿਤ੍ਯਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ੍ਯਮੁਦਾਰਤਾ ।। ੩੪੬.

ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਸ਼ਲੇਸ਼, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਨਰਮਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ।

ਸਤ੍ਯੇਵ ਯੌਗਿਕੀ ਚੇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਸੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇष ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੱਤ ਗੁਣ ਹਨ: ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ; ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਦੇਸ਼ਾਦਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਪਦਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਨੈਵ ਤਲ੍ਲਾਲਿਤ੍ਯਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਗੁਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਜ਼ਾਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੋਲ੍ਲੇਖਲੇਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਬ੍ਦਕਮ੍ । ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਦੇਵਾਨ੍ਯੇषੁ ਸ਼ਬ੍ਦਤਾਂ ।। ੩੪੬.

ਖਾਸ ਲਕੜੀਆਂ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਸ਼ਬਦ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨਿष੍ਠੁਰਾਕ੍ਸ਼ਰਪ੍ਰਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤਾ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ । ਉਤ੍ਤਾਨਪਦਤੌਦਾਰ੍ਯ੍ਯਯੁਤਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਣੈਃ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਰੜੇ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਉੱਘੇ, ਉੱਤਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਮਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਓਜਃ ਸਮਾਸਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪਦ੍ਯਾਦਿਜੀਵਿਤਂ । ਆਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਮੋਜਸੈਕੇਨ ਪੌਰੁषਂ ।। ੩੪੬.

ਉਜਾੜਾ, ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵੱਧਤਰੀ, ਇਹ ਪਦ ਆਦਿ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਉਜਾੜਾ ਹੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਹੈ।

ਉਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯੇਨ ਕੇਨਾਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨਃ । ਉਤ੍ਕਰ੍षਮਾਵਹਨ੍ਨਰ੍ਥੋ ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਬਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਪਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਿਧਾਨਞ੍ਚ ਕੋਮਲਤ੍ਵਮੂਦਾਰਤਾ । ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਿਃ ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਤਦ੍‌ਭੇਦਾਃ षਟ੍‌ਚਕਾਸ਼ਤਿ ।। ੩੪੬.

ਮਿੱਠਾਸ, ਮਿਲਾਪ, ਨਰਮਤਾ, ਉੱਤਮਤਾ, ਪੱਕਾਪਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀਪਨ—ਇਹ ਛੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ।

ਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ष੍ਯਾਕਾਰਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਧੈਰ੍ਯ੍ਯਗਾਹਿਤਾ । ਸਮ੍ਬਿਧਾਨਂ ਪਰਿਕਰਃ ਸ੍ਯਾਦਪੇਕ੍ਸ਼ਇਤਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੩੪੬.

ਕ੍ਰੋਧ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਿਲਾਪ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍‌ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਤਾ । ਤਿਰਸ੍ਕृਤ੍ਯੈਵ ਮृਕਦੁਤਾ ਭਾਤਿ ਕੋਮਲਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਠੋਰਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕਰੜਾਪਨ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਮਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਗੁਣਲ੍ਯ ਤਦੁਦਾਰਤ੍ਵਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯਾਤਿਸੌष੍ਠਵਂ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਣ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਮਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਧਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਉੱਤਮਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਵ੍ਵਾਹਸ੍ਯੋਪਪਾਦਿਕਾਃ । ਯੁਕ੍ਤਯੋ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਃ ਪ੍ਰੌਢਾਪ੍ਰੌਢਿਰੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਕਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਕਾਪਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਮਯੋਗਤਃ । ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾਮਯਿਕਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੬.

ਚਾਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਵਾਇਤੀਪਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵੁਪਕੁਰ੍ਵ੍ਵਾਣੋ ਨਾਮ੍ਨੋਭਯਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰ੍ਸਾਦਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਯਥਾਸਙ੍‌ਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਾ ।। ੩੪੬.

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆਪਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਕੋ ਰਾਗ ਇਕਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ षਟ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਵਿਪਞ੍ਚਿਤਾਃ । ਪਾਕੋ ਰਾਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਪਾਠਭੇਦਃ ਸੁਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਪਦਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਕ ਜਾਂ ਰਾਗ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕ ਜਾਂ ਰਾਗ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਕਰ੍षਵਾਨ੍ ਗੁਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਕ੍ਤੇਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਤਤ੍ਸੌਭਾਗ੍ਯਮੁਦਾਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੪੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾਸਙ੍‌ਖ੍ਯਮਨੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਤਿਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਸਮਯੇ ਵਰ੍ਣਨੀਯਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ।। ੩੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਰੜੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

ਅਦਾਰੁਣੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸਤ੍ਯਮੁਪਵਰ੍ਣਨਂ । ਉਚ੍ਚੈਃ ਪਰਿਣਤਿਃ ਕਾਪਿ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਕਿਸੇ ਨਾਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ 'ਪਾਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਖਾਰ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਵੀਕਾਨਾਰਿਕੇਲਾਮ੍ਬੁਪਾਕਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਵ੍ਵਿਧਃ । ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਸੌਰਸ੍ਯਂ ਮृਦ੍ਵੀਕਾਪਾਕ ਏਵ ਸਃ ।। ੩੪੬.

ਮੁੰਬੀ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਮੁੰਬੀ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯਃ ਸ ਰਾਗ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ । ਅਬ੍ਯਾਸੋਪਹਿਤਃ ਕਾਨ੍ਤਿਂ ਸਹਜਾਮਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੪੬.

ਕਾਵਿ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਾਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਭਾ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਸੁਮ੍ਭੋ ਨੀਲੀ ਰਾਗਸ਼੍ਚ ਸ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਵੈਸ਼ੇषਿਕਃ ਪਰਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਗੋਚਰਃ ।। ੩੪੬.

ਹਲਦੀ, ਕਸੁੰਭ, ਨੀਲੀ — ਇਹ ਰਾਗ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਦ੍ਵੇਗਜਨਕੋ ਦੋषਃ ਸਭ੍ਯਾਨਾਂ ਸ ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਵਕ੍ਤृਵਾਚਕਵਾਚ੍ਯਾਨਾਮੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਨਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਦੋਸ਼ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲ, ਅਤੇ ਅਰਥ — ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਨੁਸਾਰ।

ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਾ ਕਵਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਤੇ ਸ ਚ ਭੇਦਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਹਾਨੋऽਵਿਨੀਤਃ ਸਨ੍ਨਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਂਧਃ ।। ੩੪੭.

ਇੱਥੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ 'ਕਵੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਦੇਹੀ, ਅਣਸ਼ਿਸ਼ਤ, ਅਣਜਾਣ, ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਪਰਿਭਾषਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਥਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਿਵਾਚਕਮ੍ । ਤਦ੍‌ਭੇਦੋ ਪਦਵਾਕ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਕਥਿਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦ੍ਵ੍ਯੋਃ ।। ੩੪੭.

ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਬੋਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਅਸਾਧੁਤ੍ਵਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਪਦਨਿਗ੍ਰਹੌ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਸਾਧੁਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ।। ੩੪੭.

ਅਸਹੀਤਾ ਅਤੇ ਅਣਵਰਤਨ — ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਅਸਹੀਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋਵੇ।

ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਰਨਿਬਦ੍ਧਤ੍ਵਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਛਾਨ੍ਦਸਤ੍ਵਮਵਿਸ੍ਪष੍ਟਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕष੍ਟਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੭.

ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਣਵਰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਬੋਲ, ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਅਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।