ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਭਿਧੇਯਾਵਿਨਾਭੂਤਾ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰ੍ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਭਿਧੇਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਤ੍ਸਮਵਾਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਬੰਧ, ਨੇੜਤਾ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਮਤਾ । ਗੌਣੀਗੁਣਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੩੪੫.

ਇਸ਼ਾਰਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਵਿਰੋਧ, ਕਰਤਬ ਦੇ ਜੋੜ ਆਦਿ; ਦੂਜਾ ਮਤਲਬ ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਬੇਅੰਤ ਹਨ ਤੇ ਉਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲੋਕਸੀਮਾਨੁਰੋਧਿਨਾ । ਸਮ੍ਯਗਾਧੀਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ ਸਮਾਧਿਰਿਹ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਥੇ 'ਸਮਾਧੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੁਤੇਰਲਭ੍ਯਮਾਨੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਤਿ ਸਚੇਤਨਃ । ਸ ਆਕ੍ਸ਼ਏਪੋ ਧ੍ਵਨਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਧ੍ਵਨਿਨਾ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਦੋਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮਤਲਬ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ 'ਧਵਨੀ' ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮੁਪਾਰ੍ਜਨਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿषੇਧ ਇਵੇष੍ਟਸ੍ਯ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषੋऽਭਿਧਿਤ੍ਸਯਾ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਤਲਬ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਮਤਲਬ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਰੋਕ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਰਾਦਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਮਾਕ੍ਸ਼ੇਪਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤੁਤਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮਿਦਂ ਪੁਨਃ । ਅਧਿਕਾਰਾਦਪੇਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨੋऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਯਾ ਸ੍ਤੁਤਿਃ ।। ੩੪੫.

ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਇਥੇ 'ਵਡਿਆਈ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਸਤੁਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਗਮ੍ਯਤੇ ਨਾਰ੍ਥਸ੍ਤਤ੍‌ਸਮਾਨਵਿਸ਼ੇषਣਂ । ਸਾ ਸਮਾਸੋਕ੍ਤਿਰੁਦਿਤਾ ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਮਤਲਬ ਸਿੱਧਾ ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੰਖੇਪ ਬਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੀ ਹੈ।

ਅਪਹ੍ਨੁਤਿਰਪਹ੍ਨੁਤ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸੂਚਨਮ੍ । ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੫.

ਛੁਪਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸੂਝ ਦੇਣ ਜਾਂ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; 'ਪਰਯਾਏ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏषਾਮੇਕਂਤਮਸ੍ਯੇਵ ਸਮਾਖ੍ਯਾ ਧ੍ਵਨਿਰਿਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ 'ਧਵਨੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਵ੍ਯਗੁਣਵਿਵੇਕਃ । ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ । ਅਲਂਕृਤਮਪਿ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯੈ ਨ ਕਾਵ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍ । ਵਪੁष੍ਯ ਲਲਿਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਹਾਰੋ ਭਾਰਯਤੇ ਪਰਂ ।। ੩੪੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇਕਰ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਹਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਗੁਣੋ ਦੋषੋ ਭਾਵ ਏਵ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਗੁਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇषਾਦਯੋ ਦੋषਾ ਗੁੜ੍ਹਾਰ੍ਥਾਦ੍ਯਾਃ ਪृਥਕ੍ ਕृਤਾਃ ।। ੩੪੬.

ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਆਦਿ ਹਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣੇ ਹਨ।

ਯਃ ਕਾਵ੍ਯੇ ਮਹਤੀਂ ਛਾਯਾਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯਸੌ ਗੁਣਃ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇष ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਵੈਸ਼ੇषਿਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੬.

ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਣ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਂਸਾਧਾਰਣੀਭੂਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯ੍ਤੇ । ਸ਼ਵ੍ਦਮਰ੍ਥਮੁਭੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੬.

ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਮ ਗੁਣ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਃ ਸ ਤਦ੍‌ਗੁਣਃ । ਸ਼੍ਲੇषੋ ਲਾਲਿਤ੍ਯਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ੍ਯਮੁਦਾਰਤਾ ।। ੩੪੬.

ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਸ਼ਲੇਸ਼, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਨਰਮਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ।

ਸਤ੍ਯੇਵ ਯੌਗਿਕੀ ਚੇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਸੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇष ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੱਤ ਗੁਣ ਹਨ: ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ; ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਦੇਸ਼ਾਦਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਪਦਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਨੈਵ ਤਲ੍ਲਾਲਿਤ੍ਯਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਗੁਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਜ਼ਾਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੋਲ੍ਲੇਖਲੇਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਬ੍ਦਕਮ੍ । ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਦੇਵਾਨ੍ਯੇषੁ ਸ਼ਬ੍ਦਤਾਂ ।। ੩੪੬.

ਖਾਸ ਲਕੜੀਆਂ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਸ਼ਬਦ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨਿष੍ਠੁਰਾਕ੍ਸ਼ਰਪ੍ਰਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤਾ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ । ਉਤ੍ਤਾਨਪਦਤੌਦਾਰ੍ਯ੍ਯਯੁਤਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਣੈਃ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਰੜੇ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਉੱਘੇ, ਉੱਤਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਮਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਓਜਃ ਸਮਾਸਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪਦ੍ਯਾਦਿਜੀਵਿਤਂ । ਆਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਮੋਜਸੈਕੇਨ ਪੌਰੁषਂ ।। ੩੪੬.

ਉਜਾੜਾ, ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵੱਧਤਰੀ, ਇਹ ਪਦ ਆਦਿ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਉਜਾੜਾ ਹੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਹੈ।

ਉਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯੇਨ ਕੇਨਾਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨਃ । ਉਤ੍ਕਰ੍षਮਾਵਹਨ੍ਨਰ੍ਥੋ ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਬਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਪਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਿਧਾਨਞ੍ਚ ਕੋਮਲਤ੍ਵਮੂਦਾਰਤਾ । ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਿਃ ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਤਦ੍‌ਭੇਦਾਃ षਟ੍‌ਚਕਾਸ਼ਤਿ ।। ੩੪੬.

ਮਿੱਠਾਸ, ਮਿਲਾਪ, ਨਰਮਤਾ, ਉੱਤਮਤਾ, ਪੱਕਾਪਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀਪਨ—ਇਹ ਛੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ।

ਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ष੍ਯਾਕਾਰਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਧੈਰ੍ਯ੍ਯਗਾਹਿਤਾ । ਸਮ੍ਬਿਧਾਨਂ ਪਰਿਕਰਃ ਸ੍ਯਾਦਪੇਕ੍ਸ਼ਇਤਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੩੪੬.

ਕ੍ਰੋਧ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਿਲਾਪ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍‌ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਤਾ । ਤਿਰਸ੍ਕृਤ੍ਯੈਵ ਮृਕਦੁਤਾ ਭਾਤਿ ਕੋਮਲਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਠੋਰਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕਰੜਾਪਨ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਮਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਗੁਣਲ੍ਯ ਤਦੁਦਾਰਤ੍ਵਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯਾਤਿਸੌष੍ਠਵਂ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਣ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਮਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਧਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਉੱਤਮਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਵ੍ਵਾਹਸ੍ਯੋਪਪਾਦਿਕਾਃ । ਯੁਕ੍ਤਯੋ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਃ ਪ੍ਰੌਢਾਪ੍ਰੌਢਿਰੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਕਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਕਾਪਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਮਯੋਗਤਃ । ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾਮਯਿਕਤੇਤਿ ਸਾ ।। ੩੪੬.

ਚਾਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਵਾਇਤੀਪਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵੁਪਕੁਰ੍ਵ੍ਵਾਣੋ ਨਾਮ੍ਨੋਭਯਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰ੍ਸਾਦਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਯਥਾਸਙ੍‌ਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਾ ।। ੩੪੬.

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆਪਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਕੋ ਰਾਗ ਇਕਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ षਟ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਵਿਪਞ੍ਚਿਤਾਃ । ਪਾਕੋ ਰਾਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਪਾਠਭੇਦਃ ਸੁਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਪਦਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਕ ਜਾਂ ਰਾਗ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕ ਜਾਂ ਰਾਗ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਕਰ੍षਵਾਨ੍ ਗੁਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਕ੍ਤੇਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਤਤ੍ਸੌਭਾਗ੍ਯਮੁਦਾਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੪੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।