ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਯੋਰਲਙ੍ਕਾਰੋ ਦ੍ਵਾਵਲਙ੍ਕੁਰੁਤੇ ਸਮਂ । ਏਕਤ੍ਰ ਨਿਹਿਤੋ ਹਾਰਃ ਸ੍ਤਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਮਿਵ ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੩੪੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣਾ ਔਰਤ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਕਾਨ੍ਤਿਰੌਚਿਤ੍ਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਯਾਵਦਰ੍ਥਤਾ । ਅਬਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ षਡ੍‌ਭੇਦਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ।। ੩੪੫.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਡਿਆਈ, ਚਮਕ, ਢੰਗ, ਸੰਖੇਪ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਪਰਵਨ੍ਮਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਰਵੀਕਰਣਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ । ਵਾਚੋ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਚ ਪ੍ਰੇਮੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਤਿਭੇਦਤਃ ।। ੩੪੫.

ਵਡਿਆਈ ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦੇਵੇ; ਬੋਲੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਤਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯੌ ਪ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਿਗੁਣਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੇ । ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਨੋਰੁਚ੍ਯਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਙ੍ਗਤਿਃ ।। ੩੪੫.

ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ; ਚਮਕ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜੋ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਵਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਰੀਤਿਰ੍ਯਥਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਰਸਃ । ਉਰ੍ਜ੍ਜਸ੍ਵਿਮृਦੁਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾਦੌਚਿਤ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੪੫.

ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰੀਤ; ਜਿਵੇਂ ਛੰਦ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਰਸ; ਤਾਕਤਵਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਢੰਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਣੋ ਵਾਚਕੈਰਸ੍ਪੈਰ੍ਵਹੋਰਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਅਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਤਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਸ੍ਤੁਨੋਰ੍ਯਾਵਦਰ੍ਥਤਾ ।। ੩੪੫.

ਸੰਖੇਪ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮਤਲਬ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਤੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਕਟਤ੍ਵਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਾਕ੍ਸ਼ੇਪ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਤਸ੍ਯਾ ਭੇਦੌ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਮਰ੍ਪਣਮ੍ ।। ੩੪੫.

ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੁਣਨਯੋਗ' ਜਾਂ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: 'ਸੁਣਨਯੋਗ', ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਨ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੀ ਪਾਰਿਭਾषਿਕੀ ਦ੍ਵਿਵਿਧੈਵ ਸਾ । ਸਙ੍ਕੇਤਃ ਪਰਿਭਾषੇਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਿਭਾषਿਕੀ ।। ੩੪੫.

ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰਵਾਇਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼; 'ਰਵਾਇਤ' ਤੇ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ' — ਇਥੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁਖ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕੀ ਚੇਤਿ ਸਾ ਚ ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸ੍ਵਾਭਿਧੇਯਸ੍ਖਲਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਰਮੁਖ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਚਕਃ ।। ੩੪੫.

ਇਹ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਅਸਲ ਤੇ ਰੂਪਕ; ਰੂਪਕ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਮ ਮਤਲਬ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਤਲਬ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ਸੌਪਚਾਰਿਕੀ । ਸਾ ਚ ਲਾਕ੍ਸ਼ਣਿਕੀ ਗੌਣੀ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਗੁਣਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੋਲ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਜਾਂ 'ਦੂਜਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਜਾਂ ਗੁਣ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ।

ਅਭਿਧੇਯਾਵਿਨਾਭੂਤਾ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰ੍ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਭਿਧੇਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਤ੍ਸਮਵਾਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਬੰਧ, ਨੇੜਤਾ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਮਤਾ । ਗੌਣੀਗੁਣਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੩੪੫.

ਇਸ਼ਾਰਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਵਿਰੋਧ, ਕਰਤਬ ਦੇ ਜੋੜ ਆਦਿ; ਦੂਜਾ ਮਤਲਬ ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਬੇਅੰਤ ਹਨ ਤੇ ਉਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲੋਕਸੀਮਾਨੁਰੋਧਿਨਾ । ਸਮ੍ਯਗਾਧੀਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ ਸਮਾਧਿਰਿਹ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਥੇ 'ਸਮਾਧੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੁਤੇਰਲਭ੍ਯਮਾਨੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਤਿ ਸਚੇਤਨਃ । ਸ ਆਕ੍ਸ਼ਏਪੋ ਧ੍ਵਨਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਧ੍ਵਨਿਨਾ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਦੋਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮਤਲਬ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ 'ਧਵਨੀ' ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮੁਪਾਰ੍ਜਨਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿषੇਧ ਇਵੇष੍ਟਸ੍ਯ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषੋऽਭਿਧਿਤ੍ਸਯਾ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਤਲਬ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਮਤਲਬ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਰੋਕ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਰਾਦਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਮਾਕ੍ਸ਼ੇਪਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤੁਤਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮਿਦਂ ਪੁਨਃ । ਅਧਿਕਾਰਾਦਪੇਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨੋऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਯਾ ਸ੍ਤੁਤਿਃ ।। ੩੪੫.

ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਇਥੇ 'ਵਡਿਆਈ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਸਤੁਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਗਮ੍ਯਤੇ ਨਾਰ੍ਥਸ੍ਤਤ੍‌ਸਮਾਨਵਿਸ਼ੇषਣਂ । ਸਾ ਸਮਾਸੋਕ੍ਤਿਰੁਦਿਤਾ ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਮਤਲਬ ਸਿੱਧਾ ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੰਖੇਪ ਬਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੀ ਹੈ।

ਅਪਹ੍ਨੁਤਿਰਪਹ੍ਨੁਤ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸੂਚਨਮ੍ । ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੫.

ਛੁਪਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸੂਝ ਦੇਣ ਜਾਂ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; 'ਪਰਯਾਏ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏषਾਮੇਕਂਤਮਸ੍ਯੇਵ ਸਮਾਖ੍ਯਾ ਧ੍ਵਨਿਰਿਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ 'ਧਵਨੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਵ੍ਯਗੁਣਵਿਵੇਕਃ । ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ । ਅਲਂਕृਤਮਪਿ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯੈ ਨ ਕਾਵ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍ । ਵਪੁष੍ਯ ਲਲਿਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਹਾਰੋ ਭਾਰਯਤੇ ਪਰਂ ।। ੩੪੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇਕਰ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਹਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਗੁਣੋ ਦੋषੋ ਭਾਵ ਏਵ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਗੁਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇषਾਦਯੋ ਦੋषਾ ਗੁੜ੍ਹਾਰ੍ਥਾਦ੍ਯਾਃ ਪृਥਕ੍ ਕृਤਾਃ ।। ੩੪੬.

ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਆਦਿ ਹਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣੇ ਹਨ।

ਯਃ ਕਾਵ੍ਯੇ ਮਹਤੀਂ ਛਾਯਾਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯਸੌ ਗੁਣਃ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇष ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਵੈਸ਼ੇषਿਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੬.

ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਣ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਂਸਾਧਾਰਣੀਭੂਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯ੍ਤੇ । ਸ਼ਵ੍ਦਮਰ੍ਥਮੁਭੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੬.

ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਮ ਗੁਣ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਃ ਸ ਤਦ੍‌ਗੁਣਃ । ਸ਼੍ਲੇषੋ ਲਾਲਿਤ੍ਯਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ੍ਯਮੁਦਾਰਤਾ ।। ੩੪੬.

ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਸ਼ਲੇਸ਼, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਨਰਮਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ।

ਸਤ੍ਯੇਵ ਯੌਗਿਕੀ ਚੇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਸੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇष ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੬.

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੱਤ ਗੁਣ ਹਨ: ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ; ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਦੇਸ਼ਾਦਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਪਦਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਨੈਵ ਤਲ੍ਲਾਲਿਤ੍ਯਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਗੁਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਜ਼ਾਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੋਲ੍ਲੇਖਲੇਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਬ੍ਦਕਮ੍ । ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਦੇਵਾਨ੍ਯੇषੁ ਸ਼ਬ੍ਦਤਾਂ ।। ੩੪੬.

ਖਾਸ ਲਕੜੀਆਂ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਸ਼ਬਦ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨਿष੍ਠੁਰਾਕ੍ਸ਼ਰਪ੍ਰਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤਾ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ । ਉਤ੍ਤਾਨਪਦਤੌਦਾਰ੍ਯ੍ਯਯੁਤਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਣੈਃ ।। ੩੪੬.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਰੜੇ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਉੱਘੇ, ਉੱਤਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਮਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਓਜਃ ਸਮਾਸਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪਦ੍ਯਾਦਿਜੀਵਿਤਂ । ਆਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਮੋਜਸੈਕੇਨ ਪੌਰੁषਂ ।। ੩੪੬.

ਉਜਾੜਾ, ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵੱਧਤਰੀ, ਇਹ ਪਦ ਆਦਿ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਉਜਾੜਾ ਹੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਹੈ।