ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਪਮੈਵ ਤਿਰੋਭੂਤਭੇਦਾ ਰੂਪਕਮੇਵ ਵਾ । ਸਹੋਕ੍ਤਿਃ ਸਹਭਾਵੇਨ ਕਥਨਂ ਤੁਲ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣਾਂ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਦੀ ਵੱਖਰੇਪਣੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸਹੋਕਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਾਸਃ ਸਾਦृਸ਼੍ਯੇਨੋਤ੍ਤਰੇਣ ਸਃ । ਅਨ੍ਯਥੋਪਸ੍ਥਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਨ੍ਸ੍ਯੇਤਰਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਪਿੱਛੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਅਰਥਾਂਤਰ ਨਿਆਸ' ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਿਸਮ ਦੀ 'ਵ੍ਰਿੱਤੀ' ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਾਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਆਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਲੋਕਸੀਮਾਨਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦਤਿਸ਼ਯੋ ਨਾਮ ਸਮ੍ਭਵਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਗੁਣਜਾਤਿਕ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਵੈਕਲ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੩੪੪.

'ਅਤਿਸ਼ਯ' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਭਵ ਤੇ ਅਸੰਭਵ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਣ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਤਿਸ਼ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਸਾ ਵਿਸ਼ੇषੋਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਹੇਤੁਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਆਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੱਸਣ ਲਈ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋਕਤੀ' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਂ ਸਾ ਵਿਭਾਵਨਾ । ਸਙ੍ਗਤੀਕਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦਸਂਗਚ੍ਛਮਾਨਯੋਃ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਭਾਵਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਨਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਵਿਰੋਧਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਂ । ਸਿਸਾਧਯਿषਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾਧਕਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਰੋਧ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਬੂਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਕੋ ਜ੍ਞਾਪਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਕਾਰਕਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪੪.

ਸਾਧਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ। ਕਰਤਾ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ੇष ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਯੋਰੇਵ ਵਿਸ਼ੇषਯੋਃ । ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਨਿਯਾਮਕਾਤ੍ ।। ੩੪੪.

ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 'ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਅਸਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ।

ਈਪਕਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਭੇਦੋऽਸ੍ਤਿ ਨਦੀਪੂਰਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਅਵਿਨਾਭਾਵਨਿਯਮੋ ਹ੍ਯਵਿਨਾਭਾਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੩੪੪.

'ਈਪਕ' ਨਾਮ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਭਰ ਜਾਣ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਟੁੱਟ ਜੋੜ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਯੋਰਲਙ੍ਕਾਰੋ ਦ੍ਵਾਵਲਙ੍ਕੁਰੁਤੇ ਸਮਂ । ਏਕਤ੍ਰ ਨਿਹਿਤੋ ਹਾਰਃ ਸ੍ਤਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਮਿਵ ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੩੪੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣਾ ਔਰਤ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਕਾਨ੍ਤਿਰੌਚਿਤ੍ਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਯਾਵਦਰ੍ਥਤਾ । ਅਬਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ षਡ੍‌ਭੇਦਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ।। ੩੪੫.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਡਿਆਈ, ਚਮਕ, ਢੰਗ, ਸੰਖੇਪ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਪਰਵਨ੍ਮਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਰਵੀਕਰਣਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ । ਵਾਚੋ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਚ ਪ੍ਰੇਮੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਤਿਭੇਦਤਃ ।। ੩੪੫.

ਵਡਿਆਈ ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦੇਵੇ; ਬੋਲੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਤਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯੌ ਪ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਿਗੁਣਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੇ । ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਨੋਰੁਚ੍ਯਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਙ੍ਗਤਿਃ ।। ੩੪੫.

ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ; ਚਮਕ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜੋ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਵਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਰੀਤਿਰ੍ਯਥਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਰਸਃ । ਉਰ੍ਜ੍ਜਸ੍ਵਿਮृਦੁਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾਦੌਚਿਤ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੪੫.

ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰੀਤ; ਜਿਵੇਂ ਛੰਦ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਰਸ; ਤਾਕਤਵਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਢੰਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਣੋ ਵਾਚਕੈਰਸ੍ਪੈਰ੍ਵਹੋਰਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਅਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਤਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਸ੍ਤੁਨੋਰ੍ਯਾਵਦਰ੍ਥਤਾ ।। ੩੪੫.

ਸੰਖੇਪ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮਤਲਬ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਤੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਕਟਤ੍ਵਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਾਕ੍ਸ਼ੇਪ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਤਸ੍ਯਾ ਭੇਦੌ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਮਰ੍ਪਣਮ੍ ।। ੩੪੫.

ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੁਣਨਯੋਗ' ਜਾਂ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: 'ਸੁਣਨਯੋਗ', ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਨ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੀ ਪਾਰਿਭਾषਿਕੀ ਦ੍ਵਿਵਿਧੈਵ ਸਾ । ਸਙ੍ਕੇਤਃ ਪਰਿਭਾषੇਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਿਭਾषਿਕੀ ।। ੩੪੫.

ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰਵਾਇਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼; 'ਰਵਾਇਤ' ਤੇ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ' — ਇਥੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁਖ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕੀ ਚੇਤਿ ਸਾ ਚ ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸ੍ਵਾਭਿਧੇਯਸ੍ਖਲਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਰਮੁਖ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਚਕਃ ।। ੩੪੫.

ਇਹ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਅਸਲ ਤੇ ਰੂਪਕ; ਰੂਪਕ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਮ ਮਤਲਬ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਤਲਬ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ਸੌਪਚਾਰਿਕੀ । ਸਾ ਚ ਲਾਕ੍ਸ਼ਣਿਕੀ ਗੌਣੀ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਗੁਣਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੋਲ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਜਾਂ 'ਦੂਜਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਜਾਂ ਗੁਣ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ।

ਅਭਿਧੇਯਾਵਿਨਾਭੂਤਾ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰ੍ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਭਿਧੇਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਤ੍ਸਮਵਾਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਬੰਧ, ਨੇੜਤਾ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਮਤਾ । ਗੌਣੀਗੁਣਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੩੪੫.

ਇਸ਼ਾਰਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਵਿਰੋਧ, ਕਰਤਬ ਦੇ ਜੋੜ ਆਦਿ; ਦੂਜਾ ਮਤਲਬ ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਬੇਅੰਤ ਹਨ ਤੇ ਉਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲੋਕਸੀਮਾਨੁਰੋਧਿਨਾ । ਸਮ੍ਯਗਾਧੀਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ ਸਮਾਧਿਰਿਹ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਥੇ 'ਸਮਾਧੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੁਤੇਰਲਭ੍ਯਮਾਨੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਤਿ ਸਚੇਤਨਃ । ਸ ਆਕ੍ਸ਼ਏਪੋ ਧ੍ਵਨਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਧ੍ਵਨਿਨਾ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਜਦੋਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮਤਲਬ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ 'ਧਵਨੀ' ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮੁਪਾਰ੍ਜਨਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿषੇਧ ਇਵੇष੍ਟਸ੍ਯ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषੋऽਭਿਧਿਤ੍ਸਯਾ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਤਲਬ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਮਤਲਬ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਰੋਕ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਰਾਦਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਮਾਕ੍ਸ਼ੇਪਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤੁਤਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮਿਦਂ ਪੁਨਃ । ਅਧਿਕਾਰਾਦਪੇਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨੋऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਯਾ ਸ੍ਤੁਤਿਃ ।। ੩੪੫.

ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਇਥੇ 'ਵਡਿਆਈ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਸਤੁਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਗਮ੍ਯਤੇ ਨਾਰ੍ਥਸ੍ਤਤ੍‌ਸਮਾਨਵਿਸ਼ੇषਣਂ । ਸਾ ਸਮਾਸੋਕ੍ਤਿਰੁਦਿਤਾ ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੪੫.

ਜਿੱਥੇ ਮਤਲਬ ਸਿੱਧਾ ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੰਖੇਪ ਬਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੀ ਹੈ।

ਅਪਹ੍ਨੁਤਿਰਪਹ੍ਨੁਤ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸੂਚਨਮ੍ । ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੫.

ਛੁਪਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸੂਝ ਦੇਣ ਜਾਂ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; 'ਪਰਯਾਏ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏषਾਮੇਕਂਤਮਸ੍ਯੇਵ ਸਮਾਖ੍ਯਾ ਧ੍ਵਨਿਰਿਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ 'ਧਵਨੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।