ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮੁਚ੍ਯਤੇਪਮਾਤੋऽਨ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਵਾਹੁਲ੍ਯਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਤ੍ । ਵਹੋਰ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯੇਪਿ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ।। ੩੪੪.

ਜਦ ਉਪਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦੁਚ੍ਯਤੇऽਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੋਪਮਾ ਤੁ ਸਾ । ਯਤ੍ਰੋਪਮਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਹੁਭਿਃ ਸਦृਸ਼ੈਃ ਸਾ ਬਹੂਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੀ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਪਮਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਹੁ-ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਮਾਨਞ੍ਚੇਦਨ੍ਯੇ ਮਾਲੋਪਮੈਵ ਸਾ। ਉਪਮਾਨਵਿਕਾਰੇਣ ਲੁਲਨਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਪਮਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਲਾ-ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਦਲਦੀ ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਿ ਕਿਮਪ੍ਯਾਰੋਪ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਿ । ਕਵਿਨੋਪਮੀਯਤੇ ਯਾ ਪ੍ਰਥਤੇ ਸਾਦ੍‌ਭੁਤੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਉਪਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਮਾਰੋष੍ਯ ਤਦਭੇਦੇਨ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ । ਉਪਮੇਯਸ੍ਯ ਸਾ ਮੋਹੋਪਮਾऽਸੌ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਦ੍ਵਚਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਭਯੋਰ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣੋਸ੍ਤਥ੍ਯਾਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯੋਪਮਾ । ਉਪਮੇਯਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਦੇਹੀ ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪੱਕੀ ਉਪਮਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੇਨੈਵ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋਪਮਾ ਸ੍ਯਾਦੁਪਮਾਨਤਃ । ਆਤ੍ਮਨੋਪਮਾਨਾਦੁਪਮਾ ਸਾਧਾਰਣ੍ਯਤਿਸ਼ਾਯਿਨੀ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਾਕ-ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਮਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਮੇਯਂ ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯੋਪਮਾ ਮਤਾ । ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਤਦਾऽਸੌ ਗਗਨੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਚੈਵ ਨਿਨ੍ਦਾ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਸਦृਸ਼ੋ ਤਥਾ । ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਸਦृਸ਼ੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਪਮਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪੁਨਃ ।। ੩੪੪.

ਉਪਮਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿਫ਼ਤ, ਨਿੰਦਾ, ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮਿਲਾਪ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਅਸਲ ਮਿਲਾਪ।

ਉਪਮਾਨੇਨ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਮੇਯਸ੍ਯ ਰੂਪ੍ਯਤੇ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਮਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੂਪਕਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਦਿਖਾਈ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰੂਪਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਮੈਵ ਤਿਰੋਭੂਤਭੇਦਾ ਰੂਪਕਮੇਵ ਵਾ । ਸਹੋਕ੍ਤਿਃ ਸਹਭਾਵੇਨ ਕਥਨਂ ਤੁਲ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣਾਂ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਦੀ ਵੱਖਰੇਪਣੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸਹੋਕਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਾਸਃ ਸਾਦृਸ਼੍ਯੇਨੋਤ੍ਤਰੇਣ ਸਃ । ਅਨ੍ਯਥੋਪਸ੍ਥਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਨ੍ਸ੍ਯੇਤਰਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਪਿੱਛੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਅਰਥਾਂਤਰ ਨਿਆਸ' ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਿਸਮ ਦੀ 'ਵ੍ਰਿੱਤੀ' ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਾਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਆਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਲੋਕਸੀਮਾਨਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦਤਿਸ਼ਯੋ ਨਾਮ ਸਮ੍ਭਵਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਗੁਣਜਾਤਿਕ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਵੈਕਲ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੩੪੪.

'ਅਤਿਸ਼ਯ' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਭਵ ਤੇ ਅਸੰਭਵ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਣ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਤਿਸ਼ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਸਾ ਵਿਸ਼ੇषੋਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਹੇਤੁਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਆਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੱਸਣ ਲਈ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋਕਤੀ' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਂ ਸਾ ਵਿਭਾਵਨਾ । ਸਙ੍ਗਤੀਕਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦਸਂਗਚ੍ਛਮਾਨਯੋਃ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਭਾਵਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਨਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਵਿਰੋਧਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਂ । ਸਿਸਾਧਯਿषਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾਧਕਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਰੋਧ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਬੂਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਕੋ ਜ੍ਞਾਪਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਕਾਰਕਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪੪.

ਸਾਧਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ। ਕਰਤਾ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ੇष ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਯੋਰੇਵ ਵਿਸ਼ੇषਯੋਃ । ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਨਿਯਾਮਕਾਤ੍ ।। ੩੪੪.

ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 'ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਅਸਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ।

ਈਪਕਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਭੇਦੋऽਸ੍ਤਿ ਨਦੀਪੂਰਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਅਵਿਨਾਭਾਵਨਿਯਮੋ ਹ੍ਯਵਿਨਾਭਾਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੩੪੪.

'ਈਪਕ' ਨਾਮ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਭਰ ਜਾਣ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਟੁੱਟ ਜੋੜ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਯੋਰਲਙ੍ਕਾਰੋ ਦ੍ਵਾਵਲਙ੍ਕੁਰੁਤੇ ਸਮਂ । ਏਕਤ੍ਰ ਨਿਹਿਤੋ ਹਾਰਃ ਸ੍ਤਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਮਿਵ ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੩੪੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣਾ ਔਰਤ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਕਾਨ੍ਤਿਰੌਚਿਤ੍ਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਯਾਵਦਰ੍ਥਤਾ । ਅਬਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ षਡ੍‌ਭੇਦਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ।। ੩੪੫.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਡਿਆਈ, ਚਮਕ, ਢੰਗ, ਸੰਖੇਪ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਪਰਵਨ੍ਮਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਰਵੀਕਰਣਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ । ਵਾਚੋ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਚ ਪ੍ਰੇਮੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਤਿਭੇਦਤਃ ।। ੩੪੫.

ਵਡਿਆਈ ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦੇਵੇ; ਬੋਲੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਤਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯੌ ਪ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਿਗੁਣਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੇ । ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਨੋਰੁਚ੍ਯਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਙ੍ਗਤਿਃ ।। ੩੪੫.

ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ; ਚਮਕ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜੋ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਵਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਰੀਤਿਰ੍ਯਥਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਰਸਃ । ਉਰ੍ਜ੍ਜਸ੍ਵਿਮृਦੁਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾਦੌਚਿਤ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੪੫.

ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰੀਤ; ਜਿਵੇਂ ਛੰਦ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਰਸ; ਤਾਕਤਵਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਢੰਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਣੋ ਵਾਚਕੈਰਸ੍ਪੈਰ੍ਵਹੋਰਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਅਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਤਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਸ੍ਤੁਨੋਰ੍ਯਾਵਦਰ੍ਥਤਾ ।। ੩੪੫.

ਸੰਖੇਪ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮਤਲਬ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਤੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਕਟਤ੍ਵਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਾਕ੍ਸ਼ੇਪ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਤਸ੍ਯਾ ਭੇਦੌ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਮਰ੍ਪਣਮ੍ ।। ੩੪੫.

ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੁਣਨਯੋਗ' ਜਾਂ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: 'ਸੁਣਨਯੋਗ', ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਨ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੀ ਪਾਰਿਭਾषਿਕੀ ਦ੍ਵਿਵਿਧੈਵ ਸਾ । ਸਙ੍ਕੇਤਃ ਪਰਿਭਾषੇਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਿਭਾषਿਕੀ ।। ੩੪੫.

ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰਵਾਇਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼; 'ਰਵਾਇਤ' ਤੇ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ' — ਇਥੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁਖ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕੀ ਚੇਤਿ ਸਾ ਚ ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸ੍ਵਾਭਿਧੇਯਸ੍ਖਲਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਰਮੁਖ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਚਕਃ ।। ੩੪੫.

ਇਹ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਅਸਲ ਤੇ ਰੂਪਕ; ਰੂਪਕ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਮ ਮਤਲਬ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਤਲਬ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।