ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਭਾਵਨਾ ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਸਮਮष੍ਟਧਾ । ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੪.

ਕਲਪਨਾ, ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲ ਕੇ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਿਜਮਾਗਨ੍ਤੁਕਞ੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਦੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਂ ਨਿਜਂ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਤਥਾ ।। ੩੪੪.

ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਤੇ ਪਰਾਈ; ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਾਈ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਦृਸ਼੍ਯਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਪਮਾ ਰੂਪਕਂ ਤਥਾ । ਸਹੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਾਸਾਵਿਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਮਿਲਾਪ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ; ਇਕੱਠੀ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਪਮਾ ਨਾਮ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾਮੁਪਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ । ਸਤ੍ਤਾ ਚਾਨ੍ਤਰਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਿਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ।। ੩੪੪.

ਉਪਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਈ ਜੋੜ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਮ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਹੋਵੇ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਦਾਯ ਸਾਰੂਪ੍ਯਂ ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਸਮਾਸੇਨਾਸਮਾਸੇਨ ਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਃ ।। ੩੪੪.

ਕੁਝ ਮਿਲਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਖੇਪ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਭਿਧਾਨਸ਼੍ਯ ਸਸਭਾਸਾऽਨ੍ਯਥੋਤ੍ਤਰਾ । ਉਪਮਾਦ੍ਯੋਤਕਪਦੇਨੋਪਮੇਯਪਦੇਨ ਚ ।। ੩੪੪.

ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ, ਮਿਲਾਪ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ—

ਤਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਤ੍ਰੇਧਾ ਸਸਮਾਸਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਮਾਣਾ ਉਪਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਫੁਟਾਃ ।। ੩੪੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ, ਸਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਤਿੰਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਮਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਅਠਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯਤ੍ਰ ਸਾਧਾਰਣੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਗਮ੍ਯਤੇऽਪਿ ਵਾ । ਤੇ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਸ੍ਤੂਪਮੇ ਉਭੇ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਗੁਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂ-ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੁਲ੍ਯਮੇਵੋਪਮੀਯੇਤੇ ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮ੍ਮਣੌ । ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਮਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਰਨ੍ਯਥਾ ਤਯੋ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁਣ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਉਪਮਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਇੰਝ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਵਿਪਰੀਤੋਪਮਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਨ੍ਨਿਯਮੋਪਮਾ । ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵृਤ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਭਵੇਦਨਿਯਮੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਉਹ ਉਲਟ ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਦੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ; ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣ-ਵੱਖਰੀ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮੁਚ੍ਯਤੇਪਮਾਤੋऽਨ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਵਾਹੁਲ੍ਯਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਤ੍ । ਵਹੋਰ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯੇਪਿ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ।। ੩੪੪.

ਜਦ ਉਪਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦੁਚ੍ਯਤੇऽਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੋਪਮਾ ਤੁ ਸਾ । ਯਤ੍ਰੋਪਮਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਹੁਭਿਃ ਸਦृਸ਼ੈਃ ਸਾ ਬਹੂਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੀ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਪਮਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਹੁ-ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਮਾਨਞ੍ਚੇਦਨ੍ਯੇ ਮਾਲੋਪਮੈਵ ਸਾ। ਉਪਮਾਨਵਿਕਾਰੇਣ ਲੁਲਨਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਪਮਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਲਾ-ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਦਲਦੀ ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਿ ਕਿਮਪ੍ਯਾਰੋਪ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਿ । ਕਵਿਨੋਪਮੀਯਤੇ ਯਾ ਪ੍ਰਥਤੇ ਸਾਦ੍‌ਭੁਤੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਉਪਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਮਾਰੋष੍ਯ ਤਦਭੇਦੇਨ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ । ਉਪਮੇਯਸ੍ਯ ਸਾ ਮੋਹੋਪਮਾऽਸੌ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਦ੍ਵਚਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਭਯੋਰ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣੋਸ੍ਤਥ੍ਯਾਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯੋਪਮਾ । ਉਪਮੇਯਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਦੇਹੀ ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪੱਕੀ ਉਪਮਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੇਨੈਵ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋਪਮਾ ਸ੍ਯਾਦੁਪਮਾਨਤਃ । ਆਤ੍ਮਨੋਪਮਾਨਾਦੁਪਮਾ ਸਾਧਾਰਣ੍ਯਤਿਸ਼ਾਯਿਨੀ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਾਕ-ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਮਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਮੇਯਂ ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯੋਪਮਾ ਮਤਾ । ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਤਦਾऽਸੌ ਗਗਨੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਚੈਵ ਨਿਨ੍ਦਾ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਸਦृਸ਼ੋ ਤਥਾ । ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਸਦृਸ਼ੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਪਮਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪੁਨਃ ।। ੩੪੪.

ਉਪਮਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿਫ਼ਤ, ਨਿੰਦਾ, ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮਿਲਾਪ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਅਸਲ ਮਿਲਾਪ।

ਉਪਮਾਨੇਨ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਮੇਯਸ੍ਯ ਰੂਪ੍ਯਤੇ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਮਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੂਪਕਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਦਿਖਾਈ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰੂਪਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਮੈਵ ਤਿਰੋਭੂਤਭੇਦਾ ਰੂਪਕਮੇਵ ਵਾ । ਸਹੋਕ੍ਤਿਃ ਸਹਭਾਵੇਨ ਕਥਨਂ ਤੁਲ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣਾਂ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਦੀ ਵੱਖਰੇਪਣੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸਹੋਕਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਾਸਃ ਸਾਦृਸ਼੍ਯੇਨੋਤ੍ਤਰੇਣ ਸਃ । ਅਨ੍ਯਥੋਪਸ੍ਥਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਨ੍ਸ੍ਯੇਤਰਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਪਿੱਛੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਅਰਥਾਂਤਰ ਨਿਆਸ' ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਿਸਮ ਦੀ 'ਵ੍ਰਿੱਤੀ' ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਾਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਆਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਲੋਕਸੀਮਾਨਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦਤਿਸ਼ਯੋ ਨਾਮ ਸਮ੍ਭਵਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਗੁਣਜਾਤਿਕ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਵੈਕਲ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੩੪੪.

'ਅਤਿਸ਼ਯ' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਭਵ ਤੇ ਅਸੰਭਵ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਣ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਤਿਸ਼ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਸਾ ਵਿਸ਼ੇषੋਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਹੇਤੁਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਆਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੱਸਣ ਲਈ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋਕਤੀ' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਂ ਸਾ ਵਿਭਾਵਨਾ । ਸਙ੍ਗਤੀਕਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦਸਂਗਚ੍ਛਮਾਨਯੋਃ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਭਾਵਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਨਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਵਿਰੋਧਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਂ । ਸਿਸਾਧਯਿषਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾਧਕਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਰੋਧ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਬੂਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਕੋ ਜ੍ਞਾਪਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਕਾਰਕਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪੪.

ਸਾਧਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ। ਕਰਤਾ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ੇष ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਯੋਰੇਵ ਵਿਸ਼ੇषਯੋਃ । ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਨਿਯਾਮਕਾਤ੍ ।। ੩੪੪.

ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 'ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਅਸਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ।