ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮੌ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਨ੍ਤੁ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਤੁਰ੍ਯ੍ਯੌ ਯੋਜ੍ਯੌ ਤੁ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਦਲਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਪਾਦਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਚੌਥਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਯੋਰਨ੍ਤਿਮਾਦ੍ਯੌ ਤੁ ਮੁਰਜੇ ਸਦृਸ਼ਾਵੁਭੌ । ਪਾਦਾਰ੍ਦ੍ਧਪਤਿਤੋ ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮਤਃ ।। ੩੪੩.

ਅੱਧਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਮੁਰਜਾ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅੱਖਰ, ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਅਨ੍ਤਿਮਂ ਪਰਿਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍ਯਾਵਤ੍ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਮਿਹਾਦਿਮਤ੍ । ਪਾਦਾਤ੍ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਯਦੇਵਾਦ੍ਯਂ ਨਵਮਾਤ੍ षੋੜਸ਼ਾਦਪਿ ।। ੩੪੩.

ਆਖਰੀ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਤੱਕ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਤੋਂ ਸੋਲਵੇਂ ਤੱਕ ਵੀ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ ਪੁਟਕੇ ਮਧ੍ਯੇ ਮਦ੍ਯੇऽਕ੍ਸ਼ਰਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਯਥੈਤਸ੍ਯ ਮੁਰਜਾਕਾਰਤਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਅੱਖਰ ਤੋਂ, ਪੁਟਕੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਰਜਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚਕ੍ਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਕਸਮ੍ਪਦਮ੍ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ ਸਰ੍ਵਵृਤ੍ਤੈਰਨ੍ਯੇ ਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਵਨੁष੍ਟੁਭਾ ।। ੩੪੩.

ਦੂਜਾ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖੇਡ, ਤੇ ਗੋਮੂਤਰੀਕਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹਾਵਾਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਲਈ ਹਨ।

ਨਾਮਧੇਯਂ ਯਦਿ ਨ ਚੇਦਮੀषੁ ਕਵਿਕਾਵ੍ਯਯੋਃ । ਮਿਤ੍ਰਧੇਯਾਭਿਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਮਿਤ੍ਰਃ ਖਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਵੀ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਣਬਾਣਾਸਨਵ੍ਯੋਮਖਡ੍ਗਮੁਦ੍ਗਰਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਥਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਟਾ ਦਮ੍ਭੋਲਿਮੁष੍ਲਾਙ੍ਕੁਸ਼ਾਃ ।। ੩੪੩.

ਤੀਰ, ਧਨੁ, ਤੂਣੀਰ, ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ, ਬਰਛੀ, ਦੋਹਰੀ, ਤਿਹਰੀ ਤੇ ਚੌਹਰੀ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਡੰਡੇ, ਡੰਬ, ਮਸਲ, ਅੰਕੁਸ਼—

ਪਦਂ ਰਥਸ੍ਯ ਨਾਗਸ੍ਯ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯਸਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾ । ਏਤੇ ਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਏਵਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੪੩.

ਰਥ ਦਾ ਪੈਰ, ਹਾਥੀ, ਕਮਲ ਵਾਲਾ ਪੋਖ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਝੋਲੀ—ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਲਙ੍ਕਰਣਮਰ੍ਥਾਨਾਮਰ੍ਥਾਲਙ੍ਕਾਰ ਇष੍ਯਤੇ । ਤਂ ਵਿਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯ੍ਯਮਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਨੋਹਰਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਹੀ ਅਰਥ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀਅਤਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਅਰ੍ਥਾਲਙ੍ਕਾਰਰਹਿਤਾ ਵਿਧਵੇਵ ਸਰਸ੍ਵਤੀ । ਸ੍ਵਰੂਪਮਥ ਸਾਦृਸ਼੍ਯਮੁਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਤਿਸ਼ਯਾਵਪਿ ।। ੩੪੪.

ਅਰਥ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ, ਮਿਲਾਪ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਵਧੀਆਪਣ ਵੀ ਇੱਉਂ ਹੀ ਹਨ।

ਵਿਭਾਵਨਾ ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਸਮਮष੍ਟਧਾ । ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੪.

ਕਲਪਨਾ, ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲ ਕੇ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਿਜਮਾਗਨ੍ਤੁਕਞ੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਦੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਂ ਨਿਜਂ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਤਥਾ ।। ੩੪੪.

ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਤੇ ਪਰਾਈ; ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਾਈ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਦृਸ਼੍ਯਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਪਮਾ ਰੂਪਕਂ ਤਥਾ । ਸਹੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਾਸਾਵਿਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਮਿਲਾਪ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ; ਇਕੱਠੀ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਪਮਾ ਨਾਮ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾਮੁਪਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ । ਸਤ੍ਤਾ ਚਾਨ੍ਤਰਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਿਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ।। ੩੪੪.

ਉਪਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਈ ਜੋੜ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਮ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਹੋਵੇ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਦਾਯ ਸਾਰੂਪ੍ਯਂ ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਸਮਾਸੇਨਾਸਮਾਸੇਨ ਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਃ ।। ੩੪੪.

ਕੁਝ ਮਿਲਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਖੇਪ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਭਿਧਾਨਸ਼੍ਯ ਸਸਭਾਸਾऽਨ੍ਯਥੋਤ੍ਤਰਾ । ਉਪਮਾਦ੍ਯੋਤਕਪਦੇਨੋਪਮੇਯਪਦੇਨ ਚ ।। ੩੪੪.

ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ, ਮਿਲਾਪ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ—

ਤਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਤ੍ਰੇਧਾ ਸਸਮਾਸਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਮਾਣਾ ਉਪਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਫੁਟਾਃ ।। ੩੪੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ, ਸਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਤਿੰਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਮਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਅਠਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯਤ੍ਰ ਸਾਧਾਰਣੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਗਮ੍ਯਤੇऽਪਿ ਵਾ । ਤੇ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਸ੍ਤੂਪਮੇ ਉਭੇ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਗੁਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂ-ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੁਲ੍ਯਮੇਵੋਪਮੀਯੇਤੇ ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮ੍ਮਣੌ । ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਮਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਰਨ੍ਯਥਾ ਤਯੋ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁਣ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਉਪਮਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਇੰਝ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਵਿਪਰੀਤੋਪਮਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਨ੍ਨਿਯਮੋਪਮਾ । ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵृਤ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਭਵੇਦਨਿਯਮੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਉਹ ਉਲਟ ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਦੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ; ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣ-ਵੱਖਰੀ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮੁਚ੍ਯਤੇਪਮਾਤੋऽਨ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਵਾਹੁਲ੍ਯਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਤ੍ । ਵਹੋਰ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯੇਪਿ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ।। ੩੪੪.

ਜਦ ਉਪਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦੁਚ੍ਯਤੇऽਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੋਪਮਾ ਤੁ ਸਾ । ਯਤ੍ਰੋਪਮਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਹੁਭਿਃ ਸਦृਸ਼ੈਃ ਸਾ ਬਹੂਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੀ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਪਮਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਹੁ-ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਮਾਨਞ੍ਚੇਦਨ੍ਯੇ ਮਾਲੋਪਮੈਵ ਸਾ। ਉਪਮਾਨਵਿਕਾਰੇਣ ਲੁਲਨਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਪਮਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਲਾ-ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਦਲਦੀ ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਿ ਕਿਮਪ੍ਯਾਰੋਪ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਿ । ਕਵਿਨੋਪਮੀਯਤੇ ਯਾ ਪ੍ਰਥਤੇ ਸਾਦ੍‌ਭੁਤੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਉਪਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਮਾਰੋष੍ਯ ਤਦਭੇਦੇਨ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ । ਉਪਮੇਯਸ੍ਯ ਸਾ ਮੋਹੋਪਮਾऽਸੌ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਦ੍ਵਚਃ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਭਯੋਰ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣੋਸ੍ਤਥ੍ਯਾਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯੋਪਮਾ । ਉਪਮੇਯਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਦੇਹੀ ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪੱਕੀ ਉਪਮਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੇਨੈਵ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋਪਮਾ ਸ੍ਯਾਦੁਪਮਾਨਤਃ । ਆਤ੍ਮਨੋਪਮਾਨਾਦੁਪਮਾ ਸਾਧਾਰਣ੍ਯਤਿਸ਼ਾਯਿਨੀ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਾਕ-ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਮਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਮੇਯਂ ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯੋਪਮਾ ਮਤਾ । ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਤਦਾऽਸੌ ਗਗਨੋਪਮਾ ।। ੩੪੪.

ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਉਪਮਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਚੈਵ ਨਿਨ੍ਦਾ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਸਦृਸ਼ੋ ਤਥਾ । ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਸਦृਸ਼ੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਪਮਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪੁਨਃ ।। ੩੪੪.

ਉਪਮਾ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿਫ਼ਤ, ਨਿੰਦਾ, ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮਿਲਾਪ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਅਸਲ ਮਿਲਾਪ।