ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਿਧਾ ਚਕ੍ਰਂ ਚਤੁਰਰਂ षੜਰਨ੍ਤਤ੍ਰ ਚਾਦਿਮਂ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਸਦृਸ਼ਾ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਾਦਪ੍ਰਥਮਪਞ੍ਚਮਾ ।। ੩੪੩.

ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਰ ਸਪੋਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਪਹਿਲਾ; ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਯੁਜੋऽਸ਼੍ਵਯੁਜਸ਼੍ਚੈਵ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਾਵਪ੍ਯष੍ਟਮਾਵਪਿ । ਤਸ੍ਯੋਪਪਾਦਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਰੇषੁ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ ਸਮ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਅਠਵਾਂ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਾਦਾਰ੍ਦ੍ਧਚਤੁष੍ਕਨ੍ਤੁ ਨਾਭੌ ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰਾਵਧਿ ਨਯੇਨ੍ਨੇਮੌ ਸ਼ੇषੇ ਪਦਦ੍ਵਯੀ ।। ੩੪੩.

ਚਾਰ ਅੱਧੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਉਥੇ; ਇਹ ਦੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪੈਰ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ।

ਤृਤੀਯਂ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਾਦਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਥਮੌ ਸਦृਸ਼ਾਵੁਭੌ । ਵਰ੍ਣੌ ਪਾੜ੍ਹਤ੍ਰਯਸ੍ਯਾਪਿ ਦਸ਼ਮਃ ਸਦृਸ਼ੋ ਯਦਿ ।। ੩੪੩.

ਤੁਰਿਆ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੀਜਾ, ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਥਮੇ ਚਰਮੇ ਤਸ੍ਯ षਡ੍‌ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਯਦਿ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵृਹਚ੍ਚਕ੍ਰਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਤੇ ਦੋ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਮੁਖਾਦ੍ਵਯੇ ਪਾਦਮੇਕੈਕਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਲਿਖੇਤ੍ । ਨਾਭੌ ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਦਸ਼ਮਂ ਨੇਮੌ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਦਨ੍ਨਯੇਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਹਰ ਪੈਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਦੋ-ਦੋ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ, ਤੇ ਇਹ ਤੁਰਿਆ ਪੈਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ।

ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਦਸ਼ਮਾਃ ਸਮਾ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਿਮੌ ਯੁਜੋਃ । ਆਦੌ ਵਰ੍ਣਃ ਸਮੌ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਞ੍ਚਮਾਵਾਦ੍ਯਤੁਰ੍ਯ੍ਯਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਪਹਿਲਾ, ਆਖਰੀ ਤੇ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਵੀ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਚੌਥੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵਿਤਾਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਤृਤੀਯਂ ਜਾਯਤੇ ਯਦਿ । ਪਦਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਬ੍ਜਕਂ ਕृਤੇਃ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਲਟ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਪੈਰ ਨੂੰ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਚੱਕਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯੌ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਲੇ ਤੁਲ੍ਯੌ ਸਪ੍ਤਮੌ ਚ ਤਥਾਪਰੌ । ਸਟ੍ਟਸ਼ਾਵੁਤ੍ਤਰਦਲੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਭ੍ਯਾਮਥਾਰ੍ਦ੍ਧਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਦੂਜਾ ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ; ਛੇਵਾਂ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਵੀ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯषष੍ਠਾਃ ਸਟ੍ਟਸ਼ਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮਾਵਪਿ । ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਪਾਦਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯੌ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਸਪ੍ਤਮਾਵਪਿ ।। ੩੪੩.

ਦੂਜਾ ਤੇ ਛੇਵਾਂ, ਛੇਵਾਂ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ; ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖਰੀ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਖਰੀ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਵੀ।

ਸਮੌ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਨ੍ਤੁ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਤੁਰ੍ਯ੍ਯੌ ਯੋਜ੍ਯੌ ਤੁ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਦਲਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਪਾਦਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਚੌਥਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਯੋਰਨ੍ਤਿਮਾਦ੍ਯੌ ਤੁ ਮੁਰਜੇ ਸਦृਸ਼ਾਵੁਭੌ । ਪਾਦਾਰ੍ਦ੍ਧਪਤਿਤੋ ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮਤਃ ।। ੩੪੩.

ਅੱਧਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਮੁਰਜਾ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅੱਖਰ, ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਅਨ੍ਤਿਮਂ ਪਰਿਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍ਯਾਵਤ੍ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਮਿਹਾਦਿਮਤ੍ । ਪਾਦਾਤ੍ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਯਦੇਵਾਦ੍ਯਂ ਨਵਮਾਤ੍ षੋੜਸ਼ਾਦਪਿ ।। ੩੪੩.

ਆਖਰੀ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਤੱਕ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਤੋਂ ਸੋਲਵੇਂ ਤੱਕ ਵੀ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ ਪੁਟਕੇ ਮਧ੍ਯੇ ਮਦ੍ਯੇऽਕ੍ਸ਼ਰਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਯਥੈਤਸ੍ਯ ਮੁਰਜਾਕਾਰਤਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਅੱਖਰ ਤੋਂ, ਪੁਟਕੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਰਜਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚਕ੍ਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਕਸਮ੍ਪਦਮ੍ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ ਸਰ੍ਵਵृਤ੍ਤੈਰਨ੍ਯੇ ਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਵਨੁष੍ਟੁਭਾ ।। ੩੪੩.

ਦੂਜਾ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖੇਡ, ਤੇ ਗੋਮੂਤਰੀਕਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹਾਵਾਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਲਈ ਹਨ।

ਨਾਮਧੇਯਂ ਯਦਿ ਨ ਚੇਦਮੀषੁ ਕਵਿਕਾਵ੍ਯਯੋਃ । ਮਿਤ੍ਰਧੇਯਾਭਿਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਮਿਤ੍ਰਃ ਖਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਵੀ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਣਬਾਣਾਸਨਵ੍ਯੋਮਖਡ੍ਗਮੁਦ੍ਗਰਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਥਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਟਾ ਦਮ੍ਭੋਲਿਮੁष੍ਲਾਙ੍ਕੁਸ਼ਾਃ ।। ੩੪੩.

ਤੀਰ, ਧਨੁ, ਤੂਣੀਰ, ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ, ਬਰਛੀ, ਦੋਹਰੀ, ਤਿਹਰੀ ਤੇ ਚੌਹਰੀ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਡੰਡੇ, ਡੰਬ, ਮਸਲ, ਅੰਕੁਸ਼—

ਪਦਂ ਰਥਸ੍ਯ ਨਾਗਸ੍ਯ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯਸਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾ । ਏਤੇ ਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਏਵਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੪੩.

ਰਥ ਦਾ ਪੈਰ, ਹਾਥੀ, ਕਮਲ ਵਾਲਾ ਪੋਖ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਝੋਲੀ—ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਲਙ੍ਕਰਣਮਰ੍ਥਾਨਾਮਰ੍ਥਾਲਙ੍ਕਾਰ ਇष੍ਯਤੇ । ਤਂ ਵਿਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯ੍ਯਮਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਨੋਹਰਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਹੀ ਅਰਥ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀਅਤਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਅਰ੍ਥਾਲਙ੍ਕਾਰਰਹਿਤਾ ਵਿਧਵੇਵ ਸਰਸ੍ਵਤੀ । ਸ੍ਵਰੂਪਮਥ ਸਾਦृਸ਼੍ਯਮੁਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਤਿਸ਼ਯਾਵਪਿ ।। ੩੪੪.

ਅਰਥ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ, ਮਿਲਾਪ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਵਧੀਆਪਣ ਵੀ ਇੱਉਂ ਹੀ ਹਨ।

ਵਿਭਾਵਨਾ ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਸਮਮष੍ਟਧਾ । ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪੪.

ਕਲਪਨਾ, ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲ ਕੇ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਿਜਮਾਗਨ੍ਤੁਕਞ੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਦੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਂ ਨਿਜਂ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਤਥਾ ।। ੩੪੪.

ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਤੇ ਪਰਾਈ; ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਾਈ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਦृਸ਼੍ਯਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਪਮਾ ਰੂਪਕਂ ਤਥਾ । ਸਹੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨ੍ਯਾਸਾਵਿਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੩੪੪.

ਮਿਲਾਪ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ; ਇਕੱਠੀ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਪਮਾ ਨਾਮ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾਮੁਪਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ । ਸਤ੍ਤਾ ਚਾਨ੍ਤਰਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਿਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ।। ੩੪੪.

ਉਪਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਈ ਜੋੜ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਮ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਹੋਵੇ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਦਾਯ ਸਾਰੂਪ੍ਯਂ ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਸਮਾਸੇਨਾਸਮਾਸੇਨ ਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਃ ।। ੩੪੪.

ਕੁਝ ਮਿਲਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਖੇਪ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਭਿਧਾਨਸ਼੍ਯ ਸਸਭਾਸਾऽਨ੍ਯਥੋਤ੍ਤਰਾ । ਉਪਮਾਦ੍ਯੋਤਕਪਦੇਨੋਪਮੇਯਪਦੇਨ ਚ ।। ੩੪੪.

ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ, ਮਿਲਾਪ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ—

ਤਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਤ੍ਰੇਧਾ ਸਸਮਾਸਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਮਾਣਾ ਉਪਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਫੁਟਾਃ ।। ੩੪੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ, ਸਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਤਿੰਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਮਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਅਠਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯਤ੍ਰ ਸਾਧਾਰਣੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਗਮ੍ਯਤੇऽਪਿ ਵਾ । ਤੇ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਸ੍ਤੂਪਮੇ ਉਭੇ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਗੁਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂ-ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੁਲ੍ਯਮੇਵੋਪਮੀਯੇਤੇ ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮ੍ਮਣੌ । ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਮਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਰਨ੍ਯਥਾ ਤਯੋ ।। ੩੪੪.

ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁਣ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਉਪਮਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਇੰਝ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।