ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਦਙ੍ਗਵਿਹਿਤਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਚ੍ਚੁਤਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨਵਿਨ੍ਦੂਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚ ਵਿਚ੍ਯੁਤੇਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੁਰ, ਵਿਅੰਜਨ, ਬਿੰਦੀ ਜਾਂ ਵਿਸਰਗ ਦੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ।

ਦਤ੍ਤੇਪਿ ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਤਦ੍ਦ੍ਨ੍ਤਦਾਹੁਸ੍ਤਦ੍ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਵਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਨ੍ਮਤਾਃ ।। ੩੪੩.

ਜੇਕਰ ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਭੇਦ ਸੁਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਅਪਨੀਤਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰੇऽਪਿ ਚ । ਭਾਸਤੇऽਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਰ ਚ੍ਯੁਤਦਤ੍ਤਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹਟਾਈ ਗਈ ਅੱਖਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਛੁਟ-ਦੱਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਪਦ੍ਯਮੇਕਂ ਯਨ੍ਨਾਨਾਸ਼੍ਲੋਕਾਂਸ਼ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਿਤਮ੍ । ਸਾ ਮਮਸ੍ਯਾ ਪਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਪਰਯੋਃ ਕृਤਿਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਇੱਕ ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਮਮਸਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖੇਨ ਕृਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਵਿਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਸੂਚਕਮ੍ । ਦੁष੍ਕਰਂ ਨੀਰਸਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਨਾਂ ਮਹੋਤ੍ਸਵਃ ।। ੩੪੩.

ਇਹ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਨਿਯਮਾਚ੍ਚ ਵਿਦਰ੍ਬਾਚ੍ਚ ਬਨ੍ਧਾਚ੍ਚ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਕਵੇਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਾਣਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਯਮਃ ਸਮृਤਃ ।। ੩੪੩.

ਨਿਯਮ, ਵਿਦਰਭ ਤੇ ਬੰਧ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕਵੀ ਵਲੋਂ ਸੋਹਣੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਜਾਯਤੇ । ਅਨੇਕਧਾਵृਤ੍ਤਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੩੪੩.

ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਜਾਯਤੇ । ਅਨੇਕਧਾਵृਤ੍ਤਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੩੪੩.

ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਰ੍ਦ੍ਧਭ੍ਰਮਣੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਮਮ੍ਬੁਜਮ੍ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਬੰਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ, ਅਰਧ-ਘੁੰਮਣ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਤੇ ਕਮਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰਞ੍ਚਕ੍ਰਾਬ੍ਜਕਂ ਦਣ੍ਡੋ ਮੁਰਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਾष੍ਟਧਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਂ ਸ੍ਯਾਦੇਕਾਨ੍ਤਰਸਮਾਕ੍ਸ਼ਰਾ ।। ੩੪੩.

ਚਕ੍ਰ, ਚਕ੍ਰਾਬਜਕ, ਡੰਡਾ, ਮੁਰਜਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਹਨ; ਅੱਧ-ਅੱਧ, ਪੰਕਤੀ-ਪੰਕਤੀ ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਮਾਹੁਰਸ਼੍ਵਪਦਾਂ ਪਰੇ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਾਙ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਂ ਧੇਨੁਂ ਜਾਲਬਨ੍ਧਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ।। ੩੪੩.

ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਪਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਧੇਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਲ ਬੰਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਧਪਾਦੈਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨ੍ਯਾਸਮੇਤਯੋਃ । ਨ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਿਹ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਧੋਧਃ ਕ੍ਰਮਭਾਗਿਨਾਂ ।। ੩੪੩.

ਅੱਧਾਂ ਤੇ ਅੱਧ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦੀਆਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਬਣਾਵਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਧੋਧਃ ਸ੍ਥਿਤਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਯਾਵਤ੍ਤੂਰ੍ਯ੍ਯਪਦਨ੍ਨਯੇਤ੍ । ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਾਦਾਨ੍ਨਯੇਦੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਾਦਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤਃ ।। ੩੪੩.

ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਅੱਧ-ਪੰਕਤੀ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਤਦੇਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਰਸੀਰੁਹਂ । ਚਤੁष੍ਪਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਵਿਘ੍ਨਂ ਚਤੁष੍ਪਤ੍ਰੇ ਉਭੇ ਅਪਿ ।। ੩੪੩.

ਉਹੀ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਮਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ-ਪੰਖੜੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਚਾਰ-ਪੰਖੜੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਪ੍ਰਥਮਪਾਦਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਦਾਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਪਾਦਾਨਾਮਨ੍ਤੇ ਤਦੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੪੩.

ਹੁਣ, ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ, ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤਿਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਪਾਦਾਦੌ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤਃ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਪਾਦਾਨ੍ਤਿਮਞ੍ਚਾਦ੍ਯਪਾਦਾਦਾਵਕ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਯਂ ।। ੩੪੩.

ਪਿਛਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ, ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਆਖਰੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ, ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।

ਚਤੁਸ਼੍ਛਦੇ ਭਵੇਦष੍ਟਚ੍ਛਦੇ ਵਰ੍ਣਤ੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਯਾਤ੍ षੋੜਸ਼ਚ੍ਛਦੇ ਤ੍ਵੇਕਾਨ੍ਤਰਞ੍ਚੇਦੇਕਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ।। ੩੪੩.

ਚਾਰ-ਚੌਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਠ-ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਸੋਲ੍ਹ-ਚੌਕ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾਂ ਤੋਲਯੇਦੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਤ੍ਰਾਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਵਲਿਂ । ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਞ੍ਚਤੁष੍ਪਤ੍ਰਸਰੋਰੁਹੇ ।। ੩੪੩.

ਕਰਨਿਕਾ ਨੂੰ ਉਪਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਲਿਖੇਦੇਕਂ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਵਿਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚ । ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਿਰ੍ਗਮੌ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦष੍ਟਚ੍ਛਦੇऽਮ੍ਬੁਜੇ ।। ੩੪੩.

ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ; ਦਾਖਲ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਆਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼੍ਵਗ੍ਵਿषਮਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤਾਵਤ੍ ਪਤ੍ਰਾਬਲੀਜੁषਾਂ । ਮਧ੍ਯੇ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਯਾਸਃ ਸਰੋਜੇ षੋੜਸ਼ਚ੍ਛਦੇ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਅੱਖਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੋਲਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਚਕ੍ਰਂ ਚਤੁਰਰਂ षੜਰਨ੍ਤਤ੍ਰ ਚਾਦਿਮਂ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਸਦृਸ਼ਾ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਾਦਪ੍ਰਥਮਪਞ੍ਚਮਾ ।। ੩੪੩.

ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਰ ਸਪੋਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਪਹਿਲਾ; ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਯੁਜੋऽਸ਼੍ਵਯੁਜਸ਼੍ਚੈਵ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਾਵਪ੍ਯष੍ਟਮਾਵਪਿ । ਤਸ੍ਯੋਪਪਾਦਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਰੇषੁ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ ਸਮ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਅਠਵਾਂ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਾਦਾਰ੍ਦ੍ਧਚਤੁष੍ਕਨ੍ਤੁ ਨਾਭੌ ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰਾਵਧਿ ਨਯੇਨ੍ਨੇਮੌ ਸ਼ੇषੇ ਪਦਦ੍ਵਯੀ ।। ੩੪੩.

ਚਾਰ ਅੱਧੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਉਥੇ; ਇਹ ਦੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪੈਰ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ।

ਤृਤੀਯਂ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਾਦਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਥਮੌ ਸਦृਸ਼ਾਵੁਭੌ । ਵਰ੍ਣੌ ਪਾੜ੍ਹਤ੍ਰਯਸ੍ਯਾਪਿ ਦਸ਼ਮਃ ਸਦृਸ਼ੋ ਯਦਿ ।। ੩੪੩.

ਤੁਰਿਆ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੀਜਾ, ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਥਮੇ ਚਰਮੇ ਤਸ੍ਯ षਡ੍‌ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਯਦਿ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵृਹਚ੍ਚਕ੍ਰਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਤੇ ਦੋ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਮੁਖਾਦ੍ਵਯੇ ਪਾਦਮੇਕੈਕਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਲਿਖੇਤ੍ । ਨਾਭੌ ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਦਸ਼ਮਂ ਨੇਮੌ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਦਨ੍ਨਯੇਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਹਰ ਪੈਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਦੋ-ਦੋ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ, ਤੇ ਇਹ ਤੁਰਿਆ ਪੈਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ।

ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਦਸ਼ਮਾਃ ਸਮਾ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਿਮੌ ਯੁਜੋਃ । ਆਦੌ ਵਰ੍ਣਃ ਸਮੌ ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਞ੍ਚਮਾਵਾਦ੍ਯਤੁਰ੍ਯ੍ਯਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਪਹਿਲਾ, ਆਖਰੀ ਤੇ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਵੀ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਚੌਥੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵਿਤਾਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਤृਤੀਯਂ ਜਾਯਤੇ ਯਦਿ । ਪਦਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਬ੍ਜਕਂ ਕृਤੇਃ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਲਟ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਪੈਰ ਨੂੰ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਚੱਕਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯੌ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਲੇ ਤੁਲ੍ਯੌ ਸਪ੍ਤਮੌ ਚ ਤਥਾਪਰੌ । ਸਟ੍ਟਸ਼ਾਵੁਤ੍ਤਰਦਲੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਭ੍ਯਾਮਥਾਰ੍ਦ੍ਧਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਦੂਜਾ ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ; ਛੇਵਾਂ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਵੀ।