ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਦਸ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਜਨਪਦਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਤ੍ਵੇਕਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਾਹਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਆਜ਼ਾਦ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਯੋਰਾਵृਤ੍ਤਪਦਯੋਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਾਸਤਃ । ਅਸਮਾਸਾਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਪਾਦੇ ਤ੍ਵੇਕਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਦੁਹਰਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਸਮਸਤ' (ਇਕਠੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਵਯਸਤ' (ਅਲੱਗ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਰਪ੍ਯੇਵਂ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮਿष੍ਯਤੇ । ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਯਨੁਪ੍ਰਾਸੋ ਲਘੁਮਧ੍ਯੇਵਮਰ੍ਹਣਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਵਾਕ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਲਕਾ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍‌ਵृਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਸਮਾਨਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਦ੍ਰੂਪਾਦਿਪਦਾਸਤ੍ਤਿਃ ਸਾਨੁਪ੍ਰਾਸਾ ਰਸਾਵਹਾ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਰਾਹੀਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜੋੜ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੋष੍ਠ੍ਯਾਂ ਕੁਤੂਹਲਾਧ੍ਯਾਯੀ ਵਾਗ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ਗੁਪ੍ਤਂ ਚ੍ਯੁਤਦਕ੍ਤੇ ਤਥੋਭਯਮ੍ ।। ੩੪੩.

ਸਭਾ ਵਿਚ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿਤ੍ਰਮ' (ਪਹੇਲੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਪਹੇਲੀ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਸ੍ਯਾ ਸਪ੍ਤ ਤਦ੍‌ਭੇਦਾ ਨਾਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗਤਃ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ ਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸਮੁਤ੍ਤਰਂ ।। ੩੪੩.

'ਸਮੱਸਿਆ' ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਿੱਥੇ ਇਕੋ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਸ੍ਯਾਦੇਕਪृष੍ਟਦ੍ਵਪृष੍ਟੋਤ੍ਤਰਭੇਦਤਃ । ਦ੍ਵਿਧੈਕਪृष੍ਟੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸਮਸ੍ਤੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੩.

ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਰ੍ਥਯੋਰ੍ਗੁਹ੍ਯਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ । ਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਰ੍ਥੀ ਚ ਸ਼ਾਬ੍ਦੀ ਚ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥੀ ਚਾਰ੍ਥਬੋਧਤਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਲੁਕਿਆ ਹੋਣ, ਉਹ ਪਹੇਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਬੋਧਤਃ ਸ਼ਾਬ੍ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਃ षੋਢਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾਂ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਪ੍ਤੇऽਪਿ ਵਲਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਬਾਵ੍ਯਰ੍ਥੋऽਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਸ਼ਾਬਦੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹੇਲੀ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤਦਙ੍ਗਵਿਹਿਤਾਕਾਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਦ੍‌ਗੁਪ੍ਤਂ ਗੂੜ੍ਹਮਪ੍ਯਦਃ । ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਬਾਸੋ ਵਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗਚ੍ਯਵਨਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਵਾਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦਙ੍ਗਵਿਹਿਤਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਚ੍ਚੁਤਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨਵਿਨ੍ਦੂਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚ ਵਿਚ੍ਯੁਤੇਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੁਰ, ਵਿਅੰਜਨ, ਬਿੰਦੀ ਜਾਂ ਵਿਸਰਗ ਦੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ।

ਦਤ੍ਤੇਪਿ ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਤਦ੍ਦ੍ਨ੍ਤਦਾਹੁਸ੍ਤਦ੍ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਵਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਨ੍ਮਤਾਃ ।। ੩੪੩.

ਜੇਕਰ ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਭੇਦ ਸੁਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਅਪਨੀਤਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰੇऽਪਿ ਚ । ਭਾਸਤੇऽਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਰ ਚ੍ਯੁਤਦਤ੍ਤਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹਟਾਈ ਗਈ ਅੱਖਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਛੁਟ-ਦੱਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਪਦ੍ਯਮੇਕਂ ਯਨ੍ਨਾਨਾਸ਼੍ਲੋਕਾਂਸ਼ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਿਤਮ੍ । ਸਾ ਮਮਸ੍ਯਾ ਪਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਪਰਯੋਃ ਕृਤਿਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਇੱਕ ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਮਮਸਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖੇਨ ਕृਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਵਿਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਸੂਚਕਮ੍ । ਦੁष੍ਕਰਂ ਨੀਰਸਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਨਾਂ ਮਹੋਤ੍ਸਵਃ ।। ੩੪੩.

ਇਹ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਨਿਯਮਾਚ੍ਚ ਵਿਦਰ੍ਬਾਚ੍ਚ ਬਨ੍ਧਾਚ੍ਚ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਕਵੇਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਾਣਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਯਮਃ ਸਮृਤਃ ।। ੩੪੩.

ਨਿਯਮ, ਵਿਦਰਭ ਤੇ ਬੰਧ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕਵੀ ਵਲੋਂ ਸੋਹਣੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਜਾਯਤੇ । ਅਨੇਕਧਾਵृਤ੍ਤਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੩੪੩.

ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਜਾਯਤੇ । ਅਨੇਕਧਾਵृਤ੍ਤਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੩੪੩.

ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਰ੍ਦ੍ਧਭ੍ਰਮਣੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਮਮ੍ਬੁਜਮ੍ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਬੰਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ, ਅਰਧ-ਘੁੰਮਣ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਤੇ ਕਮਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰਞ੍ਚਕ੍ਰਾਬ੍ਜਕਂ ਦਣ੍ਡੋ ਮੁਰਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਾष੍ਟਧਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਂ ਸ੍ਯਾਦੇਕਾਨ੍ਤਰਸਮਾਕ੍ਸ਼ਰਾ ।। ੩੪੩.

ਚਕ੍ਰ, ਚਕ੍ਰਾਬਜਕ, ਡੰਡਾ, ਮੁਰਜਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਹਨ; ਅੱਧ-ਅੱਧ, ਪੰਕਤੀ-ਪੰਕਤੀ ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਮਾਹੁਰਸ਼੍ਵਪਦਾਂ ਪਰੇ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਾਙ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਂ ਧੇਨੁਂ ਜਾਲਬਨ੍ਧਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ।। ੩੪੩.

ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਪਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਧੇਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਲ ਬੰਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਧਪਾਦੈਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨ੍ਯਾਸਮੇਤਯੋਃ । ਨ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਿਹ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਧੋਧਃ ਕ੍ਰਮਭਾਗਿਨਾਂ ।। ੩੪੩.

ਅੱਧਾਂ ਤੇ ਅੱਧ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦੀਆਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਬਣਾਵਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਧੋਧਃ ਸ੍ਥਿਤਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਯਾਵਤ੍ਤੂਰ੍ਯ੍ਯਪਦਨ੍ਨਯੇਤ੍ । ਤੁਰ੍ਯ੍ਯਪਾਦਾਨ੍ਨਯੇਦੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਾਦਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤਃ ।। ੩੪੩.

ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਅੱਧ-ਪੰਕਤੀ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਤਦੇਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਰਸੀਰੁਹਂ । ਚਤੁष੍ਪਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਵਿਘ੍ਨਂ ਚਤੁष੍ਪਤ੍ਰੇ ਉਭੇ ਅਪਿ ।। ੩੪੩.

ਉਹੀ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਮਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ-ਪੰਖੜੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਚਾਰ-ਪੰਖੜੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਪ੍ਰਥਮਪਾਦਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਦਾਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਪਾਦਾਨਾਮਨ੍ਤੇ ਤਦੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੪੩.

ਹੁਣ, ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ, ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤਿਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਪਾਦਾਦੌ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤਃ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਪਾਦਾਨ੍ਤਿਮਞ੍ਚਾਦ੍ਯਪਾਦਾਦਾਵਕ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਯਂ ।। ੩੪੩.

ਪਿਛਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ, ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਆਖਰੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ, ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।

ਚਤੁਸ਼੍ਛਦੇ ਭਵੇਦष੍ਟਚ੍ਛਦੇ ਵਰ੍ਣਤ੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਯਾਤ੍ षੋੜਸ਼ਚ੍ਛਦੇ ਤ੍ਵੇਕਾਨ੍ਤਰਞ੍ਚੇਦੇਕਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ।। ੩੪੩.

ਚਾਰ-ਚੌਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਠ-ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਸੋਲ੍ਹ-ਚੌਕ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾਂ ਤੋਲਯੇਦੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਤ੍ਰਾਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਵਲਿਂ । ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਞ੍ਚਤੁष੍ਪਤ੍ਰਸਰੋਰੁਹੇ ।। ੩੪੩.

ਕਰਨਿਕਾ ਨੂੰ ਉਪਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਲਿਖੇਦੇਕਂ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਵਿਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚ । ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਿਰ੍ਗਮੌ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦष੍ਟਚ੍ਛਦੇऽਮ੍ਬੁਜੇ ।। ੩੪੩.

ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ; ਦਾਖਲ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਆਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।