ਭਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਰੁषਾ ਸਾऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯਾਮੂष੍ਮਾਣਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ।। ੩੪੩.
ਭਲੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅੱਖਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਰੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਮ ਅੱਖਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਕਾਰਵਰ੍ਜ੍ਜਮਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਤਿਭੂਯਸੀ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਵਿਸ਼ਰ੍ਗੌ ਚ ਪਾਰੁष੍ਯਾਯ ਨਿਰਨ੍ਤਰੌ ।। ੩੪੩.
'ਅ' ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣਾ, ਕਰੜਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼षਸਾ ਰੇਫਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਕਾਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੂਯਸਾ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਾਭਿਨ੍ਨਮਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਹਃ ਪਾਰੁष੍ਯਾਯ ਸਂਯੁਤਃ ।। ੩੪੩.
ਜੋ 'ਸ਼' ਨੂੰ 'ਰ' ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ 'ਕ' ਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਅਲੱਗ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ 'ਹ' ਨੂੰ ਰੁਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਗੁਰੁਰ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਿ । ਪਾਰੁष੍ਯਾਯਾਦਿਮਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੂਜਿਤਾ ਨ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੀ ।। ੩੪੩.
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਔਖੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਰਾਵਣਿ ਮਾਧਵੀ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਸ੍ਥੋष੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਾਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਕਾ ।। ੩੪੩.
ਜੋ ਤਰਲ ਧੁਨੀ, 'ਮ' ਅਤੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ 'ਮਾਧਵੀ', ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ਼ਮ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਯਮਕ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਮਕਂ ਸਾਵ੍ਯਪੇਤਞ੍ਚ ਵ੍ਯਪੇਤਞ੍ਚੇਤਿ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ । ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯਾਦਵ੍ਯਪੇਤਂ ਵ੍ਯਪੇਤਂ ਵ੍ਯਵਧਾਨਤਃ ।। ੩੪੩.
'ਯਮਕ' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਅਵਯਪੇਤ' ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਯਪੇਤ' ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇਨਾਨਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਪਾਦਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਆਦਿਪਾਦਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇष੍ਵੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਨਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੩.
ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ, ਅੰਤ, ਜਾਂ ਇਕ, ਦੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ।
ਸਪ੍ਤਧਾ ਸਪ੍ਤਪੂਰ੍ਵੇਣ੫ ਚੇਤ੍ ਪਾਦੇਨੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਃ । ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਪਦਾਰਮ੍ਭਸ੍ਤੁਲ੍ਯਃ षੋਢਾ ਤਦਾਪਰਂ ।। ੩੪੩.
ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਅਗਲੇ ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਵੰਡ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤृਤੀਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪਾਦਸ੍ਯਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਗੋਚਰਮ੍ । ਪਾਦਾਨ੍ਤਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਕਾਞ੍ਚੀਯਮਕਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੩.
ਤੀਜੀ ਵੰਡ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 'ਪੈਰ-ਅੰਤ ਯਮਕ' ਅਤੇ 'ਕਾਂਚੀ-ਯਮਕ' ਵੀ ਹਨ।
ਸਂਸਰ੍ਗਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਯਮਕਨ੍ਤਥਾ । ਪਾਦਾਦਿਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਤਥਾਮ੍ਰੇਡਿਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੩.
'ਸੰਸਰਗ-ਯਮਕ', 'ਵਿਕਰਾਂਤ-ਯਮਕ', 'ਪੈਰ-ਸ਼ੁਰੂ-ਯਮਕ' ਅਤੇ 'ਅਮਰੇਡਿਤ-ਯਮਕ' ਵੀ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਯਵਸਿਤਞ੍ਚੈਵ ਮਾਲਾਯਮਕਮੇਵ ਚ । ਦਸ਼ਧਾ ਯਮਕਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤਦ੍ਭੇਦਾ ਬਹਵੋऽਪਰੇ ।। ੩੪੩.
'ਚਤੁਰ-ਵਯਵਸਿਤ' ਅਤੇ 'ਮਾਲਾ-ਯਮਕ' ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਮਕ ਦਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਦਸ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਜਨਪਦਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਤ੍ਵੇਕਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਾਹਾਤ੍ ।। ੩੪੩.
ਆਜ਼ਾਦ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਯੋਰਾਵृਤ੍ਤਪਦਯੋਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਾਸਤਃ । ਅਸਮਾਸਾਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਪਾਦੇ ਤ੍ਵੇਕਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।। ੩੪੩.
ਜਦੋਂ ਦੋ ਦੁਹਰਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਸਮਸਤ' (ਇਕਠੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਵਯਸਤ' (ਅਲੱਗ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਰਪ੍ਯੇਵਂ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮਿष੍ਯਤੇ । ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਯਨੁਪ੍ਰਾਸੋ ਲਘੁਮਧ੍ਯੇਵਮਰ੍ਹਣਾਤ੍ ।। ੩੪੩.
ਵਾਕ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਲਕਾ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ਵृਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਸਮਾਨਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਦ੍ਰੂਪਾਦਿਪਦਾਸਤ੍ਤਿਃ ਸਾਨੁਪ੍ਰਾਸਾ ਰਸਾਵਹਾ ।। ੩੪੩.
ਜੋ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਰਾਹੀਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜੋੜ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੋष੍ਠ੍ਯਾਂ ਕੁਤੂਹਲਾਧ੍ਯਾਯੀ ਵਾਗ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ਗੁਪ੍ਤਂ ਚ੍ਯੁਤਦਕ੍ਤੇ ਤਥੋਭਯਮ੍ ।। ੩੪੩.
ਸਭਾ ਵਿਚ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿਤ੍ਰਮ' (ਪਹੇਲੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਪਹੇਲੀ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਯਾ ਸਪ੍ਤ ਤਦ੍ਭੇਦਾ ਨਾਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗਤਃ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ ਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸਮੁਤ੍ਤਰਂ ।। ੩੪੩.
'ਸਮੱਸਿਆ' ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਿੱਥੇ ਇਕੋ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਸ੍ਯਾਦੇਕਪृष੍ਟਦ੍ਵਪृष੍ਟੋਤ੍ਤਰਭੇਦਤਃ । ਦ੍ਵਿਧੈਕਪृष੍ਟੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸਮਸ੍ਤੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੩.
ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਰ੍ਥਯੋਰ੍ਗੁਹ੍ਯਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ । ਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਰ੍ਥੀ ਚ ਸ਼ਾਬ੍ਦੀ ਚ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥੀ ਚਾਰ੍ਥਬੋਧਤਃ ।। ੩੪੩.
ਜਦੋਂ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਲੁਕਿਆ ਹੋਣ, ਉਹ ਪਹੇਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਬੋਧਤਃ ਸ਼ਾਬ੍ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਃ षੋਢਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾਂ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਪ੍ਤੇऽਪਿ ਵਲਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਬਾਵ੍ਯਰ੍ਥੋऽਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ ।। ੩੪੩.
ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਸ਼ਾਬਦੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹੇਲੀ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਦਙ੍ਗਵਿਹਿਤਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਗੁਪ੍ਤਂ ਗੂੜ੍ਹਮਪ੍ਯਦਃ । ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਬਾਸੋ ਵਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗਚ੍ਯਵਨਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੪੩.
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਵਾਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਙ੍ਗਵਿਹਿਤਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਚ੍ਚੁਤਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨਵਿਨ੍ਦੂਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚ ਵਿਚ੍ਯੁਤੇਃ ।। ੩੪੩.
ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੁਰ, ਵਿਅੰਜਨ, ਬਿੰਦੀ ਜਾਂ ਵਿਸਰਗ ਦੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ।
ਦਤ੍ਤੇਪਿ ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਤਦ੍ਦ੍ਨ੍ਤਦਾਹੁਸ੍ਤਦ੍ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਵਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਨ੍ਮਤਾਃ ।। ੩੪੩.
ਜੇਕਰ ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਭੇਦ ਸੁਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
ਅਪਨੀਤਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰੇऽਪਿ ਚ । ਭਾਸਤੇऽਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਰ ਚ੍ਯੁਤਦਤ੍ਤਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੩.
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹਟਾਈ ਗਈ ਅੱਖਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਛੁਟ-ਦੱਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਪਦ੍ਯਮੇਕਂ ਯਨ੍ਨਾਨਾਸ਼੍ਲੋਕਾਂਸ਼ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਿਤਮ੍ । ਸਾ ਮਮਸ੍ਯਾ ਪਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਪਰਯੋਃ ਕृਤਿਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ।। ੩੪੩.
ਜੋ ਇੱਕ ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਮਮਸਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੁਃਖੇਨ ਕृਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਵਿਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਸੂਚਕਮ੍ । ਦੁष੍ਕਰਂ ਨੀਰਸਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਨਾਂ ਮਹੋਤ੍ਸਵਃ ।। ੩੪੩.
ਇਹ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਮਾਚ੍ਚ ਵਿਦਰ੍ਬਾਚ੍ਚ ਬਨ੍ਧਾਚ੍ਚ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਕਵੇਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਾਣਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਯਮਃ ਸਮृਤਃ ।। ੩੪੩.
ਨਿਯਮ, ਵਿਦਰਭ ਤੇ ਬੰਧ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕਵੀ ਵਲੋਂ ਸੋਹਣੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਜਾਯਤੇ । ਅਨੇਕਧਾਵृਤ੍ਤਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੩੪੩.
ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਜਾਯਤੇ । ਅਨੇਕਧਾਵृਤ੍ਤਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੩੪੩.
ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਰ੍ਦ੍ਧਭ੍ਰਮਣੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਮਮ੍ਬੁਜਮ੍ ।। ੩੪੩.
ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਬੰਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ, ਅਰਧ-ਘੁੰਮਣ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਤੇ ਕਮਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।