ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਯੁਕ੍ਤਯੋਰਿਵ ਮਿਥੋ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ । ਯੋਜਨਾਯੈ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ ।। ੩੪੨.

ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ, ਜਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੁੜਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਪਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦਞ੍ਚੈਵ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਵਿष੍ਯੋऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ਼੍ਚੇਤਿ षਡ੍‌ਵਿਧਃ ।। ੩੪੨.

ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ, ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ, ਵਿਸ਼ਾ, ਮੌਕਾ, ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਗੁਮ੍ਫਨਾ ਰਚਨਾਚਰ੍ਯ੍ਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕ੍ਰਮਗੋਚਰਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਕਾਰਾਦਰ੍ਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਥੇਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੨.

ਸਜਾਵਟ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ—ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਕਲ, ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਕ੍ਤਿਪਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਤਤ੍ । ऋਜੁਵਕ੍ਰੋਕ੍ਤਿਭੇਦੇਨ ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਸਹਜਂ ਵਚਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਹੋਰ ਗੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਗੱਲ; ਪਹਿਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ੍ਯਾਦਾਵृਤ੍ਤਿਰਨੁਪ੍ਰਾਸੋ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਦਵਾਕ੍ਯਯੋਃ । ਏਕਵਰ੍ਣਾऽਨੇਕਵਰ੍ਣਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਣਗੁਣੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਕਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਇਹ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਕਵਰ੍ਣਗਤਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਯਃ । ਮਧੁਰਾ ਲਲਿਤਾ ਪ੍ਰੌਢਾ ਭਦ੍ਰਾ ਪਰੁषਯਾ ਸਹ ।। ੩੪੩.

ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੋਂ ਪੰਜ ਢੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਮਿੱਠਾ, ਨਰਮ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਭਲਾ ਤੇ ਕਰੜਾ।

ਮਧੁਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਤਾਦਧੋ ਵਰ੍ਗ੍ਯਾ ਰਣੌ ਸ੍ਵਨੌ। ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ੍ਵਰੇਣਾਨ੍ਤਰਿਤੌ ਸਂਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨਕਾਰਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਅੱਖਰ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਤ, ਹੇਠਾਂ, ਜੰਗੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨੱਕੀਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚਮਾਧਿਕਾ । ਮ੍ਹਾਪ੍ਰਾਣੋष੍ਮਸਂਯੋਗਪ੍ਰਵਿਮੁਕ੍ਤਲਘੂਤ੍ਤਰੌ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਅੱਖਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਜਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂ ਉਸ਼ਮ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਲਿਤਾ ਬਲਭੂਯਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰੌਢਾ ਯਾ ਪਣਵਰ੍ਗਜਾ । ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੇਫੇਣ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਟਵਰ੍ਗੋਨਪਞ੍ਚਮਾਃ ।। ੩੪੩.

ਨਰਮ ਢੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਜ਼ਬੂਤ ਢੰਗ ਵਾਧੂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਉੱਤੇ, ਉਹ 'ਰ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਟ ਵਰਗ ਦੇ ਗੈਰ-ਨੱਕੀਨ ਅੱਖਰ ਪੰਜਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਭਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਰੁषਾ ਸਾऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯਾਮੂष੍ਮਾਣਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ।। ੩੪੩.

ਭਲੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅੱਖਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਰੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਮ ਅੱਖਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਕਾਰਵਰ੍ਜ੍ਜਮਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਤਿਭੂਯਸੀ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਵਿਸ਼ਰ੍ਗੌ ਚ ਪਾਰੁष੍ਯਾਯ ਨਿਰਨ੍ਤਰੌ ।। ੩੪੩.

'ਅ' ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣਾ, ਕਰੜਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼षਸਾ ਰੇਫਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਕਾਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੂਯਸਾ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਾਭਿਨ੍ਨਮਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਹਃ ਪਾਰੁष੍ਯਾਯ ਸਂਯੁਤਃ ।। ੩੪੩.

ਜੋ 'ਸ਼' ਨੂੰ 'ਰ' ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ 'ਕ' ਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਅਲੱਗ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ 'ਹ' ਨੂੰ ਰੁਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਗੁਰੁਰ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਿ । ਪਾਰੁष੍ਯਾਯਾਦਿਮਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੂਜਿਤਾ ਨ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੀ ।। ੩੪੩.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਔਖੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

ਦ੍ਰਾਵਣਿ ਮਾਧਵੀ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਸ੍ਥੋष੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਾਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਕਾ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਤਰਲ ਧੁਨੀ, 'ਮ' ਅਤੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ 'ਮਾਧਵੀ', ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ਼ਮ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਯਮਕ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਯਮਕਂ ਸਾਵ੍ਯਪੇਤਞ੍ਚ ਵ੍ਯਪੇਤਞ੍ਚੇਤਿ ਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ । ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯਾਦਵ੍ਯਪੇਤਂ ਵ੍ਯਪੇਤਂ ਵ੍ਯਵਧਾਨਤਃ ।। ੩੪੩.

'ਯਮਕ' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਅਵਯਪੇਤ' ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਯਪੇਤ' ਹੈ।

ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇਨਾਨਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਪਾਦਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਆਦਿਪਾਦਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇष੍ਵੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਨਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੩.

ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ, ਅੰਤ, ਜਾਂ ਇਕ, ਦੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ।

ਸਪ੍ਤਧਾ ਸਪ੍ਤਪੂਰ੍ਵੇਣ੫ ਚੇਤ੍ ਪਾਦੇਨੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਃ । ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਪਦਾਰਮ੍ਭਸ੍ਤੁਲ੍ਯਃ षੋਢਾ ਤਦਾਪਰਂ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਅਗਲੇ ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਵੰਡ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪਾਦਸ੍ਯਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਗੋਚਰਮ੍ । ਪਾਦਾਨ੍ਤਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਕਾਞ੍ਚੀਯਮਕਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੩.

ਤੀਜੀ ਵੰਡ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 'ਪੈਰ-ਅੰਤ ਯਮਕ' ਅਤੇ 'ਕਾਂਚੀ-ਯਮਕ' ਵੀ ਹਨ।

ਸਂਸਰ੍ਗਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਯਮਕਨ੍ਤਥਾ । ਪਾਦਾਦਿਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਤਥਾਮ੍ਰੇਡਿਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੩.

'ਸੰਸਰਗ-ਯਮਕ', 'ਵਿਕਰਾਂਤ-ਯਮਕ', 'ਪੈਰ-ਸ਼ੁਰੂ-ਯਮਕ' ਅਤੇ 'ਅਮਰੇਡਿਤ-ਯਮਕ' ਵੀ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਯਵਸਿਤਞ੍ਚੈਵ ਮਾਲਾਯਮਕਮੇਵ ਚ । ਦਸ਼ਧਾ ਯਮਕਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤਦ੍ਭੇਦਾ ਬਹਵੋऽਪਰੇ ।। ੩੪੩.

'ਚਤੁਰ-ਵਯਵਸਿਤ' ਅਤੇ 'ਮਾਲਾ-ਯਮਕ' ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਮਕ ਦਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਹਨ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਦਸ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਜਨਪਦਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਤ੍ਵੇਕਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਾਹਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਆਜ਼ਾਦ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਯੋਰਾਵृਤ੍ਤਪਦਯੋਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਾਸਤਃ । ਅਸਮਾਸਾਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਪਾਦੇ ਤ੍ਵੇਕਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਦੁਹਰਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਸਮਸਤ' (ਇਕਠੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਵਯਸਤ' (ਅਲੱਗ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਰਪ੍ਯੇਵਂ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮਿष੍ਯਤੇ । ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਯਨੁਪ੍ਰਾਸੋ ਲਘੁਮਧ੍ਯੇਵਮਰ੍ਹਣਾਤ੍ ।। ੩੪੩.

ਵਾਕ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਲਕਾ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍‌ਵृਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਸਮਾਨਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਦ੍ਰੂਪਾਦਿਪਦਾਸਤ੍ਤਿਃ ਸਾਨੁਪ੍ਰਾਸਾ ਰਸਾਵਹਾ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਰਾਹੀਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜੋੜ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੋष੍ਠ੍ਯਾਂ ਕੁਤੂਹਲਾਧ੍ਯਾਯੀ ਵਾਗ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ਗੁਪ੍ਤਂ ਚ੍ਯੁਤਦਕ੍ਤੇ ਤਥੋਭਯਮ੍ ।। ੩੪੩.

ਸਭਾ ਵਿਚ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿਤ੍ਰਮ' (ਪਹੇਲੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਪਹੇਲੀ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਸ੍ਯਾ ਸਪ੍ਤ ਤਦ੍‌ਭੇਦਾ ਨਾਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗਤਃ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ ਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਵਿਨ੍ਯਾਸਮੁਤ੍ਤਰਂ ।। ੩੪੩.

'ਸਮੱਸਿਆ' ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਿੱਥੇ ਇਕੋ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਸ੍ਯਾਦੇਕਪृष੍ਟਦ੍ਵਪृष੍ਟੋਤ੍ਤਰਭੇਦਤਃ । ਦ੍ਵਿਧੈਕਪृष੍ਟੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸਮਸ੍ਤੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੩.

ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਰ੍ਥਯੋਰ੍ਗੁਹ੍ਯਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ । ਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਰ੍ਥੀ ਚ ਸ਼ਾਬ੍ਦੀ ਚ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥੀ ਚਾਰ੍ਥਬੋਧਤਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਲੁਕਿਆ ਹੋਣ, ਉਹ ਪਹੇਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਬੋਧਤਃ ਸ਼ਾਬ੍ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਃ षੋਢਾ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾਂ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਪ੍ਤੇऽਪਿ ਵਲਾਕ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਬਾਵ੍ਯਰ੍ਥੋऽਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ ।। ੩੪੩.

ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਸ਼ਾਬਦੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹੇਲੀ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।