ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਬ੍ਦਾਲਙ੍ਕਾਰਮਾਹੁਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਾਵ੍ਯਮੀਮਾਂਸਕਾ ਵਿਦਃ । ਛਾਯਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਤਥੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਗੁਮ੍ਫਨਯਾ ਸਹ ।। ੩੪੨.

ਕਾਵਿ-ਵਿਦਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਛਾਂ, ਮੋਹਰ, ਕਥਨ, ਤੇ ਬਣਾਵਟ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਵਟ।

ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਾਸਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਦੁष੍ਕਰਮੇਵ ਚ । ਕ੍ਸ਼ੇਯਾ ਨਵਾਲਙ੍ਕृਤਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤੇਰਨੁਕृਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਸਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਾ । ਲੋਕਚ੍ਛੇਕਾਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤੀਨਾਮੇਕੋਕ੍ਤੇਰਨੁਕਾਰਤਃ ।। ੩੪੨.

ਉਥੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਨਕਲ 'ਛਾਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ।

ਆਭਾਣਕੋਕ੍ਤਿਰ੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯ ਏਵ ਤਾਃ । ਯਾਨੁਧਾਵਤਿ ਲੋਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਬੁਧਾਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਆਮ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਛੇਕਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵੈਦਗ੍ਧਯਂ ਕਲਾਸੁ ਕੁਸ਼ਲਾ ਮਤਿਃ । ਤਾਮੁਲ੍ਲਿਖਨ੍ਤੀ ਛੇਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਕਵਿਭਿਰਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਚਲਾਕ ਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਕਲ, ਜੋ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਟਪਟੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਕ੍ਤਿਰਖਿਲੈਰਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤੇਨਾਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਿਮਨੁਕੁਰ੍ਵ੍ਯਤੀ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਬਿਨਾ ਸਿੱਖੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਬਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸ਼ਰਮਸ਼੍ਲੀਲਂ ਵਚੋ ਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਦृਸ਼ੀ । ਯਾ ਸਾ ਭਵਤਿ ਮਤ੍ਤੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯੋਕ੍ਤਾਪ੍ਯਤਿਸ਼ੋਭਤੇ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੱਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਵਿਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਵਿਵृਣ੍ਵਤੀ । ਮੁਤ੍‌ਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀਤਿ ਸਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਸੈਵ ਸ਼ਯ੍ਯਾਪਿ ਨੋ ਮਤੇ ।। ੩੪੨.

ਖਾਸ ਮਤਲਬ ਨਾਲ, ਕਵੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਮੋਹਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

ਉਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਵਾਮਰ੍ਥਕੋऽਪ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵਿਧਿਨਾ ਧਿਨੋਤਿ ਹृਦਯਂ ਸਤਾਂ ।। ੩੪੨.

ਉਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬੀ ਹੋਵੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ ਕੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇ।

ਉਭੌ ਵਿਧਿਨਿषੇਧੌ ਚ ਨਿਯਮਾਨਿਯਮਾਵਪਿ । ਪਿਕਲ੍ਪਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਚ ਤਦੀਯਾਃ ਪੜਥੋਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੪੨.

ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਦੋਵੇਂ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ, ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਯੁਕ੍ਤਯੋਰਿਵ ਮਿਥੋ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ । ਯੋਜਨਾਯੈ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ ।। ੩੪੨.

ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ, ਜਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੁੜਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਪਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦਞ੍ਚੈਵ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਵਿष੍ਯੋऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ਼੍ਚੇਤਿ षਡ੍‌ਵਿਧਃ ।। ੩੪੨.

ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ, ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ, ਵਿਸ਼ਾ, ਮੌਕਾ, ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਗੁਮ੍ਫਨਾ ਰਚਨਾਚਰ੍ਯ੍ਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕ੍ਰਮਗੋਚਰਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਕਾਰਾਦਰ੍ਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਥੇਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੨.

ਸਜਾਵਟ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ—ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਕਲ, ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਕ੍ਤਿਪਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਤਤ੍ । ऋਜੁਵਕ੍ਰੋਕ੍ਤਿਭੇਦੇਨ ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਸਹਜਂ ਵਚਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਹੋਰ ਗੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਗੱਲ; ਪਹਿਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ੍ਯਾਦਾਵृਤ੍ਤਿਰਨੁਪ੍ਰਾਸੋ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਦਵਾਕ੍ਯਯੋਃ । ਏਕਵਰ੍ਣਾऽਨੇਕਵਰ੍ਣਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਣਗੁਣੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਕਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਇਹ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਕਵਰ੍ਣਗਤਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਯਃ । ਮਧੁਰਾ ਲਲਿਤਾ ਪ੍ਰੌਢਾ ਭਦ੍ਰਾ ਪਰੁषਯਾ ਸਹ ।। ੩੪੩.

ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੋਂ ਪੰਜ ਢੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਮਿੱਠਾ, ਨਰਮ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਭਲਾ ਤੇ ਕਰੜਾ।

ਮਧੁਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਤਾਦਧੋ ਵਰ੍ਗ੍ਯਾ ਰਣੌ ਸ੍ਵਨੌ। ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ੍ਵਰੇਣਾਨ੍ਤਰਿਤੌ ਸਂਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨਕਾਰਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਅੱਖਰ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਤ, ਹੇਠਾਂ, ਜੰਗੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨੱਕੀਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚਮਾਧਿਕਾ । ਮ੍ਹਾਪ੍ਰਾਣੋष੍ਮਸਂਯੋਗਪ੍ਰਵਿਮੁਕ੍ਤਲਘੂਤ੍ਤਰੌ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਅੱਖਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਜਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂ ਉਸ਼ਮ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਲਿਤਾ ਬਲਭੂਯਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰੌਢਾ ਯਾ ਪਣਵਰ੍ਗਜਾ । ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੇਫੇਣ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਟਵਰ੍ਗੋਨਪਞ੍ਚਮਾਃ ।। ੩੪੩.

ਨਰਮ ਢੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਜ਼ਬੂਤ ਢੰਗ ਵਾਧੂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਉੱਤੇ, ਉਹ 'ਰ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਟ ਵਰਗ ਦੇ ਗੈਰ-ਨੱਕੀਨ ਅੱਖਰ ਪੰਜਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਭਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਰੁषਾ ਸਾऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯਾਮੂष੍ਮਾਣਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ।। ੩੪੩.

ਭਲੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅੱਖਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਰੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਮ ਅੱਖਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਕਾਰਵਰ੍ਜ੍ਜਮਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਤਿਭੂਯਸੀ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਵਿਸ਼ਰ੍ਗੌ ਚ ਪਾਰੁष੍ਯਾਯ ਨਿਰਨ੍ਤਰੌ ।। ੩੪੩.

'ਅ' ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣਾ, ਕਰੜਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼षਸਾ ਰੇਫਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਕਾਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੂਯਸਾ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਾਭਿਨ੍ਨਮਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਹਃ ਪਾਰੁष੍ਯਾਯ ਸਂਯੁਤਃ ।। ੩੪੩.

ਜੋ 'ਸ਼' ਨੂੰ 'ਰ' ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ 'ਕ' ਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਅਲੱਗ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ 'ਹ' ਨੂੰ ਰੁਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਗੁਰੁਰ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਿ । ਪਾਰੁष੍ਯਾਯਾਦਿਮਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੂਜਿਤਾ ਨ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੀ ।। ੩੪੩.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਔਖੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

ਦ੍ਰਾਵਣਿ ਮਾਧਵੀ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਸ੍ਥੋष੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਾਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਕਾ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਤਰਲ ਧੁਨੀ, 'ਮ' ਅਤੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ 'ਮਾਧਵੀ', ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ਼ਮ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਯਮਕ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਯਮਕਂ ਸਾਵ੍ਯਪੇਤਞ੍ਚ ਵ੍ਯਪੇਤਞ੍ਚੇਤਿ ਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ । ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯਾਦਵ੍ਯਪੇਤਂ ਵ੍ਯਪੇਤਂ ਵ੍ਯਵਧਾਨਤਃ ।। ੩੪੩.

'ਯਮਕ' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਅਵਯਪੇਤ' ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਯਪੇਤ' ਹੈ।

ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇਨਾਨਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਪਾਦਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਆਦਿਪਾਦਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇष੍ਵੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਨਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੪੩.

ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ, ਅੰਤ, ਜਾਂ ਇਕ, ਦੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ।

ਸਪ੍ਤਧਾ ਸਪ੍ਤਪੂਰ੍ਵੇਣ੫ ਚੇਤ੍ ਪਾਦੇਨੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਃ । ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਪਦਾਰਮ੍ਭਸ੍ਤੁਲ੍ਯਃ षੋਢਾ ਤਦਾਪਰਂ ।। ੩੪੩.

ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਅਗਲੇ ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਵੰਡ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪਾਦਸ੍ਯਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਗੋਚਰਮ੍ । ਪਾਦਾਨ੍ਤਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਕਾਞ੍ਚੀਯਮਕਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੩.

ਤੀਜੀ ਵੰਡ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 'ਪੈਰ-ਅੰਤ ਯਮਕ' ਅਤੇ 'ਕਾਂਚੀ-ਯਮਕ' ਵੀ ਹਨ।

ਸਂਸਰ੍ਗਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਯਮਕਨ੍ਤਥਾ । ਪਾਦਾਦਿਯਮਕਞ੍ਚੈਵ ਤਥਾਮ੍ਰੇਡਿਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੩.

'ਸੰਸਰਗ-ਯਮਕ', 'ਵਿਕਰਾਂਤ-ਯਮਕ', 'ਪੈਰ-ਸ਼ੁਰੂ-ਯਮਕ' ਅਤੇ 'ਅਮਰੇਡਿਤ-ਯਮਕ' ਵੀ ਹਨ।