ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਙ੍‌ਨੇਪਥ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਹਾਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧੋऽਲਕ੍ਸ਼ਯਦਨ੍ਤਃ ਸ੍ਮਿਤ ਇਤੀਰਿਤਃ ।। ੩੪੨.

ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਤੇ ਪਹਿਨਾਵੇ-ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ। ਹਾਸਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਲਕਾ ਮੁਸਕਾਨ, ਹੌਲੀ ਹੰਸੀ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੰਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੰਸੀ।

ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਦਨ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਹਸਿਤਂ ਫੁਲ੍ਲਲੋਚਨਮ੍ । ਵਿਹਸਿਤਂ ਸਸ੍ਵਨਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਿਹ੍ਮੋਪਹਸਿਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਝਲਕਣ, ਉਹ 'ਸਮਿਤਾ' ਹੈ। ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੰਸੀ 'ਹਸਿਤਾ' ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਹਸਿਤਾ' ਹੈ। ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੰਸੀ ਵਕਰੀ ਜਾਂ ਤਾਣੇ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਉਪਹਸਿਤਾ' ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਾਪਹਸਿਤਮਸ਼ਬ੍ਦਮਤਿਹਾਸਿਤਂ । ਯਸ਼੍ਚਾਸੌ ਕਰੁਣੋ ਨਾਮ ਸ ਰਸਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਪਾਪੀ ਹੰਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੰਸੀ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ। ਜੋ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮੋਪਘਾਤਜਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਲਾਸਜਨਿਤਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਯੀਕਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਵੇਪਥੁਃ ।। ੩੪੨.

ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ, ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਕਨੇਪਥ੍ਯਵਾਕ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਰੌਦ੍ਰੋऽਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਰਸਃ । ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਵੇਪਥੁਃ ।। ੩੪੨.

ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਪਹਿਨਾਵਾ, ਤੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਨਵੀਰੋ ਧਰ੍ਮਵੀਰੋ ਯੁਦ੍ਧਵੀਰ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਵੀਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰੁਤ੍ਸਾਹ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਵੀਰਤਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦਾਨੀ ਵੀਰ, ਧਰਮੀ ਵੀਰ, ਤੇ ਯੁੱਧੀ ਵੀਰ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਰਮ੍ਭੇषੁ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਵੀਰਮੇਵਾਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਭਯਾਨਕੋ ਨਾਮ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕਂ ਭਯਂ ।। ੩੪੨.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੀਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਵੇਜਨਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣਸ਼੍ਯ ਵੀਭਤ੍ਸੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਉਦ੍ਵੇਜਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਲੁਤ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣੋ ਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੪੨.

ਘਿਨ ਦਾ ਭਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਤਸ਼ੇਪਕ ਤੇ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਉਤਸ਼ੇਪਕ ਗੰਦਗੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਰਮ੍ਭਿਕਾ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਕਾਵ੍ਯਸ਼ੋਭਾਕਰਾਨ੍ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਨਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਘਿਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਲਙ੍ਕਰਿष੍ਣਵਸ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਮਰ੍ਥਮੁਭੌ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਯੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦਮਲਙ੍ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਮਿਹ ਕ੍ਸ਼ਮਾਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਲਙ੍ਕਾਰਮਾਹੁਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਾਵ੍ਯਮੀਮਾਂਸਕਾ ਵਿਦਃ । ਛਾਯਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਤਥੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਗੁਮ੍ਫਨਯਾ ਸਹ ।। ੩੪੨.

ਕਾਵਿ-ਵਿਦਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਛਾਂ, ਮੋਹਰ, ਕਥਨ, ਤੇ ਬਣਾਵਟ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਵਟ।

ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਾਸਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਦੁष੍ਕਰਮੇਵ ਚ । ਕ੍ਸ਼ੇਯਾ ਨਵਾਲਙ੍ਕृਤਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤੇਰਨੁਕृਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਸਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਾ । ਲੋਕਚ੍ਛੇਕਾਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤੀਨਾਮੇਕੋਕ੍ਤੇਰਨੁਕਾਰਤਃ ।। ੩੪੨.

ਉਥੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਨਕਲ 'ਛਾਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ।

ਆਭਾਣਕੋਕ੍ਤਿਰ੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯ ਏਵ ਤਾਃ । ਯਾਨੁਧਾਵਤਿ ਲੋਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਬੁਧਾਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਆਮ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਛੇਕਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵੈਦਗ੍ਧਯਂ ਕਲਾਸੁ ਕੁਸ਼ਲਾ ਮਤਿਃ । ਤਾਮੁਲ੍ਲਿਖਨ੍ਤੀ ਛੇਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਕਵਿਭਿਰਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਚਲਾਕ ਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਕਲ, ਜੋ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਟਪਟੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਕ੍ਤਿਰਖਿਲੈਰਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤੇਨਾਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਿਮਨੁਕੁਰ੍ਵ੍ਯਤੀ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਬਿਨਾ ਸਿੱਖੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਬਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸ਼ਰਮਸ਼੍ਲੀਲਂ ਵਚੋ ਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਦृਸ਼ੀ । ਯਾ ਸਾ ਭਵਤਿ ਮਤ੍ਤੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯੋਕ੍ਤਾਪ੍ਯਤਿਸ਼ੋਭਤੇ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੱਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਵਿਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਵਿਵृਣ੍ਵਤੀ । ਮੁਤ੍‌ਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀਤਿ ਸਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਸੈਵ ਸ਼ਯ੍ਯਾਪਿ ਨੋ ਮਤੇ ।। ੩੪੨.

ਖਾਸ ਮਤਲਬ ਨਾਲ, ਕਵੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਮੋਹਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

ਉਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਵਾਮਰ੍ਥਕੋऽਪ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵਿਧਿਨਾ ਧਿਨੋਤਿ ਹृਦਯਂ ਸਤਾਂ ।। ੩੪੨.

ਉਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬੀ ਹੋਵੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ ਕੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇ।

ਉਭੌ ਵਿਧਿਨਿषੇਧੌ ਚ ਨਿਯਮਾਨਿਯਮਾਵਪਿ । ਪਿਕਲ੍ਪਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਚ ਤਦੀਯਾਃ ਪੜਥੋਕ੍ਤਯਃ ।। ੩੪੨.

ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਦੋਵੇਂ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ, ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਯੁਕ੍ਤਯੋਰਿਵ ਮਿਥੋ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ । ਯੋਜਨਾਯੈ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ ।। ੩੪੨.

ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ, ਜਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੁੜਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਪਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦਞ੍ਚੈਵ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਵਿष੍ਯੋऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ਼੍ਚੇਤਿ षਡ੍‌ਵਿਧਃ ।। ੩੪੨.

ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ, ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ, ਵਿਸ਼ਾ, ਮੌਕਾ, ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਗੁਮ੍ਫਨਾ ਰਚਨਾਚਰ੍ਯ੍ਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕ੍ਰਮਗੋਚਰਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਕਾਰਾਦਰ੍ਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਥੇਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੪੨.

ਸਜਾਵਟ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ—ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਕਲ, ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਕ੍ਤਿਪਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਤਤ੍ । ऋਜੁਵਕ੍ਰੋਕ੍ਤਿਭੇਦੇਨ ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਸਹਜਂ ਵਚਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਹੋਰ ਗੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਗੱਲ; ਪਹਿਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ੍ਯਾਦਾਵृਤ੍ਤਿਰਨੁਪ੍ਰਾਸੋ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਦਵਾਕ੍ਯਯੋਃ । ਏਕਵਰ੍ਣਾऽਨੇਕਵਰ੍ਣਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਣਗੁਣੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੪੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਕਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਇਹ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਕਵਰ੍ਣਗਤਾਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਯਃ । ਮਧੁਰਾ ਲਲਿਤਾ ਪ੍ਰੌਢਾ ਭਦ੍ਰਾ ਪਰੁषਯਾ ਸਹ ।। ੩੪੩.

ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੋਂ ਪੰਜ ਢੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਮਿੱਠਾ, ਨਰਮ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਭਲਾ ਤੇ ਕਰੜਾ।

ਮਧੁਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਤਾਦਧੋ ਵਰ੍ਗ੍ਯਾ ਰਣੌ ਸ੍ਵਨੌ। ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ੍ਵਰੇਣਾਨ੍ਤਰਿਤੌ ਸਂਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨਕਾਰਯੋਃ ।। ੩੪੩.

ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਅੱਖਰ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਤ, ਹੇਠਾਂ, ਜੰਗੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨੱਕੀਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚਮਾਧਿਕਾ । ਮ੍ਹਾਪ੍ਰਾਣੋष੍ਮਸਂਯੋਗਪ੍ਰਵਿਮੁਕ੍ਤਲਘੂਤ੍ਤਰੌ ।। ੩੪੩.

ਜੋ ਅੱਖਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਜਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂ ਉਸ਼ਮ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਲਿਤਾ ਬਲਭੂਯਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰੌਢਾ ਯਾ ਪਣਵਰ੍ਗਜਾ । ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੇਫੇਣ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਟਵਰ੍ਗੋਨਪਞ੍ਚਮਾਃ ।। ੩੪੩.

ਨਰਮ ਢੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਜ਼ਬੂਤ ਢੰਗ ਵਾਧੂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਉੱਤੇ, ਉਹ 'ਰ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਟ ਵਰਗ ਦੇ ਗੈਰ-ਨੱਕੀਨ ਅੱਖਰ ਪੰਜਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।