ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਜਦਨ੍ਤੋ ਵਹਿਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨੋऽਪਰੇ ਕਰਾਃ । ਉਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਆਭੁਗ੍ਨਨਰ੍ਤ੍ਤਨਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੪੧.

ਗਜਦੰਤ, ਵਹਿਸਤੰਭ, ਵਰਧਮਾਨ—ਇਹ ਹੋਰ ਹੱਥ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਛਾਤੀ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਆਦਿ।

ਉਦਰਨ੍ਦੁਰਤਿਕ੍ਸ਼ਾਮਂ ਖਣ੍ਡਂ ਪੂਰ੍ਣਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਜਙ੍ਘਾਕਰ੍ਮ ਚ ਪਞ੍ਚਵਾ ।। ੩੪੧.

ਉਦਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਪੰਜ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯਨ੍ਨਯਨ੍ਨਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋऽਭਿਨਯੋ ਬੁਧੈਃ । ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸਮ੍ਭਵਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਾਗਙ੍ਗਾਹਰਣਾਸ਼੍ਰਯਃ ।। ੩੪੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਜਾਣਣ ਕਿ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਭਾਵ, ਬੋਲੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਵਾਗਾਰਮ੍ਭੋ ਵਾਚਿਕ ਆਙ੍ਗਿਕਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭ ਆਹਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੪੨.

ਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ ਵਾਲਾ ਅਕਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ।

ਰਸਾਦਿਵਿਨਿਯੋਗੋऽਥ ਕਥ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਤਃ । ਤਮਨ੍ਤਰੇਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮਪਾਰ੍ਥੈਵ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾ ।। ੩੪੨.

ਭਾਵ ਆਦਿਕਾ ਵਰਤਾਉ ਅਪਣਾਪੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਭ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭੋਗੋ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਨੁਰਾਗਮਾਨਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਾਸਕਰੁਣਾਤ੍ਮਕਃ ।। ੩੪੨.

ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਲਗਾਵ, ਦੂਜਾ ਤਰਸ, ਤੀਜਾ ਉਡੀਕ, ਚੌਥਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ।

ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਾਭਿਦਾਨੋ ਯਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਉਪਚੀਯਤੇ । ਆਲਮ੍ਵਨਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਾਰੇਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤਰਂ ਜਾਯਮਾਨਸਮ੍ਭੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧੈਵ ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਗਤਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੪੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜਾ, ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਸ੍ਤਦੁਦਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾਰਤਿਃ । ਨਿਖਿਲਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਪ੍ਰਲਯੌ ਵਿਨਾ ।। ੩੪੨.

ਇਹ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ ਪੀਲਾਪਣ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਉਪਚੀਯਤੇ । ਆਲਮ੍ਵਨਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।। ੩੪੨.

ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਾਰੇਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਙ੍‌ਨੇਪਥ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਹਾਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧੋऽਲਕ੍ਸ਼ਯਦਨ੍ਤਃ ਸ੍ਮਿਤ ਇਤੀਰਿਤਃ ।। ੩੪੨.

ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਤੇ ਪਹਿਨਾਵੇ-ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ। ਹਾਸਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਲਕਾ ਮੁਸਕਾਨ, ਹੌਲੀ ਹੰਸੀ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੰਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੰਸੀ।

ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਦਨ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਹਸਿਤਂ ਫੁਲ੍ਲਲੋਚਨਮ੍ । ਵਿਹਸਿਤਂ ਸਸ੍ਵਨਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਿਹ੍ਮੋਪਹਸਿਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਝਲਕਣ, ਉਹ 'ਸਮਿਤਾ' ਹੈ। ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੰਸੀ 'ਹਸਿਤਾ' ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਹਸਿਤਾ' ਹੈ। ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੰਸੀ ਵਕਰੀ ਜਾਂ ਤਾਣੇ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਉਪਹਸਿਤਾ' ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਾਪਹਸਿਤਮਸ਼ਬ੍ਦਮਤਿਹਾਸਿਤਂ । ਯਸ਼੍ਚਾਸੌ ਕਰੁਣੋ ਨਾਮ ਸ ਰਸਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਪਾਪੀ ਹੰਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੰਸੀ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ। ਜੋ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮੋਪਘਾਤਜਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਲਾਸਜਨਿਤਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਯੀਕਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਵੇਪਥੁਃ ।। ੩੪੨.

ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ, ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਕਨੇਪਥ੍ਯਵਾਕ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਰੌਦ੍ਰੋऽਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਰਸਃ । ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਵੇਪਥੁਃ ।। ੩੪੨.

ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਪਹਿਨਾਵਾ, ਤੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਨਵੀਰੋ ਧਰ੍ਮਵੀਰੋ ਯੁਦ੍ਧਵੀਰ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਵੀਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰੁਤ੍ਸਾਹ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਵੀਰਤਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦਾਨੀ ਵੀਰ, ਧਰਮੀ ਵੀਰ, ਤੇ ਯੁੱਧੀ ਵੀਰ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਰਮ੍ਭੇषੁ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਵੀਰਮੇਵਾਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਭਯਾਨਕੋ ਨਾਮ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕਂ ਭਯਂ ।। ੩੪੨.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੀਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਵੇਜਨਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣਸ਼੍ਯ ਵੀਭਤ੍ਸੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਉਦ੍ਵੇਜਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਲੁਤ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣੋ ਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੪੨.

ਘਿਨ ਦਾ ਭਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਤਸ਼ੇਪਕ ਤੇ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਉਤਸ਼ੇਪਕ ਗੰਦਗੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਰਮ੍ਭਿਕਾ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਕਾਵ੍ਯਸ਼ੋਭਾਕਰਾਨ੍ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਨਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਘਿਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਲਙ੍ਕਰਿष੍ਣਵਸ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਮਰ੍ਥਮੁਭੌ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਯੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦਮਲਙ੍ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਮਿਹ ਕ੍ਸ਼ਮਾਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਲਙ੍ਕਾਰਮਾਹੁਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਾਵ੍ਯਮੀਮਾਂਸਕਾ ਵਿਦਃ । ਛਾਯਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਤਥੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਗੁਮ੍ਫਨਯਾ ਸਹ ।। ੩੪੨.

ਕਾਵਿ-ਵਿਦਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਛਾਂ, ਮੋਹਰ, ਕਥਨ, ਤੇ ਬਣਾਵਟ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਵਟ।

ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਾਸਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਦੁष੍ਕਰਮੇਵ ਚ । ਕ੍ਸ਼ੇਯਾ ਨਵਾਲਙ੍ਕृਤਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤੇਰਨੁਕृਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਸਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਾ । ਲੋਕਚ੍ਛੇਕਾਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤੀਨਾਮੇਕੋਕ੍ਤੇਰਨੁਕਾਰਤਃ ।। ੩੪੨.

ਉਥੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਨਕਲ 'ਛਾਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ।

ਆਭਾਣਕੋਕ੍ਤਿਰ੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯ ਏਵ ਤਾਃ । ਯਾਨੁਧਾਵਤਿ ਲੋਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਬੁਧਾਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਆਮ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਛੇਕਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵੈਦਗ੍ਧਯਂ ਕਲਾਸੁ ਕੁਸ਼ਲਾ ਮਤਿਃ । ਤਾਮੁਲ੍ਲਿਖਨ੍ਤੀ ਛੇਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਕਵਿਭਿਰਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਚਲਾਕ ਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਕਲ, ਜੋ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਟਪਟੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਕ੍ਤਿਰਖਿਲੈਰਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤੇਨਾਰ੍ਭਕੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਿਮਨੁਕੁਰ੍ਵ੍ਯਤੀ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਗੱਲ ਬਿਨਾ ਸਿੱਖੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਬਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸ਼ਰਮਸ਼੍ਲੀਲਂ ਵਚੋ ਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਦृਸ਼ੀ । ਯਾ ਸਾ ਭਵਤਿ ਮਤ੍ਤੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਾਯੋਕ੍ਤਾਪ੍ਯਤਿਸ਼ੋਭਤੇ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੱਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਵਿਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਵਿਵृਣ੍ਵਤੀ । ਮੁਤ੍‌ਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀਤਿ ਸਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਸੈਵ ਸ਼ਯ੍ਯਾਪਿ ਨੋ ਮਤੇ ।। ੩੪੨.

ਖਾਸ ਮਤਲਬ ਨਾਲ, ਕਵੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਮੋਹਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

ਉਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਵਾਮਰ੍ਥਕੋऽਪ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਲੋਕਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵਿਧਿਨਾ ਧਿਨੋਤਿ ਹृਦਯਂ ਸਤਾਂ ।। ੩੪੨.

ਉਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬੀ ਹੋਵੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ ਕੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇ।