ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਲਲਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਭ੍ਰੂਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਤਨਂ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀਮੁਖਂ ।। ੩੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਤੈਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿਲਣ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਥੱਲੇ ਕਰਨਾ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਹਾਵ-ਭਾਵ।

ਦृष੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਰਸਸ੍ਥਾਯਿਸਞ੍ਚਾਰਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਨਾ । षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍‌ਭੇਦਵਿਧੁਰਾ ਰਸਜਾ ਤਤ੍ਰ ਚਾष੍ਟਧਾ ।। ੩੪੧.

ਨਜ਼ਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਦੂਜੀ ਚਲਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ; ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੱਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਠ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਵਧਾ ਤਾਰਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮ ਭ੍ਰਮਣਞ੍ਚਲਨਾਦਿਕਂ । षੋੜ੍ਹਾ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨਵਦਾ ਮਤਃ ।। ੩੪੧.

ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਣਾ, ਹਿਲਣਾ ਆਦਿ; ਨੱਕ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

षੋਢੌष੍ਠਕਰ੍ਮ੍ਮਕਂ ਪਾਪਂ ਸਪ੍ਤਧਾ ਚਿਵੁਕਕ੍ਰਿਯਾ । ਕਲੁषਾਦਿਮੁਖਂ षੋੜ੍ਹਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਨਵਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੪੧.

ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਜੀਭ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ; ਮੂੰਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੈਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਤੇ ਗਲ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸਂਯੁਤਃ ਸਂਯੁਤਸ਼੍ਚ ਭੂਮ੍ਨਾ ਹਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਤਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵੈ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰੀਮੁਖਃ ।। ੩੪੧.

ਹੱਥ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਤਾਕਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਾ, ਕਰਤਰੀਮੁਖ ਆਦਿ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਕਰਾਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਤੁਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਮੁष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਖਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕਪਿਤ੍ਥਃ ਖੇਟਕਾਮੁਖਃ ।। ੩੪੧.

ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ, ਉਤਕਰਾਲ, ਸ਼ੁਕਤੁੰਡ ਵੀ; ਮੁੱਠੀ, ਸ਼ਿਖਰ, ਕਪਿੱਥ, ਖੇਟਕਾਮੁਖ।

ਸੂਚ੍ਯਾਸ੍ਯਃ ਪਦ੍ਮਕੋषੋ ਹਿ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸਮृਗਸ਼ੀਰ੍षਕਾਃ । ਕਾਂਮੂਲਕਾਲਪਦ੍ਮੌ ਚ ਚਤੁਰਭ੍ਰਮਰੌ ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਸੂਚਿਆਸ, ਪਦਮਕੋਸ਼, ਸ਼ਿਰਾ, ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼; ਕਾਮੂਲ, ਆਲਪਦਮ ਤੇ ਚਤੁਰਭ੍ਰਮਰ ਵੀ।

ਹਂਸਾਸ੍ਯਹਂਸਪਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਮੁਕੁਲੌ ਤਥਾ । ਉਰ੍ਣਨਾਭਸ੍ਤਾਤ੍ਰਚੂਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਮੀ ।। ੩੪੧.

ਹੰਸਾਸ, ਹੰਸਪੱਖ, ਸੰਦੰਸ਼, ਮੁਕੁਲ; ਉਰਨਨਾਭ, ਤਾਤ੍ਰਚੂੜ—ਇਹ ਚੌਵੀਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸਂਯੁਤਕਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਂਯੁਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ । ਅਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਚ ਕਪੋਤਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਕਟਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੱਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਤੇਰਾਂ ਹਨ: ਅੰਜਲੀ, ਕਪੋਤਾ, ਕਰਕਟ ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ।

ਕਟਕੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਙ੍ਗੋ ਨਿषਧਸ੍ਤਥਾ । ਦੋਲਃ ਪੁष੍ਪਪੁਟਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਮਕਰ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੧.

ਕਟਕ, ਵਰਧਮਾਨ, ਅਸੰਗ, ਨਿਸ਼ਧ; ਡੋਲ, ਪੁਸ਼ਪਪੁਟ ਤੇ ਮਕਰ ਵੀ।

ਗਜਦਨ੍ਤੋ ਵਹਿਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨੋऽਪਰੇ ਕਰਾਃ । ਉਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਆਭੁਗ੍ਨਨਰ੍ਤ੍ਤਨਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੪੧.

ਗਜਦੰਤ, ਵਹਿਸਤੰਭ, ਵਰਧਮਾਨ—ਇਹ ਹੋਰ ਹੱਥ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਛਾਤੀ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਆਦਿ।

ਉਦਰਨ੍ਦੁਰਤਿਕ੍ਸ਼ਾਮਂ ਖਣ੍ਡਂ ਪੂਰ੍ਣਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਜਙ੍ਘਾਕਰ੍ਮ ਚ ਪਞ੍ਚਵਾ ।। ੩੪੧.

ਉਦਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਪੰਜ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯਨ੍ਨਯਨ੍ਨਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋऽਭਿਨਯੋ ਬੁਧੈਃ । ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸਮ੍ਭਵਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਾਗਙ੍ਗਾਹਰਣਾਸ਼੍ਰਯਃ ।। ੩੪੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਜਾਣਣ ਕਿ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਭਾਵ, ਬੋਲੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਵਾਗਾਰਮ੍ਭੋ ਵਾਚਿਕ ਆਙ੍ਗਿਕਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭ ਆਹਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੪੨.

ਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ ਵਾਲਾ ਅਕਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ।

ਰਸਾਦਿਵਿਨਿਯੋਗੋऽਥ ਕਥ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਤਃ । ਤਮਨ੍ਤਰੇਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮਪਾਰ੍ਥੈਵ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾ ।। ੩੪੨.

ਭਾਵ ਆਦਿਕਾ ਵਰਤਾਉ ਅਪਣਾਪੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਭ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭੋਗੋ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਨੁਰਾਗਮਾਨਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਾਸਕਰੁਣਾਤ੍ਮਕਃ ।। ੩੪੨.

ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਲਗਾਵ, ਦੂਜਾ ਤਰਸ, ਤੀਜਾ ਉਡੀਕ, ਚੌਥਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ।

ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਾਭਿਦਾਨੋ ਯਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਉਪਚੀਯਤੇ । ਆਲਮ੍ਵਨਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਾਰੇਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤਰਂ ਜਾਯਮਾਨਸਮ੍ਭੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧੈਵ ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਗਤਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੪੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜਾ, ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਸ੍ਤਦੁਦਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾਰਤਿਃ । ਨਿਖਿਲਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਪ੍ਰਲਯੌ ਵਿਨਾ ।। ੩੪੨.

ਇਹ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ ਪੀਲਾਪਣ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਉਪਚੀਯਤੇ । ਆਲਮ੍ਵਨਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।। ੩੪੨.

ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਾਰੇਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਙ੍‌ਨੇਪਥ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਹਾਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧੋऽਲਕ੍ਸ਼ਯਦਨ੍ਤਃ ਸ੍ਮਿਤ ਇਤੀਰਿਤਃ ।। ੩੪੨.

ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਤੇ ਪਹਿਨਾਵੇ-ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ। ਹਾਸਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਲਕਾ ਮੁਸਕਾਨ, ਹੌਲੀ ਹੰਸੀ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੰਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੰਸੀ।

ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਦਨ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਹਸਿਤਂ ਫੁਲ੍ਲਲੋਚਨਮ੍ । ਵਿਹਸਿਤਂ ਸਸ੍ਵਨਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਿਹ੍ਮੋਪਹਸਿਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਝਲਕਣ, ਉਹ 'ਸਮਿਤਾ' ਹੈ। ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੰਸੀ 'ਹਸਿਤਾ' ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਵਿਹਸਿਤਾ' ਹੈ। ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੰਸੀ ਵਕਰੀ ਜਾਂ ਤਾਣੇ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਉਪਹਸਿਤਾ' ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਾਪਹਸਿਤਮਸ਼ਬ੍ਦਮਤਿਹਾਸਿਤਂ । ਯਸ਼੍ਚਾਸੌ ਕਰੁਣੋ ਨਾਮ ਸ ਰਸਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੪੨.

ਪਾਪੀ ਹੰਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੰਸੀ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ। ਜੋ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮੋਪਘਾਤਜਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਲਾਸਜਨਿਤਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਯੀਕਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਵੇਪਥੁਃ ।। ੩੪੨.

ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ, ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਕਨੇਪਥ੍ਯਵਾਕ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਰੌਦ੍ਰੋऽਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਰਸਃ । ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਵੇਪਥੁਃ ।। ੩੪੨.

ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਪਹਿਨਾਵਾ, ਤੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਨਵੀਰੋ ਧਰ੍ਮਵੀਰੋ ਯੁਦ੍ਧਵੀਰ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਵੀਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰੁਤ੍ਸਾਹ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਵੀਰਤਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦਾਨੀ ਵੀਰ, ਧਰਮੀ ਵੀਰ, ਤੇ ਯੁੱਧੀ ਵੀਰ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਰਮ੍ਭੇषੁ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਵੀਰਮੇਵਾਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਭਯਾਨਕੋ ਨਾਮ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕਂ ਭਯਂ ।। ੩੪੨.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੀਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਵੇਜਨਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣਸ਼੍ਯ ਵੀਭਤ੍ਸੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਉਦ੍ਵੇਜਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਲੁਤ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣੋ ਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੪੨.

ਘਿਨ ਦਾ ਭਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਤਸ਼ੇਪਕ ਤੇ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਉਤਸ਼ੇਪਕ ਗੰਦਗੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਰਮ੍ਭਿਕਾ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਕਾਵ੍ਯਸ਼ੋਭਾਕਰਾਨ੍ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਨਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੪੨.

ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਘਿਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।