ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਾਪਸਾਦੇਃ ਪ੍ਰਹਸਨਂ ਪਰਿਹਾਸਪਰਂ ਵਚਃ । ਮਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਬਹੁਲਾਰਭਟੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੪੦.

ਪ੍ਰਹਸਨ ਤਪਸਵੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ; ਆਰਭਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ, ਲੜਾਈਆਂ ਆਦਿ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਕਾਰਪਾਤੌ ਚ ਵਸ੍ਤੂਤ੍ਥਾਪਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੦.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਪਾਤ ਤੇ ਮੂਲ ਮੱਦੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚੇष੍ਟਾਵਿਸ਼ੇषਮਪ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚਾਨਯੋਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋऽਵਲਾਸ਼੍ਰਯਃ ।। ੩੪੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੰਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ ਤੇ ਕੰਮ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਿਲਚਲ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੀਲਾ ਵਿਲਾਸੋ ਵਿਚ੍ਛਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤਂ । ਮੋਟ੍ਟਾਯਿਤਂ ਕੁਟ੍ਟਮਿਤਂ ਵਿਵ੍ਵੋਕੋ ਲਲਿਤਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਖੇਡ, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਭੁੱਲ, ਕਿਲਕਿੰਚਿਤ, ਮੋਟਾਯਿਤ, ਕੁੱਟਮਿਤ, ਵਿਵੋਕਾ ਤੇ ਲਲਿਤ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਵਿਕृਤਂ ਕ੍ਰੀੜਿਤਂ ਕੇਲਿਰਿਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧੈਵ ਸਃ । ਲੀਲੇष੍ਟਜਨਚੇष੍ਟਾਨੁਕਰਣਂ ਸਂਵृਤਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੩੪੧.

ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਕਠੋਰ, ਖੇਡ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹਨ; ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸਃ ਸਦ੍ਭਿਰਿष੍ਯਤੇ । ਹਸਿਤਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕਰਃ ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤਂ ।। ੩੪੧.

ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਇਹ ਨਜ਼ਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੱਸਣ, ਰੋਣ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਿਲਕਿੰਚਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਰਃ ਕੋਪਿ ਵਿਵ੍ਵੋਕੋ ਲਲਿਤਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ੍ਯਤਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਣਿਰੁਪਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਙ੍ਗਟਿਰਙ੍‌ਘ੍ਰਿਰਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੪੧.

ਵਿਕਾਰ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ; ਵਿਵੋਕਾ ਤੇ ਲਲਿਤ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਪਾਸਾ, ਕਮਰ ਤੇ ਪੈਰ, ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਅਙ੍ਗਨਿ ਭ੍ਰੂਲਤਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਭਿਜਾਨਤੇ । ਅਡ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਯੋਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਪ੍ਰਯਲਜਨਿਤਂ ਵਿਨਾ ।। ੩੪੧.

ਭੌਂਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਿੱਸੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਨ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕ੍ਕਚਿਨ੍ਮੁਖ੍ਯਨ੍ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ ਕ੍ਕਚਿਚ੍ । ਆਕਮ੍ਪਿਤਂ ਕਮ੍ਪਿਤਞ੍ਚ੧ ਧੂਤਂ ਵਿਧੂਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੧.

ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਢੱਲੀ ਜਾਂ ਤਿਰਛੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੰਬਣਾ, ਹਿਲਣਾ, ਝੂਲਣਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਹਿਨਮਾਧੂਤਮਵਧੂਤਮਥਾਚਿਤਂ । ਨਿਕੁਞ੍ਚਿਤਂ ਪਰਵृਤ੍ਤਮੁਤ੍‌ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਞ੍ਚਾਪ੍ਯਧੋਗਤਮ੍ ।। ੩੪੧.

ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿਣਾ, ਹੌਲੀ ਹਿਲਾਉਣੀ, ਤੇਜ਼ ਹਿਲਾਉਣੀ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ; ਸੁੱਕੜਨਾ, ਪਿੱਠ ਫੇਰਨਾ, ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਕਰਨਾ।

ਲਲਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਭ੍ਰੂਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਤਨਂ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀਮੁਖਂ ।। ੩੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਤੈਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿਲਣ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਥੱਲੇ ਕਰਨਾ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਹਾਵ-ਭਾਵ।

ਦृष੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਰਸਸ੍ਥਾਯਿਸਞ੍ਚਾਰਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਨਾ । षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍‌ਭੇਦਵਿਧੁਰਾ ਰਸਜਾ ਤਤ੍ਰ ਚਾष੍ਟਧਾ ।। ੩੪੧.

ਨਜ਼ਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਦੂਜੀ ਚਲਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ; ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੱਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਠ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਵਧਾ ਤਾਰਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮ ਭ੍ਰਮਣਞ੍ਚਲਨਾਦਿਕਂ । षੋੜ੍ਹਾ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨਵਦਾ ਮਤਃ ।। ੩੪੧.

ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਣਾ, ਹਿਲਣਾ ਆਦਿ; ਨੱਕ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

षੋਢੌष੍ਠਕਰ੍ਮ੍ਮਕਂ ਪਾਪਂ ਸਪ੍ਤਧਾ ਚਿਵੁਕਕ੍ਰਿਯਾ । ਕਲੁषਾਦਿਮੁਖਂ षੋੜ੍ਹਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਨਵਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੪੧.

ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਜੀਭ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ; ਮੂੰਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੈਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਤੇ ਗਲ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸਂਯੁਤਃ ਸਂਯੁਤਸ਼੍ਚ ਭੂਮ੍ਨਾ ਹਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਤਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵੈ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰੀਮੁਖਃ ।। ੩੪੧.

ਹੱਥ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਤਾਕਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਾ, ਕਰਤਰੀਮੁਖ ਆਦਿ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਕਰਾਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਤੁਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਮੁष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਖਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕਪਿਤ੍ਥਃ ਖੇਟਕਾਮੁਖਃ ।। ੩੪੧.

ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ, ਉਤਕਰਾਲ, ਸ਼ੁਕਤੁੰਡ ਵੀ; ਮੁੱਠੀ, ਸ਼ਿਖਰ, ਕਪਿੱਥ, ਖੇਟਕਾਮੁਖ।

ਸੂਚ੍ਯਾਸ੍ਯਃ ਪਦ੍ਮਕੋषੋ ਹਿ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸਮृਗਸ਼ੀਰ੍षਕਾਃ । ਕਾਂਮੂਲਕਾਲਪਦ੍ਮੌ ਚ ਚਤੁਰਭ੍ਰਮਰੌ ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਸੂਚਿਆਸ, ਪਦਮਕੋਸ਼, ਸ਼ਿਰਾ, ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼; ਕਾਮੂਲ, ਆਲਪਦਮ ਤੇ ਚਤੁਰਭ੍ਰਮਰ ਵੀ।

ਹਂਸਾਸ੍ਯਹਂਸਪਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਮੁਕੁਲੌ ਤਥਾ । ਉਰ੍ਣਨਾਭਸ੍ਤਾਤ੍ਰਚੂਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਮੀ ।। ੩੪੧.

ਹੰਸਾਸ, ਹੰਸਪੱਖ, ਸੰਦੰਸ਼, ਮੁਕੁਲ; ਉਰਨਨਾਭ, ਤਾਤ੍ਰਚੂੜ—ਇਹ ਚੌਵੀਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸਂਯੁਤਕਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਂਯੁਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ । ਅਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਚ ਕਪੋਤਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਕਟਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੱਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਤੇਰਾਂ ਹਨ: ਅੰਜਲੀ, ਕਪੋਤਾ, ਕਰਕਟ ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ।

ਕਟਕੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਙ੍ਗੋ ਨਿषਧਸ੍ਤਥਾ । ਦੋਲਃ ਪੁष੍ਪਪੁਟਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਮਕਰ ਏਵ ਚ ।। ੩੪੧.

ਕਟਕ, ਵਰਧਮਾਨ, ਅਸੰਗ, ਨਿਸ਼ਧ; ਡੋਲ, ਪੁਸ਼ਪਪੁਟ ਤੇ ਮਕਰ ਵੀ।

ਗਜਦਨ੍ਤੋ ਵਹਿਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨੋऽਪਰੇ ਕਰਾਃ । ਉਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਆਭੁਗ੍ਨਨਰ੍ਤ੍ਤਨਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੪੧.

ਗਜਦੰਤ, ਵਹਿਸਤੰਭ, ਵਰਧਮਾਨ—ਇਹ ਹੋਰ ਹੱਥ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਛਾਤੀ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਆਦਿ।

ਉਦਰਨ੍ਦੁਰਤਿਕ੍ਸ਼ਾਮਂ ਖਣ੍ਡਂ ਪੂਰ੍ਣਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਜਙ੍ਘਾਕਰ੍ਮ ਚ ਪਞ੍ਚਵਾ ।। ੩੪੧.

ਉਦਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਪੰਜ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯਨ੍ਨਯਨ੍ਨਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋऽਭਿਨਯੋ ਬੁਧੈਃ । ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸਮ੍ਭਵਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਾਗਙ੍ਗਾਹਰਣਾਸ਼੍ਰਯਃ ।। ੩੪੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਜਾਣਣ ਕਿ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਭਾਵ, ਬੋਲੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਵਾਗਾਰਮ੍ਭੋ ਵਾਚਿਕ ਆਙ੍ਗਿਕਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭ ਆਹਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੪੨.

ਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਅਭਿਨੇਯਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ ਵਾਲਾ ਅਕਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ।

ਰਸਾਦਿਵਿਨਿਯੋਗੋऽਥ ਕਥ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਤਃ । ਤਮਨ੍ਤਰੇਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮਪਾਰ੍ਥੈਵ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾ ।। ੩੪੨.

ਭਾਵ ਆਦਿਕਾ ਵਰਤਾਉ ਅਪਣਾਪੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਭ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭੋਗੋ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਨੁਰਾਗਮਾਨਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਾਸਕਰੁਣਾਤ੍ਮਕਃ ।। ੩੪੨.

ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਲਗਾਵ, ਦੂਜਾ ਤਰਸ, ਤੀਜਾ ਉਡੀਕ, ਚੌਥਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ।

ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਾਭਿਦਾਨੋ ਯਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਉਪਚੀਯਤੇ । ਆਲਮ੍ਵਨਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।। ੩੪੨.

ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਾਰੇਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤਰਂ ਜਾਯਮਾਨਸਮ੍ਭੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧੈਵ ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਗਤਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੪੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜਾ, ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਸ੍ਤਦੁਦਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾਰਤਿਃ । ਨਿਖਿਲਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਪ੍ਰਲਯੌ ਵਿਨਾ ।। ੩੪੨.

ਇਹ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ ਪੀਲਾਪਣ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ।