ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇ ਚ ਰੀਤਿਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ—ਰੂਪ, ਢੰਗ ਤੇ ਤਰੀਕਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਾਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਨੇ ਰੀਤਿਃ ਸਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ । ਪਾਞ੍ਚਲੀ ਗੌੜਦੇਸ਼ੀਯਾ ਵੈਦਰ੍ਭੀ ਲਾਟਜਾ ਤਥਾ ।। ੩੪੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬੋਲਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਾਂਚਾਲੀ, ਗੌੜੀ, ਵੈਦਰਭੀ ਤੇ ਲਾਟੀ।

ਉਪਚਾਰਯੁਤਾ ਮृਦ੍ਵੀ ਪਾਞ੍ਚਾਲੀ ਹ੍ਰਸ੍ਵਵਿਗ੍ਰਹਾ । ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਗੌਡੀਯਾ ਦੀਰ੍ਘਵਿਗ੍ਰਹਾ ।। ੩੪੦.

ਪਾਂਚਾਲੀ ਰੂਪ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਵਾਕਾਂ ਵਾਲੀ। ਗੌੜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਬੇ ਵਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਚਾਰੈਰ੍ਨ੍ਨ ਬਹੁਭਿਰੁਪਚਾਰੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾ । ਨਾਤਿਕੋਮਲਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਵੈਦਰ੍ਭੀ ਮੁਕ੍ਤਵਿਂਗ੍ਰਹਾ ।। ੩੪੦.

ਵੈਦਰਭੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਾਜੀਯਾ ਸ੍ਫੁਜਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਫੁਰਵਿਗ੍ਰਾਹਾ । ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾਪਿ ਭੂਯੋਭਿਰੁਪਚਾਰੈਰੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੪੦.

ਲਾਟੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਵਿषਮਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਾਰਤ੍ਯਾਰਭਟੀ ਤਥਾ । ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਸਾਤ੍ਵਤੀ ਚੈਤਿ ਸਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੩੪੦.

ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਰਤੀ, ਆਰਭਟੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਤੇ ਸਾਤਵਤੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਢੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕ੍‌ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਨਰਪ੍ਰਾਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਕृਤੋਕ੍ਤਿਤਾ । ਭਰਤੇਨ ਪ੍ਰਣੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਭਾਰਤੀ ਰੀਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੦.

ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵੀ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਭਾਰਤ੍ਯਾ ਵੀਥੀ ਪ੍ਰਹਸਨਨ੍ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਨਾ ਨਾਟਕਾਦੇਰ੍ਵ੍ਵੀਥ੍ਯਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ।। ੩੪੦.

ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੀਥੀ, ਪ੍ਰਹਸਨ ਆਦਿ; ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਵੀਥੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਭਾਗ।

ਉਦ੍‌ਘਾਤਕਂ ਤਥੈਵ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਪਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਮ੍ । ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਾਕ੍‌ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਂਨਿਕਾ ਵਿਪਣਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੦.

ਇਹ ਹਨ: ਉਦਘਾਤਕ, ਦੂਜਾ ਲਪਿਤ, ਅਸੱਤ ਪ੍ਰਲਾਪ, ਵਾਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਨਾਮਨਿਕਾ ਤੇ ਵਿਪਣ।

ਵ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਰਿਮਤਞ੍ਚੈਵ ਛਲਾਵਸ੍ਕਨ੍ਦਿਤੇ ਤਥਾ । ਗਣ੍ਡੋऽਥ ਮृਦਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਮਥਾਚਿਤਮ੍ ।। ੩੪੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹਾਰ, ਸ੍ਰਿਮਤ, ਛਲਾਵਸਕੰਧਿਤ, ਗੰਡ, ਮ੍ਰਿਦਵ ਤੇ ਤੇਰਵਾਂ ਆਚਿਤ।

ਤਾਪਸਾਦੇਃ ਪ੍ਰਹਸਨਂ ਪਰਿਹਾਸਪਰਂ ਵਚਃ । ਮਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਬਹੁਲਾਰਭਟੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੪੦.

ਪ੍ਰਹਸਨ ਤਪਸਵੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ; ਆਰਭਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ, ਲੜਾਈਆਂ ਆਦਿ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਕਾਰਪਾਤੌ ਚ ਵਸ੍ਤੂਤ੍ਥਾਪਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੦.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਪਾਤ ਤੇ ਮੂਲ ਮੱਦੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚੇष੍ਟਾਵਿਸ਼ੇषਮਪ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚਾਨਯੋਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋऽਵਲਾਸ਼੍ਰਯਃ ।। ੩੪੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੰਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ ਤੇ ਕੰਮ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਿਲਚਲ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੀਲਾ ਵਿਲਾਸੋ ਵਿਚ੍ਛਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤਂ । ਮੋਟ੍ਟਾਯਿਤਂ ਕੁਟ੍ਟਮਿਤਂ ਵਿਵ੍ਵੋਕੋ ਲਲਿਤਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਖੇਡ, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਭੁੱਲ, ਕਿਲਕਿੰਚਿਤ, ਮੋਟਾਯਿਤ, ਕੁੱਟਮਿਤ, ਵਿਵੋਕਾ ਤੇ ਲਲਿਤ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਵਿਕृਤਂ ਕ੍ਰੀੜਿਤਂ ਕੇਲਿਰਿਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧੈਵ ਸਃ । ਲੀਲੇष੍ਟਜਨਚੇष੍ਟਾਨੁਕਰਣਂ ਸਂਵृਤਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੩੪੧.

ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਕਠੋਰ, ਖੇਡ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹਨ; ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸਃ ਸਦ੍ਭਿਰਿष੍ਯਤੇ । ਹਸਿਤਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕਰਃ ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤਂ ।। ੩੪੧.

ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਇਹ ਨਜ਼ਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੱਸਣ, ਰੋਣ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਿਲਕਿੰਚਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਰਃ ਕੋਪਿ ਵਿਵ੍ਵੋਕੋ ਲਲਿਤਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ੍ਯਤਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਣਿਰੁਪਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਙ੍ਗਟਿਰਙ੍‌ਘ੍ਰਿਰਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੪੧.

ਵਿਕਾਰ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ; ਵਿਵੋਕਾ ਤੇ ਲਲਿਤ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਪਾਸਾ, ਕਮਰ ਤੇ ਪੈਰ, ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਅਙ੍ਗਨਿ ਭ੍ਰੂਲਤਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਭਿਜਾਨਤੇ । ਅਡ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਯੋਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਪ੍ਰਯਲਜਨਿਤਂ ਵਿਨਾ ।। ੩੪੧.

ਭੌਂਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਿੱਸੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਨ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕ੍ਕਚਿਨ੍ਮੁਖ੍ਯਨ੍ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ ਕ੍ਕਚਿਚ੍ । ਆਕਮ੍ਪਿਤਂ ਕਮ੍ਪਿਤਞ੍ਚ੧ ਧੂਤਂ ਵਿਧੂਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੧.

ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਢੱਲੀ ਜਾਂ ਤਿਰਛੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੰਬਣਾ, ਹਿਲਣਾ, ਝੂਲਣਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਹਿਨਮਾਧੂਤਮਵਧੂਤਮਥਾਚਿਤਂ । ਨਿਕੁਞ੍ਚਿਤਂ ਪਰਵृਤ੍ਤਮੁਤ੍‌ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਞ੍ਚਾਪ੍ਯਧੋਗਤਮ੍ ।। ੩੪੧.

ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿਣਾ, ਹੌਲੀ ਹਿਲਾਉਣੀ, ਤੇਜ਼ ਹਿਲਾਉਣੀ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ; ਸੁੱਕੜਨਾ, ਪਿੱਠ ਫੇਰਨਾ, ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਕਰਨਾ।

ਲਲਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਭ੍ਰੂਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਤਨਂ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀਮੁਖਂ ।। ੩੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਤੈਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿਲਣ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਥੱਲੇ ਕਰਨਾ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਹਾਵ-ਭਾਵ।

ਦृष੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਰਸਸ੍ਥਾਯਿਸਞ੍ਚਾਰਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਨਾ । षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍‌ਭੇਦਵਿਧੁਰਾ ਰਸਜਾ ਤਤ੍ਰ ਚਾष੍ਟਧਾ ।। ੩੪੧.

ਨਜ਼ਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਦੂਜੀ ਚਲਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ; ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੱਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਠ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਵਧਾ ਤਾਰਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮ ਭ੍ਰਮਣਞ੍ਚਲਨਾਦਿਕਂ । षੋੜ੍ਹਾ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨਵਦਾ ਮਤਃ ।। ੩੪੧.

ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਣਾ, ਹਿਲਣਾ ਆਦਿ; ਨੱਕ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

षੋਢੌष੍ਠਕਰ੍ਮ੍ਮਕਂ ਪਾਪਂ ਸਪ੍ਤਧਾ ਚਿਵੁਕਕ੍ਰਿਯਾ । ਕਲੁषਾਦਿਮੁਖਂ षੋੜ੍ਹਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਨਵਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੪੧.

ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਜੀਭ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ; ਮੂੰਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੈਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਤੇ ਗਲ ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸਂਯੁਤਃ ਸਂਯੁਤਸ਼੍ਚ ਭੂਮ੍ਨਾ ਹਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਤਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵੈ ਕਰ੍ਤ੍ਤਰੀਮੁਖਃ ।। ੩੪੧.

ਹੱਥ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਤਾਕਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਾ, ਕਰਤਰੀਮੁਖ ਆਦਿ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਕਰਾਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਤੁਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਮੁष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਖਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕਪਿਤ੍ਥਃ ਖੇਟਕਾਮੁਖਃ ।। ੩੪੧.

ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ, ਉਤਕਰਾਲ, ਸ਼ੁਕਤੁੰਡ ਵੀ; ਮੁੱਠੀ, ਸ਼ਿਖਰ, ਕਪਿੱਥ, ਖੇਟਕਾਮੁਖ।

ਸੂਚ੍ਯਾਸ੍ਯਃ ਪਦ੍ਮਕੋषੋ ਹਿ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸਮृਗਸ਼ੀਰ੍षਕਾਃ । ਕਾਂਮੂਲਕਾਲਪਦ੍ਮੌ ਚ ਚਤੁਰਭ੍ਰਮਰੌ ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਸੂਚਿਆਸ, ਪਦਮਕੋਸ਼, ਸ਼ਿਰਾ, ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼; ਕਾਮੂਲ, ਆਲਪਦਮ ਤੇ ਚਤੁਰਭ੍ਰਮਰ ਵੀ।

ਹਂਸਾਸ੍ਯਹਂਸਪਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਮੁਕੁਲੌ ਤਥਾ । ਉਰ੍ਣਨਾਭਸ੍ਤਾਤ੍ਰਚੂਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਮੀ ।। ੩੪੧.

ਹੰਸਾਸ, ਹੰਸਪੱਖ, ਸੰਦੰਸ਼, ਮੁਕੁਲ; ਉਰਨਨਾਭ, ਤਾਤ੍ਰਚੂੜ—ਇਹ ਚੌਵੀਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸਂਯੁਤਕਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਂਯੁਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ । ਅਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਚ ਕਪੋਤਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਕਟਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੱਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਤੇਰਾਂ ਹਨ: ਅੰਜਲੀ, ਕਪੋਤਾ, ਕਰਕਟ ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ।