ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵਸ੍ਯ ਭਾਵੈਰੁਦ੍ਵੁਦ੍ਧਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਮਨੋਵਾਗ੍‌ਬੁਦ੍ਧਿਵਪੁषਾਂ ਸ੍ਮृਤੀਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇषਯਤ੍ਨਤ ।। ੩੩੯.

ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਖਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਅਕਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਯਾਦ, ਇੱਛਾ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਆਰਮ੍ਭ ਏਵ ਵਿਦੁषਾਮਨੁਭਾਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਚਾਨੁਭੂਯਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤ੍ਯੁਤ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸਿਆਣਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਹੀ 'ਅਨੁਭਾਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਭੂਯਿष੍ਠੋ ਮਨ ਆਰਮ੍ਭ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪੌਰੁषਸ੍ਤ੍ਰੈਣ ਈਟ੍ਟਸ਼ੋऽਪਿ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮਨ-ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੋਭਾ ਵਿਲਾਸੋ ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਲਲਿਤਞ੍ਚ ਤਥੌਦਾਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੇਜੋऽष੍ਟਾਵਿਤਿ ਪੌਰੁषਾਃ ।। ੩੩੯.

ਸੋਭਾ, ਰੂਪ, ਮਿੱਠਾਸ, ਥਿਰਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਚੰਚਲਤਾ, ਵੱਡਪਨ ਤੇ ਚਮਕ—ਇਹ ਅੱਠ ਮਰਦਾਨਾ ਗੁਣ ਹਨ।

ਨੀਚਨਿਨ੍ਦੋਤ੍ਤਮਸ੍ਪਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਾਰਣਂ । ਮਨੋਧਰ੍ਮ੍ਮੇ ਭਵੇਚ੍ਛੋਭਾ ਸ਼ੋਭਤੇ ਭਵਨਂ ਯਥਾ ।। ੩੩੯.

ਹੇਠਲੇ, ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਹੁਨਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ—ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵੋ ਹਾਵਸ਼੍ਚ ਹੇਲਾ ਚ ਸ਼ੋਭਾ ਕਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਮ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਾਗਲੂਭ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦੁਦਾਰਤਾ ।। ੩੩੯.

ਭਾਵਨਾ, ਇਸ਼ਾਰਾ, ਖੇਡ-ਮਜ਼ਾਕ, ਸੋਭਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚਮਕ, ਮਿੱਠਾਸ, ਬਹਾਦਰੀ, ਨਿੜਰਤਾ ਤੇ ਵੱਡਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗਮ੍ਭੀਰਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਿਭਾਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਰਿਤਾਃ । ਭਾਵੋ ਵਿਲਾਸੋ ਹਾਵਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਾਵਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਹਰ੍षਜਃ ।। ੩੩੯.

ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਵ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ, ਰੂਪ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ—ਇਹ ਭਾਵ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਲਾਪੋ ਦੁਃਖਵਚਨਮਨੁਲਾਪੋऽਸਕृਦ੍ਵਚਃ । ਸਂਲਾਪ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਪਲਾਪੋऽਨ੍ਯਥਾਵਚਃ ।। ੩੩੯.

ਵਿਲਾਪ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਅਨੁਲਾਪ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਗੱਲਬਾਤ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਪਲਾਪ ਦੂਜੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਪ੍ਰਯਾਣਂ ਸਨ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਦੇਸ਼ੋऽਤਿਦੇਸ਼ੋऽਯਮਪਦੇਸ਼ੋऽਨ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਖ਼ਬਰ, ਯਾਤਰਾ, ਸੁਨੇਹਾ, ਹੁਕਮ, ਸਮਝਾਉਣ, ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ, ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਬਿਆਨ ਤੇ ਪਰੋਖੀ ਗੱਲ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਉਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾਵਾਕ੍ ਵ੍ਯਾਜੋਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਕਃ । ਵੋਧਾਯ ਏष ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ ਸੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ, ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਪਰੋਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਮਝ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ, ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇ ਚ ਰੀਤਿਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ—ਰੂਪ, ਢੰਗ ਤੇ ਤਰੀਕਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਾਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਨੇ ਰੀਤਿਃ ਸਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ । ਪਾਞ੍ਚਲੀ ਗੌੜਦੇਸ਼ੀਯਾ ਵੈਦਰ੍ਭੀ ਲਾਟਜਾ ਤਥਾ ।। ੩੪੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬੋਲਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਾਂਚਾਲੀ, ਗੌੜੀ, ਵੈਦਰਭੀ ਤੇ ਲਾਟੀ।

ਉਪਚਾਰਯੁਤਾ ਮृਦ੍ਵੀ ਪਾਞ੍ਚਾਲੀ ਹ੍ਰਸ੍ਵਵਿਗ੍ਰਹਾ । ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਗੌਡੀਯਾ ਦੀਰ੍ਘਵਿਗ੍ਰਹਾ ।। ੩੪੦.

ਪਾਂਚਾਲੀ ਰੂਪ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਵਾਕਾਂ ਵਾਲੀ। ਗੌੜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਬੇ ਵਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਚਾਰੈਰ੍ਨ੍ਨ ਬਹੁਭਿਰੁਪਚਾਰੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾ । ਨਾਤਿਕੋਮਲਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਵੈਦਰ੍ਭੀ ਮੁਕ੍ਤਵਿਂਗ੍ਰਹਾ ।। ੩੪੦.

ਵੈਦਰਭੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਾਜੀਯਾ ਸ੍ਫੁਜਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਫੁਰਵਿਗ੍ਰਾਹਾ । ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾਪਿ ਭੂਯੋਭਿਰੁਪਚਾਰੈਰੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੪੦.

ਲਾਟੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਵਿषਮਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਾਰਤ੍ਯਾਰਭਟੀ ਤਥਾ । ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਸਾਤ੍ਵਤੀ ਚੈਤਿ ਸਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੩੪੦.

ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਰਤੀ, ਆਰਭਟੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਤੇ ਸਾਤਵਤੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਢੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕ੍‌ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਨਰਪ੍ਰਾਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਕृਤੋਕ੍ਤਿਤਾ । ਭਰਤੇਨ ਪ੍ਰਣੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਭਾਰਤੀ ਰੀਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੦.

ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵੀ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਭਾਰਤ੍ਯਾ ਵੀਥੀ ਪ੍ਰਹਸਨਨ੍ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਨਾ ਨਾਟਕਾਦੇਰ੍ਵ੍ਵੀਥ੍ਯਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ।। ੩੪੦.

ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੀਥੀ, ਪ੍ਰਹਸਨ ਆਦਿ; ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਵੀਥੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਭਾਗ।

ਉਦ੍‌ਘਾਤਕਂ ਤਥੈਵ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਪਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਮ੍ । ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਾਕ੍‌ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਂਨਿਕਾ ਵਿਪਣਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੦.

ਇਹ ਹਨ: ਉਦਘਾਤਕ, ਦੂਜਾ ਲਪਿਤ, ਅਸੱਤ ਪ੍ਰਲਾਪ, ਵਾਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਨਾਮਨਿਕਾ ਤੇ ਵਿਪਣ।

ਵ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਰਿਮਤਞ੍ਚੈਵ ਛਲਾਵਸ੍ਕਨ੍ਦਿਤੇ ਤਥਾ । ਗਣ੍ਡੋऽਥ ਮृਦਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਮਥਾਚਿਤਮ੍ ।। ੩੪੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹਾਰ, ਸ੍ਰਿਮਤ, ਛਲਾਵਸਕੰਧਿਤ, ਗੰਡ, ਮ੍ਰਿਦਵ ਤੇ ਤੇਰਵਾਂ ਆਚਿਤ।

ਤਾਪਸਾਦੇਃ ਪ੍ਰਹਸਨਂ ਪਰਿਹਾਸਪਰਂ ਵਚਃ । ਮਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਬਹੁਲਾਰਭਟੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੪੦.

ਪ੍ਰਹਸਨ ਤਪਸਵੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ; ਆਰਭਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ, ਲੜਾਈਆਂ ਆਦਿ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਕਾਰਪਾਤੌ ਚ ਵਸ੍ਤੂਤ੍ਥਾਪਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੦.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਪਾਤ ਤੇ ਮੂਲ ਮੱਦੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚੇष੍ਟਾਵਿਸ਼ੇषਮਪ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚਾਨਯੋਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋऽਵਲਾਸ਼੍ਰਯਃ ।। ੩੪੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੰਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ ਤੇ ਕੰਮ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਿਲਚਲ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੀਲਾ ਵਿਲਾਸੋ ਵਿਚ੍ਛਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤਂ । ਮੋਟ੍ਟਾਯਿਤਂ ਕੁਟ੍ਟਮਿਤਂ ਵਿਵ੍ਵੋਕੋ ਲਲਿਤਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੧.

ਖੇਡ, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਭੁੱਲ, ਕਿਲਕਿੰਚਿਤ, ਮੋਟਾਯਿਤ, ਕੁੱਟਮਿਤ, ਵਿਵੋਕਾ ਤੇ ਲਲਿਤ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਵਿਕृਤਂ ਕ੍ਰੀੜਿਤਂ ਕੇਲਿਰਿਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧੈਵ ਸਃ । ਲੀਲੇष੍ਟਜਨਚੇष੍ਟਾਨੁਕਰਣਂ ਸਂਵृਤਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੩੪੧.

ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਕਠੋਰ, ਖੇਡ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹਨ; ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸਃ ਸਦ੍ਭਿਰਿष੍ਯਤੇ । ਹਸਿਤਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕਰਃ ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤਂ ।। ੩੪੧.

ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਇਹ ਨਜ਼ਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੱਸਣ, ਰੋਣ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਿਲਕਿੰਚਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਰਃ ਕੋਪਿ ਵਿਵ੍ਵੋਕੋ ਲਲਿਤਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ੍ਯਤਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਣਿਰੁਪਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਙ੍ਗਟਿਰਙ੍‌ਘ੍ਰਿਰਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੪੧.

ਵਿਕਾਰ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ; ਵਿਵੋਕਾ ਤੇ ਲਲਿਤ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਪਾਸਾ, ਕਮਰ ਤੇ ਪੈਰ, ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਅਙ੍ਗਨਿ ਭ੍ਰੂਲਤਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਭਿਜਾਨਤੇ । ਅਡ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਯੋਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਪ੍ਰਯਲਜਨਿਤਂ ਵਿਨਾ ।। ੩੪੧.

ਭੌਂਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਿੱਸੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਨ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕ੍ਕਚਿਨ੍ਮੁਖ੍ਯਨ੍ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ ਕ੍ਕਚਿਚ੍ । ਆਕਮ੍ਪਿਤਂ ਕਮ੍ਪਿਤਞ੍ਚ੧ ਧੂਤਂ ਵਿਧੂਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੪੧.

ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਢੱਲੀ ਜਾਂ ਤਿਰਛੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੰਬਣਾ, ਹਿਲਣਾ, ਝੂਲਣਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।