ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨਿਬਦ੍ਧਪ੍ਰਲਾਪਾਦਿਰੁਨ੍ਮਾਦੋ ਮਦਨਾਦਿਭਿਃ । ਤਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਦਿਨਾ ਚੇਤਃਕषਾਯੋਪਰਮਃ ਸ਼ਮਃ ।। ੩੩੯.

ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਹਾਰ, ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨਮਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਵਿਭਿਰ੍ਯੋਜਨੀਯਾ ਵੈ ਭਾਵਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾਦਿਕੇ ਰਸਾਃ । ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ਹਿ ਰਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਤ੍ਰ ਯੇਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਸ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਭਾਵੋ ਨਾਮ ਸ ਦ੍ਵੇਧਾਲਮ੍ਬਨੋਦ੍ਦੀਪਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਰਤ੍ਯਾਦਿਭਾਵਵਰ੍ਗੋऽਯਂ ਯਮਾਜੀਵ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਇਸਨੂੰ 'ਵਿਭਾਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵੋऽਸੌ ਨਾਯਕਾਦਿਭਵਸ੍ਤਥਾ । ਧੀਰੋਦਾਤ੍ਤੋ ਧੀਰੋਦ੍ਧਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੀਰਲਲਿਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੯.

ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਾਇਕ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿੜਰ, ਸੁਹਾਵਣਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ।

ਧੀਰਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਨਾਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਨੁਕੂਲੋ ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ਠੋ ਧृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਹਾਇਕ, ਚੁਸਤ, ਚਲਾਕ, ਨਿੜਰ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ।

ਪੀਠਮਰ੍ਦ੍ਦੋ ਵਿਟਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦੂषਕ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼੍ਰृਡ੍ਗਾਰੇ ਨਰ੍ਮ੍ਮਸਚਿਵਾ ਨਾਯਕਸ੍ਯਾਨੁਨਾਯਕਾ ।। ੩੩੯.

ਪੀਠਮਰਦ, ਵਿਟ ਅਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਾਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭੇਤੀ ਦੋਸਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪੀਠਮਰ੍ਦ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਲਕਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ੍ਤਦ੍ਵੇਸ਼ਜੋ ਵਿਟਃ । ਵਿਦੂषਕੋ ਵੈਹਸਿਕਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਨਾਯਕਨਾਯਿਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਪੀਠਮਰਦ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਟ ਵੈਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਹਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪ-ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਉਪ-ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਕੀਯਾ ਪਰਕੀਯਾ ਚ ਪੁਨਰ੍ਭੂਰਿਤਿ ਕੌਸ਼ਿਕਾਃ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭੂਰਿਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਬਹੁਭੇਦਤਃ ।। ੩੩੯.

ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ, ਪਰਾਈ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਅਤੇ ਨਾ-ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਦ੍ਦੀਪਨਵਿਭਾਵਾਸ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਕਾਰੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ । ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵੇषੁ ਭਾਵਾਨੁਦ੍ਦੀਪਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ।। ੩੩੯.

ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਵ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਕੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਃषष੍ਟਿਕਲਾ ਦ੍ਵੇਧਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਗੀਤਿਕਾਦਿਭਿਃ । ਕੁਹਕਂ ਸ੍ਮृਤਿਰਪ੍ਯੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਹਾਸੋਪਹਾਰਕਃ ।। ੩੩੯.

ਚੌਂਠ ਸੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਕੰਮ ਅਤੇ ਗੀਤ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਅਕਸਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵਸ੍ਯ ਭਾਵੈਰੁਦ੍ਵੁਦ੍ਧਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਮਨੋਵਾਗ੍‌ਬੁਦ੍ਧਿਵਪੁषਾਂ ਸ੍ਮृਤੀਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇषਯਤ੍ਨਤ ।। ੩੩੯.

ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਖਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਅਕਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਯਾਦ, ਇੱਛਾ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਆਰਮ੍ਭ ਏਵ ਵਿਦੁषਾਮਨੁਭਾਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਚਾਨੁਭੂਯਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤ੍ਯੁਤ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸਿਆਣਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਹੀ 'ਅਨੁਭਾਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਭੂਯਿष੍ਠੋ ਮਨ ਆਰਮ੍ਭ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪੌਰੁषਸ੍ਤ੍ਰੈਣ ਈਟ੍ਟਸ਼ੋऽਪਿ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮਨ-ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੋਭਾ ਵਿਲਾਸੋ ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਲਲਿਤਞ੍ਚ ਤਥੌਦਾਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੇਜੋऽष੍ਟਾਵਿਤਿ ਪੌਰੁषਾਃ ।। ੩੩੯.

ਸੋਭਾ, ਰੂਪ, ਮਿੱਠਾਸ, ਥਿਰਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਚੰਚਲਤਾ, ਵੱਡਪਨ ਤੇ ਚਮਕ—ਇਹ ਅੱਠ ਮਰਦਾਨਾ ਗੁਣ ਹਨ।

ਨੀਚਨਿਨ੍ਦੋਤ੍ਤਮਸ੍ਪਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਾਰਣਂ । ਮਨੋਧਰ੍ਮ੍ਮੇ ਭਵੇਚ੍ਛੋਭਾ ਸ਼ੋਭਤੇ ਭਵਨਂ ਯਥਾ ।। ੩੩੯.

ਹੇਠਲੇ, ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਹੁਨਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ—ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵੋ ਹਾਵਸ਼੍ਚ ਹੇਲਾ ਚ ਸ਼ੋਭਾ ਕਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਮ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਾਗਲੂਭ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦੁਦਾਰਤਾ ।। ੩੩੯.

ਭਾਵਨਾ, ਇਸ਼ਾਰਾ, ਖੇਡ-ਮਜ਼ਾਕ, ਸੋਭਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚਮਕ, ਮਿੱਠਾਸ, ਬਹਾਦਰੀ, ਨਿੜਰਤਾ ਤੇ ਵੱਡਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗਮ੍ਭੀਰਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਿਭਾਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਰਿਤਾਃ । ਭਾਵੋ ਵਿਲਾਸੋ ਹਾਵਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਾਵਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਹਰ੍षਜਃ ।। ੩੩੯.

ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਵ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ, ਰੂਪ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ—ਇਹ ਭਾਵ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਲਾਪੋ ਦੁਃਖਵਚਨਮਨੁਲਾਪੋऽਸਕृਦ੍ਵਚਃ । ਸਂਲਾਪ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਪਲਾਪੋऽਨ੍ਯਥਾਵਚਃ ।। ੩੩੯.

ਵਿਲਾਪ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਅਨੁਲਾਪ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਗੱਲਬਾਤ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਪਲਾਪ ਦੂਜੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਪ੍ਰਯਾਣਂ ਸਨ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਦੇਸ਼ੋऽਤਿਦੇਸ਼ੋऽਯਮਪਦੇਸ਼ੋऽਨ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਖ਼ਬਰ, ਯਾਤਰਾ, ਸੁਨੇਹਾ, ਹੁਕਮ, ਸਮਝਾਉਣ, ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ, ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਬਿਆਨ ਤੇ ਪਰੋਖੀ ਗੱਲ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਉਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾਵਾਕ੍ ਵ੍ਯਾਜੋਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਕਃ । ਵੋਧਾਯ ਏष ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ ਸੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ, ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਪਰੋਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਮਝ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ, ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇ ਚ ਰੀਤਿਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ—ਰੂਪ, ਢੰਗ ਤੇ ਤਰੀਕਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਾਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਨੇ ਰੀਤਿਃ ਸਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ । ਪਾਞ੍ਚਲੀ ਗੌੜਦੇਸ਼ੀਯਾ ਵੈਦਰ੍ਭੀ ਲਾਟਜਾ ਤਥਾ ।। ੩੪੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬੋਲਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਾਂਚਾਲੀ, ਗੌੜੀ, ਵੈਦਰਭੀ ਤੇ ਲਾਟੀ।

ਉਪਚਾਰਯੁਤਾ ਮृਦ੍ਵੀ ਪਾਞ੍ਚਾਲੀ ਹ੍ਰਸ੍ਵਵਿਗ੍ਰਹਾ । ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਗੌਡੀਯਾ ਦੀਰ੍ਘਵਿਗ੍ਰਹਾ ।। ੩੪੦.

ਪਾਂਚਾਲੀ ਰੂਪ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਵਾਕਾਂ ਵਾਲੀ। ਗੌੜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਬੇ ਵਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਚਾਰੈਰ੍ਨ੍ਨ ਬਹੁਭਿਰੁਪਚਾਰੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾ । ਨਾਤਿਕੋਮਲਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਵੈਦਰ੍ਭੀ ਮੁਕ੍ਤਵਿਂਗ੍ਰਹਾ ।। ੩੪੦.

ਵੈਦਰਭੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਾਜੀਯਾ ਸ੍ਫੁਜਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਫੁਰਵਿਗ੍ਰਾਹਾ । ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾਪਿ ਭੂਯੋਭਿਰੁਪਚਾਰੈਰੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੪੦.

ਲਾਟੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਵਿषਮਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਾਰਤ੍ਯਾਰਭਟੀ ਤਥਾ । ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਸਾਤ੍ਵਤੀ ਚੈਤਿ ਸਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੩੪੦.

ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਰਤੀ, ਆਰਭਟੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਤੇ ਸਾਤਵਤੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਢੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕ੍‌ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਨਰਪ੍ਰਾਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਕृਤੋਕ੍ਤਿਤਾ । ਭਰਤੇਨ ਪ੍ਰਣੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਭਾਰਤੀ ਰੀਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪੦.

ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵੀ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਭਾਰਤ੍ਯਾ ਵੀਥੀ ਪ੍ਰਹਸਨਨ੍ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਨਾ ਨਾਟਕਾਦੇਰ੍ਵ੍ਵੀਥ੍ਯਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ।। ੩੪੦.

ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੀਥੀ, ਪ੍ਰਹਸਨ ਆਦਿ; ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਵੀਥੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਭਾਗ।

ਉਦ੍‌ਘਾਤਕਂ ਤਥੈਵ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਪਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਮ੍ । ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਾਕ੍‌ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਂਨਿਕਾ ਵਿਪਣਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੪੦.

ਇਹ ਹਨ: ਉਦਘਾਤਕ, ਦੂਜਾ ਲਪਿਤ, ਅਸੱਤ ਪ੍ਰਲਾਪ, ਵਾਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਨਾਮਨਿਕਾ ਤੇ ਵਿਪਣ।