ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਸ਼ਯਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਥਕ੍ਲਮਃ ਸ਼੍ਰਮਃ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਵੇषਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਆਲਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਲਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੈਨ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਪਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਰ੍ਥਪਰਿਭਾਵਨਂ । ਇਤਿਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਤੋਪਾਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮੋਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਹਤਾਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ। ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਨਾ ਮੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਭੂਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਵਿਮ੍ਬਨਂ । ਮਤਿਰਰ੍ਥਪਰਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੋਪਨਾਯਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿਤਰ ਆਉਣਾ, ਇਹ ਸਿਮਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਰੀਡਾਨੁਰਾਗਾਦਿਭਵਃ ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਕੋਪਿ ਚੇਤਸਃ । ਭਵੇਚ੍ਚਪਲਤਾऽਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਹਰ੍षਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ।। ੩੩੯.

ਲਾਜ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸਿਕੁੜਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਚਲਤਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ।

ਆਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸ਼ਯੋ ਵੈਧੁਰ੍ਯ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਜੜਤੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਲਚਲ, ਉਪਚਾਰ, ਤੇ ਸਵੈ-ਭਟਕਾਵ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇष੍ਟਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰੁਪਚਿਤਃ ਸਮ੍ਪਦਾਭ੍ਯੁਦਯੋ ਧृਤਿਃ । ਗਰ੍ਵ੍ਵਃ ਪਰੇष੍ਵਵਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍षਭਾਵਾਨਾ ।। ੩੩੯.

ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਧਨ-ਵਾਧ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍ਵਿषਾਦੋ ਦੈਵਾਦੇਰ੍ਵਿਘਾਤੋऽਭੀष੍ਟਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਔਸ੍ਸੁਕ੍ਯਮੀष੍ਸਿਤਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵਾਞ੍ਛਯਾ ਤਰਲਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਭਾਗ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵਿਸਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਪਸ੍ਮਾਰੋऽਚਲਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯੁਦ੍‌ਧੇ ਬਾਧਾਦਿਭੀਸ੍ਤ੍ਰਾਸੋ ਵੀਪ੍ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਸਮਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਡੋਲ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿੱਪਸਾ ਮਨ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਯਾਪ੍ਰਸ਼ਮੋऽਮਰ੍षਃ ਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਤੇਚਨੋਦਯਃ । ਅਵਹਿਤ੍ਥਂ ਭਵੇਦ੍‌ਗੁਪ੍ਤਿਰਿਙ੍ਗਿਤਾਕਾਰਗੋਚਰਾ ।। ੩੩੯.

ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਅਮਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਹੈ। ਛੁਪਾਉਣ ਨੂੰ ਅਵਹਿਤਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੋषਤੋ ਗੁਰੁਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਂ ਵਿਦੁਰੁਗ੍ਰਤਾਂ । ਊਹੋ ਵਿਤਰ੍ਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਮਨੋਵਪੁਰਵਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੩੯.

ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲਚਾਲ ਨੂੰ ਉਗਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਹੋ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਵਿਤਰਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੀੜ ਹੈ।

ਅਨਿਬਦ੍ਧਪ੍ਰਲਾਪਾਦਿਰੁਨ੍ਮਾਦੋ ਮਦਨਾਦਿਭਿਃ । ਤਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਦਿਨਾ ਚੇਤਃਕषਾਯੋਪਰਮਃ ਸ਼ਮਃ ।। ੩੩੯.

ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਹਾਰ, ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨਮਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਵਿਭਿਰ੍ਯੋਜਨੀਯਾ ਵੈ ਭਾਵਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾਦਿਕੇ ਰਸਾਃ । ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ਹਿ ਰਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਤ੍ਰ ਯੇਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਸ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਭਾਵੋ ਨਾਮ ਸ ਦ੍ਵੇਧਾਲਮ੍ਬਨੋਦ੍ਦੀਪਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਰਤ੍ਯਾਦਿਭਾਵਵਰ੍ਗੋऽਯਂ ਯਮਾਜੀਵ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਇਸਨੂੰ 'ਵਿਭਾਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵੋऽਸੌ ਨਾਯਕਾਦਿਭਵਸ੍ਤਥਾ । ਧੀਰੋਦਾਤ੍ਤੋ ਧੀਰੋਦ੍ਧਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੀਰਲਲਿਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੯.

ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਾਇਕ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿੜਰ, ਸੁਹਾਵਣਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ।

ਧੀਰਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਨਾਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਨੁਕੂਲੋ ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ਠੋ ਧृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਹਾਇਕ, ਚੁਸਤ, ਚਲਾਕ, ਨਿੜਰ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ।

ਪੀਠਮਰ੍ਦ੍ਦੋ ਵਿਟਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦੂषਕ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼੍ਰृਡ੍ਗਾਰੇ ਨਰ੍ਮ੍ਮਸਚਿਵਾ ਨਾਯਕਸ੍ਯਾਨੁਨਾਯਕਾ ।। ੩੩੯.

ਪੀਠਮਰਦ, ਵਿਟ ਅਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਾਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭੇਤੀ ਦੋਸਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪੀਠਮਰ੍ਦ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਲਕਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ੍ਤਦ੍ਵੇਸ਼ਜੋ ਵਿਟਃ । ਵਿਦੂषਕੋ ਵੈਹਸਿਕਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਨਾਯਕਨਾਯਿਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਪੀਠਮਰਦ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਟ ਵੈਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਹਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪ-ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਉਪ-ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਕੀਯਾ ਪਰਕੀਯਾ ਚ ਪੁਨਰ੍ਭੂਰਿਤਿ ਕੌਸ਼ਿਕਾਃ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭੂਰਿਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਬਹੁਭੇਦਤਃ ।। ੩੩੯.

ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ, ਪਰਾਈ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਅਤੇ ਨਾ-ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਦ੍ਦੀਪਨਵਿਭਾਵਾਸ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਕਾਰੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ । ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵੇषੁ ਭਾਵਾਨੁਦ੍ਦੀਪਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ।। ੩੩੯.

ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਵ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਕੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਃषष੍ਟਿਕਲਾ ਦ੍ਵੇਧਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਗੀਤਿਕਾਦਿਭਿਃ । ਕੁਹਕਂ ਸ੍ਮृਤਿਰਪ੍ਯੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਹਾਸੋਪਹਾਰਕਃ ।। ੩੩੯.

ਚੌਂਠ ਸੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਕੰਮ ਅਤੇ ਗੀਤ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਅਕਸਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵਸ੍ਯ ਭਾਵੈਰੁਦ੍ਵੁਦ੍ਧਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਮਨੋਵਾਗ੍‌ਬੁਦ੍ਧਿਵਪੁषਾਂ ਸ੍ਮृਤੀਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇषਯਤ੍ਨਤ ।। ੩੩੯.

ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਖਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਅਕਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਯਾਦ, ਇੱਛਾ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਆਰਮ੍ਭ ਏਵ ਵਿਦੁषਾਮਨੁਭਾਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਚਾਨੁਭੂਯਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤ੍ਯੁਤ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸਿਆਣਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਹੀ 'ਅਨੁਭਾਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਭੂਯਿष੍ਠੋ ਮਨ ਆਰਮ੍ਭ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪੌਰੁषਸ੍ਤ੍ਰੈਣ ਈਟ੍ਟਸ਼ੋऽਪਿ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮਨ-ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੋਭਾ ਵਿਲਾਸੋ ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਲਲਿਤਞ੍ਚ ਤਥੌਦਾਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੇਜੋऽष੍ਟਾਵਿਤਿ ਪੌਰੁषਾਃ ।। ੩੩੯.

ਸੋਭਾ, ਰੂਪ, ਮਿੱਠਾਸ, ਥਿਰਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਚੰਚਲਤਾ, ਵੱਡਪਨ ਤੇ ਚਮਕ—ਇਹ ਅੱਠ ਮਰਦਾਨਾ ਗੁਣ ਹਨ।

ਨੀਚਨਿਨ੍ਦੋਤ੍ਤਮਸ੍ਪਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਾਰਣਂ । ਮਨੋਧਰ੍ਮ੍ਮੇ ਭਵੇਚ੍ਛੋਭਾ ਸ਼ੋਭਤੇ ਭਵਨਂ ਯਥਾ ।। ੩੩੯.

ਹੇਠਲੇ, ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਹੁਨਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ—ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵੋ ਹਾਵਸ਼੍ਚ ਹੇਲਾ ਚ ਸ਼ੋਭਾ ਕਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਮ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਾਗਲੂਭ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦੁਦਾਰਤਾ ।। ੩੩੯.

ਭਾਵਨਾ, ਇਸ਼ਾਰਾ, ਖੇਡ-ਮਜ਼ਾਕ, ਸੋਭਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚਮਕ, ਮਿੱਠਾਸ, ਬਹਾਦਰੀ, ਨਿੜਰਤਾ ਤੇ ਵੱਡਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗਮ੍ਭੀਰਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਿਭਾਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਰਿਤਾਃ । ਭਾਵੋ ਵਿਲਾਸੋ ਹਾਵਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਾਵਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚ ਹਰ੍षਜਃ ।। ੩੩੯.

ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਵ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ, ਰੂਪ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ—ਇਹ ਭਾਵ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਲਾਪੋ ਦੁਃਖਵਚਨਮਨੁਲਾਪੋऽਸਕृਦ੍ਵਚਃ । ਸਂਲਾਪ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਪਲਾਪੋऽਨ੍ਯਥਾਵਚਃ ।। ੩੩੯.

ਵਿਲਾਪ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਅਨੁਲਾਪ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਗੱਲਬਾਤ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਪਲਾਪ ਦੂਜੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਪ੍ਰਯਾਣਂ ਸਨ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਦੇਸ਼ੋऽਤਿਦੇਸ਼ੋऽਯਮਪਦੇਸ਼ੋऽਨ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਖ਼ਬਰ, ਯਾਤਰਾ, ਸੁਨੇਹਾ, ਹੁਕਮ, ਸਮਝਾਉਣ, ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ, ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਬਿਆਨ ਤੇ ਪਰੋਖੀ ਗੱਲ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।