ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਮਨਸੋ ਵਿਕਾਸ਼ੋ ਹਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚੇਤੋਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਭਯਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਹਰਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਖੁਲਣਾ ਹਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਨਿਨ੍ਦਾ ਦੌਰ੍ਭਾਗ੍ਯਵਾਹਿਨਾਂ । ਵਿਸ੍ਮਯੋऽਤਿਸ਼ਯੇਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਸ੍ਤृਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਘਿਨ ਜੁਗੁਪਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿੰਦਾ, ਦੁਖ-ਭਾਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਸਮਾਦ ਵਧੇਰੇ ਚੀਜ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਰਜਸਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਤੀਘਾਤੋ ਭਯਰਾਗਾਦ੍ਯੁਪਾਹਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਅੱਠ, ਅਚੰਭਾ ਆਦਿ, ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹਨ; ਅਚੰਭਾ ਕਰਮ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਮਰਾਗਾਦ੍ਯੁਪੇਤਾਨ੍ਤਃਕ੍ਸ਼ੋਭਜਨ੍ਮ ਵਪੁਰ੍ਜ੍ਜਲਂ । ਸ੍ਵੇਦੋ ਹਰ੍षਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਦੇਹੋਚ੍ਛਾਸਾऽਨ੍ਤਃਪੁਲਕੋਦ੍‌ਗਮਃ ।। ੩੩੯.

ਮਿਹਨਤ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂ ਵਿਚ ਖੜਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਰ੍षਾਦਿਜਨ੍ਮਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਯਾਦਿਭਿਃ । ਮਨੋਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਮਿष੍ਟਕ੍ਸ਼ਯਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੩੯.

ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਡਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕੂ ਲਾਨੁਕਾਰਿਣਿ । ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸਮਾਪ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਯਃ ਸ ਉਤ੍ਸਾਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਉਲਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਲਕੜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਸ਼ੋਭਭਵੋਤ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵੇਪਥੁਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਚषਾਦਾਦਿਜਨ੍ਮਾ ਕਾਨ੍ਤਿਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਵੈਪਥੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲਾਪਣ, ਕਾਂਤੀ ਦੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖਾਨਨ੍ਦਾਦਿਜਨ੍ਨੇਤ੍ਰਜਲਮਸ਼੍ਰੁ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸ੍ਤਮਯਃ ਪ੍ਰਲਯੋ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੩੯.

ਦੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਲਯਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮ੍ਮਨਃ ਖੇਦੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਮਨਃ ਪੀੜਦਿਜਨ੍ਮਾ ਚ ਸਾਦੋ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਗਾ ।। ੩੩੯.

ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਨਿਰਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲਾਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿष੍ਟਾਗਮੋਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾ ਸ੍ਯਾਦਸੂਯਾ ਚ ਮਤ੍ਸਰਃ । ਮਦਿਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗੋਤ੍ਥਂ ਮਨਃ ਸਂਮੋਹਨਂ ਮਦਃ ।। ੩੩੯.

ਸ਼ੱਕ, ਅਣਚਾਹੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਮਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਸ਼ਯਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਥਕ੍ਲਮਃ ਸ਼੍ਰਮਃ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਵੇषਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਆਲਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਲਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੈਨ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਪਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਰ੍ਥਪਰਿਭਾਵਨਂ । ਇਤਿਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਤੋਪਾਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮੋਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਹਤਾਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ। ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਨਾ ਮੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਭੂਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਵਿਮ੍ਬਨਂ । ਮਤਿਰਰ੍ਥਪਰਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੋਪਨਾਯਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿਤਰ ਆਉਣਾ, ਇਹ ਸਿਮਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਰੀਡਾਨੁਰਾਗਾਦਿਭਵਃ ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਕੋਪਿ ਚੇਤਸਃ । ਭਵੇਚ੍ਚਪਲਤਾऽਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਹਰ੍षਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ।। ੩੩੯.

ਲਾਜ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸਿਕੁੜਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਚਲਤਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ।

ਆਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸ਼ਯੋ ਵੈਧੁਰ੍ਯ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਜੜਤੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਲਚਲ, ਉਪਚਾਰ, ਤੇ ਸਵੈ-ਭਟਕਾਵ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇष੍ਟਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰੁਪਚਿਤਃ ਸਮ੍ਪਦਾਭ੍ਯੁਦਯੋ ਧृਤਿਃ । ਗਰ੍ਵ੍ਵਃ ਪਰੇष੍ਵਵਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍षਭਾਵਾਨਾ ।। ੩੩੯.

ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਧਨ-ਵਾਧ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍ਵਿषਾਦੋ ਦੈਵਾਦੇਰ੍ਵਿਘਾਤੋऽਭੀष੍ਟਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਔਸ੍ਸੁਕ੍ਯਮੀष੍ਸਿਤਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵਾਞ੍ਛਯਾ ਤਰਲਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਭਾਗ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵਿਸਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਪਸ੍ਮਾਰੋऽਚਲਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯੁਦ੍‌ਧੇ ਬਾਧਾਦਿਭੀਸ੍ਤ੍ਰਾਸੋ ਵੀਪ੍ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਸਮਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਡੋਲ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿੱਪਸਾ ਮਨ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਯਾਪ੍ਰਸ਼ਮੋऽਮਰ੍षਃ ਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਤੇਚਨੋਦਯਃ । ਅਵਹਿਤ੍ਥਂ ਭਵੇਦ੍‌ਗੁਪ੍ਤਿਰਿਙ੍ਗਿਤਾਕਾਰਗੋਚਰਾ ।। ੩੩੯.

ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਅਮਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਹੈ। ਛੁਪਾਉਣ ਨੂੰ ਅਵਹਿਤਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੋषਤੋ ਗੁਰੁਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਂ ਵਿਦੁਰੁਗ੍ਰਤਾਂ । ਊਹੋ ਵਿਤਰ੍ਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਮਨੋਵਪੁਰਵਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੩੯.

ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲਚਾਲ ਨੂੰ ਉਗਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਹੋ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਵਿਤਰਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੀੜ ਹੈ।

ਅਨਿਬਦ੍ਧਪ੍ਰਲਾਪਾਦਿਰੁਨ੍ਮਾਦੋ ਮਦਨਾਦਿਭਿਃ । ਤਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਦਿਨਾ ਚੇਤਃਕषਾਯੋਪਰਮਃ ਸ਼ਮਃ ।। ੩੩੯.

ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਹਾਰ, ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨਮਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਵਿਭਿਰ੍ਯੋਜਨੀਯਾ ਵੈ ਭਾਵਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾਦਿਕੇ ਰਸਾਃ । ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ਹਿ ਰਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਤ੍ਰ ਯੇਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਸ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਭਾਵੋ ਨਾਮ ਸ ਦ੍ਵੇਧਾਲਮ੍ਬਨੋਦ੍ਦੀਪਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਰਤ੍ਯਾਦਿਭਾਵਵਰ੍ਗੋऽਯਂ ਯਮਾਜੀਵ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਇਸਨੂੰ 'ਵਿਭਾਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵੋऽਸੌ ਨਾਯਕਾਦਿਭਵਸ੍ਤਥਾ । ਧੀਰੋਦਾਤ੍ਤੋ ਧੀਰੋਦ੍ਧਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੀਰਲਲਿਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੯.

ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਾਇਕ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿੜਰ, ਸੁਹਾਵਣਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ।

ਧੀਰਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਨਾਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਨੁਕੂਲੋ ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ਠੋ ਧृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਹਾਇਕ, ਚੁਸਤ, ਚਲਾਕ, ਨਿੜਰ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ।

ਪੀਠਮਰ੍ਦ੍ਦੋ ਵਿਟਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦੂषਕ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼੍ਰृਡ੍ਗਾਰੇ ਨਰ੍ਮ੍ਮਸਚਿਵਾ ਨਾਯਕਸ੍ਯਾਨੁਨਾਯਕਾ ।। ੩੩੯.

ਪੀਠਮਰਦ, ਵਿਟ ਅਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਾਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭੇਤੀ ਦੋਸਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪੀਠਮਰ੍ਦ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਲਕਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ੍ਤਦ੍ਵੇਸ਼ਜੋ ਵਿਟਃ । ਵਿਦੂषਕੋ ਵੈਹਸਿਕਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਨਾਯਕਨਾਯਿਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਪੀਠਮਰਦ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਟ ਵੈਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਹਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪ-ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਉਪ-ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਕੀਯਾ ਪਰਕੀਯਾ ਚ ਪੁਨਰ੍ਭੂਰਿਤਿ ਕੌਸ਼ਿਕਾਃ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭੂਰਿਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਬਹੁਭੇਦਤਃ ।। ੩੩੯.

ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ, ਪਰਾਈ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਅਤੇ ਨਾ-ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਦ੍ਦੀਪਨਵਿਭਾਵਾਸ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਕਾਰੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ । ਆਲਮ੍ਬਨਵਿਭਾਵੇषੁ ਭਾਵਾਨੁਦ੍ਦੀਪਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ।। ੩੩੯.

ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਵ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਕੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਸਰਾ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ।