ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਭਿਮਾਨਾਦ੍ਰਤਿਃ ਸਾ ਚ ਪਰਿਪੋषਮੁਪੇਯੁषੀ । ਵ੍ਯਭਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਪਣੇ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਦਲਾਵ ਆਦਿ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ (ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਭੇਦਾਃ ਕਾਮਮਿਤਰੇ ਹਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਅਪ੍ਯਨੇਕਸ਼ਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਵਸ੍ਥਾਦਿਵਿਸ਼ੇषੋਤ੍ਥਪਰਿਘੋषਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਕਾਮ ਤੇ ਹੋਰ, ਹਾਸ ਆਦਿ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਸਨ੍ਤਾਨਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਰਾਗਾਦ੍ਬਵਤਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰੋ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੈਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ, ਤੇ ਤੀਖੇਪਣ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੀਰੋऽਵष੍ਟਮ੍ਭਜਃ ਸਙ੍ਕੋਚਭੂਰ੍ਵ੍ਵੀਭਤ੍ਸ ਇष੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਹਾਸ੍ਯਕਰੁਣਾ ਰੌਦ੍ਰਵੀਰਭਯਾਨਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਵੀਰਤਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਘਿਨ ਸਿਮਟਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਸਾ, ਦਇਆ, ਗੁੱਸਾ, ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਡਰ—

ਵੀਰਾਚ੍ਚਾਦ੍ਭੁਤਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੀਭਤ੍ਸਾਦ੍ਭਯਾਨਕਃ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਹਾਸ੍ਯਕਰੁਣਾ ਰੌਦ੍ਰਵੀਰਭਯਾਨਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਅਚੰਭਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਘਿਨ ਤੋਂ ਡਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਸਾ, ਦਇਆ, ਗੁੱਸਾ, ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਡਰ—

ਵੀਭਤ੍ਸਾਦ੍ਭੁਤਸ਼ਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਤੁਰੋ ਰਸਾਃ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰਿਵ ਵਿਨਾ ਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਨ ਵਾਣੀ ਭਾਤਿ ਨੀਰਸਾ ।। ੩੩੯.

ਘਿਨ ਤੋਂ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਰਸ ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵਾਣੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਫਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਸਂਸਾਰੇ ਕਵਿਰੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਥਾ ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਥੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਨੰਤ ਕਾਵਿ-ਸंसਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਸਂਸਾਰੇ ਕਵਿਰੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਥਾ ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਥੇਦਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਨੰਤ ਕਾਵਿ-ਸंसਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਨ ਭਾਵਹੀਨੋऽਸ੍ਤਿ ਰਸੋ ਨ ਭਾਵੋ ਰਸਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ । ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਰਸਾਨੇਭਿਰ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਰਸਾ ਇਤਿ ।। ੩੩੯.

ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਯਿਤਨੋऽष੍ਟੌ ਰਤਿਮੁਖਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ਯਾ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣਃ । ਮਨੋऽਨੁਕੂਲੇऽਨੁਭਵਃ ਸੁਖਸ੍ਯ ਰਤਿਰਿष੍ਯ੍ਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅੱਠ ਸਥਿਰ ਭਾਵ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਸਥਾਈ ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਅਚੰਭਾ ਆਦਿ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਮਨਸੋ ਵਿਕਾਸ਼ੋ ਹਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚੇਤੋਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਭਯਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਹਰਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਖੁਲਣਾ ਹਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਨਿਨ੍ਦਾ ਦੌਰ੍ਭਾਗ੍ਯਵਾਹਿਨਾਂ । ਵਿਸ੍ਮਯੋऽਤਿਸ਼ਯੇਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਸ੍ਤृਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਘਿਨ ਜੁਗੁਪਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿੰਦਾ, ਦੁਖ-ਭਾਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਸਮਾਦ ਵਧੇਰੇ ਚੀਜ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਰਜਸਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਤੀਘਾਤੋ ਭਯਰਾਗਾਦ੍ਯੁਪਾਹਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਅੱਠ, ਅਚੰਭਾ ਆਦਿ, ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹਨ; ਅਚੰਭਾ ਕਰਮ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਮਰਾਗਾਦ੍ਯੁਪੇਤਾਨ੍ਤਃਕ੍ਸ਼ੋਭਜਨ੍ਮ ਵਪੁਰ੍ਜ੍ਜਲਂ । ਸ੍ਵੇਦੋ ਹਰ੍षਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਦੇਹੋਚ੍ਛਾਸਾऽਨ੍ਤਃਪੁਲਕੋਦ੍‌ਗਮਃ ।। ੩੩੯.

ਮਿਹਨਤ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂ ਵਿਚ ਖੜਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਰ੍षਾਦਿਜਨ੍ਮਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਯਾਦਿਭਿਃ । ਮਨੋਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਮਿष੍ਟਕ੍ਸ਼ਯਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੩੯.

ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਡਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕੂ ਲਾਨੁਕਾਰਿਣਿ । ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸਮਾਪ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਯਃ ਸ ਉਤ੍ਸਾਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਉਲਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਲਕੜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਸ਼ੋਭਭਵੋਤ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵੇਪਥੁਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਚषਾਦਾਦਿਜਨ੍ਮਾ ਕਾਨ੍ਤਿਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਵੈਪਥੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲਾਪਣ, ਕਾਂਤੀ ਦੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖਾਨਨ੍ਦਾਦਿਜਨ੍ਨੇਤ੍ਰਜਲਮਸ਼੍ਰੁ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸ੍ਤਮਯਃ ਪ੍ਰਲਯੋ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੩੯.

ਦੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਲਯਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮ੍ਮਨਃ ਖੇਦੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਮਨਃ ਪੀੜਦਿਜਨ੍ਮਾ ਚ ਸਾਦੋ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਗਾ ।। ੩੩੯.

ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਨਿਰਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲਾਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿष੍ਟਾਗਮੋਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾ ਸ੍ਯਾਦਸੂਯਾ ਚ ਮਤ੍ਸਰਃ । ਮਦਿਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗੋਤ੍ਥਂ ਮਨਃ ਸਂਮੋਹਨਂ ਮਦਃ ।। ੩੩੯.

ਸ਼ੱਕ, ਅਣਚਾਹੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਮਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਸ਼ਯਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਥਕ੍ਲਮਃ ਸ਼੍ਰਮਃ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਵੇषਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਆਲਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਲਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੈਨ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਪਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਰ੍ਥਪਰਿਭਾਵਨਂ । ਇਤਿਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਤੋਪਾਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮੋਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਹਤਾਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ। ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਨਾ ਮੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਭੂਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਵਿਮ੍ਬਨਂ । ਮਤਿਰਰ੍ਥਪਰਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੋਪਨਾਯਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿਤਰ ਆਉਣਾ, ਇਹ ਸਿਮਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਰੀਡਾਨੁਰਾਗਾਦਿਭਵਃ ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਕੋਪਿ ਚੇਤਸਃ । ਭਵੇਚ੍ਚਪਲਤਾऽਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਹਰ੍षਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ।। ੩੩੯.

ਲਾਜ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸਿਕੁੜਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਚਲਤਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ।

ਆਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸ਼ਯੋ ਵੈਧੁਰ੍ਯ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਜੜਤੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਲਚਲ, ਉਪਚਾਰ, ਤੇ ਸਵੈ-ਭਟਕਾਵ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇष੍ਟਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰੁਪਚਿਤਃ ਸਮ੍ਪਦਾਭ੍ਯੁਦਯੋ ਧृਤਿਃ । ਗਰ੍ਵ੍ਵਃ ਪਰੇष੍ਵਵਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍षਭਾਵਾਨਾ ।। ੩੩੯.

ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਧਨ-ਵਾਧ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍ਵਿषਾਦੋ ਦੈਵਾਦੇਰ੍ਵਿਘਾਤੋऽਭੀष੍ਟਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਔਸ੍ਸੁਕ੍ਯਮੀष੍ਸਿਤਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵਾਞ੍ਛਯਾ ਤਰਲਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਭਾਗ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵਿਸਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਪਸ੍ਮਾਰੋऽਚਲਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯੁਦ੍‌ਧੇ ਬਾਧਾਦਿਭੀਸ੍ਤ੍ਰਾਸੋ ਵੀਪ੍ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਸਮਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਡੋਲ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿੱਪਸਾ ਮਨ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਯਾਪ੍ਰਸ਼ਮੋऽਮਰ੍षਃ ਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਤੇਚਨੋਦਯਃ । ਅਵਹਿਤ੍ਥਂ ਭਵੇਦ੍‌ਗੁਪ੍ਤਿਰਿਙ੍ਗਿਤਾਕਾਰਗੋਚਰਾ ।। ੩੩੯.

ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਅਮਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਹੈ। ਛੁਪਾਉਣ ਨੂੰ ਅਵਹਿਤਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।