ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬਹੁਧਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ । ਫਲਾਵਸਾਨਂ ਯਚ੍ਚੈਵ ਵੀਜਂ ਤਦਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਬੀਜ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਵੀਜਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਰਸਸਮ੍ਭਵਾ । ਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਾਨੁਗਤਂ ਤਨ੍ਮੁਖਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੩੩੮.

ਜਿੱਥੇ ਬੀਜ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਈ ਅਰਥ ਤੇ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਮੁਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇष੍ਟਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਰਚਨਾ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਪਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਰਾਗਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਗੁਹ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਗੂਹਨਮ੍ ।। ੩੩੮.

ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਥਾ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਲੁਕਾਈ।

ਆਸ੍ਚਰ੍ਯ੍ਯਵਦਭਿਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਙ੍ਗਹੀਨਂ ਨਰੋ ਯਦ੍ਵਨ੍ਨ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਕਾਵ੍ਯਮੇਚ ਚ ।। ੩੩੮.

ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਣਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਤਮ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਵੀ।

ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨੇਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਅਤਸ੍ਤਯੋਰੁਪਾਦਾਨਨਿਯਮਾਤ੍ ਪਦਭੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪਦਭੂ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ੇषੁ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍षਂ ਕਾਲੇ ਕृਤਯੁਗਤ੍ਰਯਂ । ਨਰ੍ਤ੍ਤੇ ਤਾਮ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਤਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖੋਦਯਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਗੇ ਸਾਰ੍ਗਾਦਿਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜਨ੍ਤੀ ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ।। ੩੩੮.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰ੍ਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮਜਂ ਵਿਭੁਂ । ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕਂ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਤਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਤਨ, ਚਮਕਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਨਨ੍ਦਃ ਸਹਜਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਸ ਕਦਾਚਨ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਤਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਚਮਤ੍‌ਕਾਰਰਸਾਹ੍ਵਯਾ ।। ੩੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਵਭਾਵਕ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਾਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਹਿਰ ਹੋਣੀ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਅਜਬਤਾ ਤੇ ਰਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰੋ ਯਃ ਸੋऽਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਤੋऽਭਿਮਾਨਸ੍ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਮਾਪ੍ਤਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਂ ।। ੩੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਦਲਾਵ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਪਣਾ ਪਛਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਭਿਮਾਨਾਦ੍ਰਤਿਃ ਸਾ ਚ ਪਰਿਪੋषਮੁਪੇਯੁषੀ । ਵ੍ਯਭਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਪਣੇ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਦਲਾਵ ਆਦਿ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ (ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਭੇਦਾਃ ਕਾਮਮਿਤਰੇ ਹਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਅਪ੍ਯਨੇਕਸ਼ਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਵਸ੍ਥਾਦਿਵਿਸ਼ੇषੋਤ੍ਥਪਰਿਘੋषਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਕਾਮ ਤੇ ਹੋਰ, ਹਾਸ ਆਦਿ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਸਨ੍ਤਾਨਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਰਾਗਾਦ੍ਬਵਤਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰੋ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੈਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ, ਤੇ ਤੀਖੇਪਣ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੀਰੋऽਵष੍ਟਮ੍ਭਜਃ ਸਙ੍ਕੋਚਭੂਰ੍ਵ੍ਵੀਭਤ੍ਸ ਇष੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਹਾਸ੍ਯਕਰੁਣਾ ਰੌਦ੍ਰਵੀਰਭਯਾਨਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਵੀਰਤਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਘਿਨ ਸਿਮਟਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਸਾ, ਦਇਆ, ਗੁੱਸਾ, ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਡਰ—

ਵੀਰਾਚ੍ਚਾਦ੍ਭੁਤਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੀਭਤ੍ਸਾਦ੍ਭਯਾਨਕਃ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਹਾਸ੍ਯਕਰੁਣਾ ਰੌਦ੍ਰਵੀਰਭਯਾਨਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਅਚੰਭਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਘਿਨ ਤੋਂ ਡਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਸਾ, ਦਇਆ, ਗੁੱਸਾ, ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਡਰ—

ਵੀਭਤ੍ਸਾਦ੍ਭੁਤਸ਼ਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਤੁਰੋ ਰਸਾਃ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰਿਵ ਵਿਨਾ ਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਨ ਵਾਣੀ ਭਾਤਿ ਨੀਰਸਾ ।। ੩੩੯.

ਘਿਨ ਤੋਂ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਰਸ ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵਾਣੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਫਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਸਂਸਾਰੇ ਕਵਿਰੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਥਾ ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਥੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਨੰਤ ਕਾਵਿ-ਸंसਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਸਂਸਾਰੇ ਕਵਿਰੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਥਾ ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਥੇਦਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਨੰਤ ਕਾਵਿ-ਸंसਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਨ ਭਾਵਹੀਨੋऽਸ੍ਤਿ ਰਸੋ ਨ ਭਾਵੋ ਰਸਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ । ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਰਸਾਨੇਭਿਰ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਰਸਾ ਇਤਿ ।। ੩੩੯.

ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਯਿਤਨੋऽष੍ਟੌ ਰਤਿਮੁਖਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ਯਾ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣਃ । ਮਨੋऽਨੁਕੂਲੇऽਨੁਭਵਃ ਸੁਖਸ੍ਯ ਰਤਿਰਿष੍ਯ੍ਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅੱਠ ਸਥਿਰ ਭਾਵ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਸਥਾਈ ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਅਚੰਭਾ ਆਦਿ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਮਨਸੋ ਵਿਕਾਸ਼ੋ ਹਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚੇਤੋਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਭਯਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਹਰਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਖੁਲਣਾ ਹਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਨਿਨ੍ਦਾ ਦੌਰ੍ਭਾਗ੍ਯਵਾਹਿਨਾਂ । ਵਿਸ੍ਮਯੋऽਤਿਸ਼ਯੇਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਸ੍ਤृਤਿਃ ।। ੩੩੯.

ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਘਿਨ ਜੁਗੁਪਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿੰਦਾ, ਦੁਖ-ਭਾਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਸਮਾਦ ਵਧੇਰੇ ਚੀਜ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਰਜਸਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਤੀਘਾਤੋ ਭਯਰਾਗਾਦ੍ਯੁਪਾਹਿਤਃ ।। ੩੩੯.

ਅੱਠ, ਅਚੰਭਾ ਆਦਿ, ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹਨ; ਅਚੰਭਾ ਕਰਮ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਮਰਾਗਾਦ੍ਯੁਪੇਤਾਨ੍ਤਃਕ੍ਸ਼ੋਭਜਨ੍ਮ ਵਪੁਰ੍ਜ੍ਜਲਂ । ਸ੍ਵੇਦੋ ਹਰ੍षਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਦੇਹੋਚ੍ਛਾਸਾऽਨ੍ਤਃਪੁਲਕੋਦ੍‌ਗਮਃ ।। ੩੩੯.

ਮਿਹਨਤ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂ ਵਿਚ ਖੜਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਰ੍षਾਦਿਜਨ੍ਮਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਯਾਦਿਭਿਃ । ਮਨੋਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਮਿष੍ਟਕ੍ਸ਼ਯਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੩੯.

ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਡਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕੂ ਲਾਨੁਕਾਰਿਣਿ । ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸਮਾਪ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਯਃ ਸ ਉਤ੍ਸਾਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਉਲਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਲਕੜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਸ਼ੋਭਭਵੋਤ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵੇਪਥੁਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਚषਾਦਾਦਿਜਨ੍ਮਾ ਕਾਨ੍ਤਿਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ ।। ੩੩੯.

ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਵੈਪਥੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲਾਪਣ, ਕਾਂਤੀ ਦੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖਾਨਨ੍ਦਾਦਿਜਨ੍ਨੇਤ੍ਰਜਲਮਸ਼੍ਰੁ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸ੍ਤਮਯਃ ਪ੍ਰਲਯੋ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੩੯.

ਦੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਲਯਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮ੍ਮਨਃ ਖੇਦੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਮਨਃ ਪੀੜਦਿਜਨ੍ਮਾ ਚ ਸਾਦੋ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਗਾ ।। ੩੩੯.

ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਨਿਰਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲਾਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।