ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਹਿਤਾਃ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰੇਣ ਸਂਲਾਪਂ ਯਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵਤੇ । ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋਤ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਕ੍ਸ਼ੇਪਿਭਿਰ੍ਮਿਥ ।। ੩੩੮.

ਜਿੱਥੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਮੁਖਂ ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਬੁਧੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਨਾਪਿ ਸਾ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਂ ਕਥੋਦ੍‌ਘਾਤਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਮੁਖ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ, ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵੀ।

ਆਮੁਖਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾ ਵੀਜਾਂਸ਼ੇषੂਪਜਾਯਤੇ । ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਧृਗ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਆਮੁਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਬੀਜ ਭਾਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਰਵਾ ਕਰੇ।

ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਂ । ਸੂਤ੍ਰਧਾਰਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵ ਵਾ ।। ੩੩੮.

ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੱਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹੋਵੇ।

ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਂ ਕਥੋਦ੍‌ਘਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਪ੍ਰਯੋਗਨ੍ਤੁ ਸੂਤ੍ਰਧृਗ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਤਰਧਾਰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰੇ।

ਤਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯੋ ਹਿ ਸਃ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਟਕਾਦੀਨਾਮਿਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੩੮.

ਫਿਰ ਜਦ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ 'ਸਰੀਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਦ੍ਧਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਬੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਸਿਦ੍ਧਮਾਗਮਦृष੍ਟਞ੍ਚ ਸृष੍ਟਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਇਤਂ ਕਵੇਃ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ — ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ; ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਵੇਖੇ ਗਏ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਪਿਤ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੀਜਂ ਵਿਨ੍ਦੁਃ ਪਤਾਕਾ ਚ ਪ੍ਰਕਰੀ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇष੍ਟਾ ਅਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਬੀਜ, ਬਿੰਦੂ, ਪਤਾਕਾ, ਪ੍ਰਕਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ — ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਦ੍ਭਾਵ ਏਵ ਚ । ਨਿਯਤਾ ਚ ਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਫਲਯੋਗਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੩੩੮.

ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਯਤਨ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ — ਇਹ ਪੰਜ ਫਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹਨ।

ਮੁਖਂ ਪ੍ਰਤਿਮੁਖਂ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਮਰ੍षਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ । ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਵਹਣਞ੍ਚੇਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚੈਵ ਸਨ੍ਧਯਃ ।। ੩੩੮.

ਮੁਖ, ਪ੍ਰਤਿਮੁਖ, ਗਰਭ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵਹਣ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬਹੁਧਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ । ਫਲਾਵਸਾਨਂ ਯਚ੍ਚੈਵ ਵੀਜਂ ਤਦਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਬੀਜ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਵੀਜਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਰਸਸਮ੍ਭਵਾ । ਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਾਨੁਗਤਂ ਤਨ੍ਮੁਖਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੩੩੮.

ਜਿੱਥੇ ਬੀਜ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਈ ਅਰਥ ਤੇ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਮੁਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇष੍ਟਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਰਚਨਾ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਪਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਰਾਗਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਗੁਹ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਗੂਹਨਮ੍ ।। ੩੩੮.

ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਥਾ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਲੁਕਾਈ।

ਆਸ੍ਚਰ੍ਯ੍ਯਵਦਭਿਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਙ੍ਗਹੀਨਂ ਨਰੋ ਯਦ੍ਵਨ੍ਨ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਕਾਵ੍ਯਮੇਚ ਚ ।। ੩੩੮.

ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਣਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਤਮ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਵੀ।

ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨੇਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਅਤਸ੍ਤਯੋਰੁਪਾਦਾਨਨਿਯਮਾਤ੍ ਪਦਭੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪਦਭੂ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ੇषੁ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍षਂ ਕਾਲੇ ਕृਤਯੁਗਤ੍ਰਯਂ । ਨਰ੍ਤ੍ਤੇ ਤਾਮ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਤਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖੋਦਯਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਗੇ ਸਾਰ੍ਗਾਦਿਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜਨ੍ਤੀ ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ।। ੩੩੮.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰ੍ਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮਜਂ ਵਿਭੁਂ । ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕਂ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਤਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਤਨ, ਚਮਕਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਨਨ੍ਦਃ ਸਹਜਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਸ ਕਦਾਚਨ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਤਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਚਮਤ੍‌ਕਾਰਰਸਾਹ੍ਵਯਾ ।। ੩੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਵਭਾਵਕ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਾਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਹਿਰ ਹੋਣੀ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਅਜਬਤਾ ਤੇ ਰਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰੋ ਯਃ ਸੋऽਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਤੋऽਭਿਮਾਨਸ੍ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਮਾਪ੍ਤਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਂ ।। ੩੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਦਲਾਵ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਪਣਾ ਪਛਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਭਿਮਾਨਾਦ੍ਰਤਿਃ ਸਾ ਚ ਪਰਿਪੋषਮੁਪੇਯੁषੀ । ਵ੍ਯਭਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰ ਇਤਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਪਣੇ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਦਲਾਵ ਆਦਿ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ (ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਭੇਦਾਃ ਕਾਮਮਿਤਰੇ ਹਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਅਪ੍ਯਨੇਕਸ਼ਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਵਸ੍ਥਾਦਿਵਿਸ਼ੇषੋਤ੍ਥਪਰਿਘੋषਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੩੯.

ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਕਾਮ ਤੇ ਹੋਰ, ਹਾਸ ਆਦਿ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਸਨ੍ਤਾਨਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਰਾਗਾਦ੍ਬਵਤਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰੋ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੈਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੩੩੯.

ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ, ਤੇ ਤੀਖੇਪਣ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੀਰੋऽਵष੍ਟਮ੍ਭਜਃ ਸਙ੍ਕੋਚਭੂਰ੍ਵ੍ਵੀਭਤ੍ਸ ਇष੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਹਾਸ੍ਯਕਰੁਣਾ ਰੌਦ੍ਰਵੀਰਭਯਾਨਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਵੀਰਤਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਘਿਨ ਸਿਮਟਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਸਾ, ਦਇਆ, ਗੁੱਸਾ, ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਡਰ—

ਵੀਰਾਚ੍ਚਾਦ੍ਭੁਤਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੀਭਤ੍ਸਾਦ੍ਭਯਾਨਕਃ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਹਾਸ੍ਯਕਰੁਣਾ ਰੌਦ੍ਰਵੀਰਭਯਾਨਕਾਃ ।। ੩੩੯.

ਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਅਚੰਭਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਘਿਨ ਤੋਂ ਡਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਸਾ, ਦਇਆ, ਗੁੱਸਾ, ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਡਰ—

ਵੀਭਤ੍ਸਾਦ੍ਭੁਤਸ਼ਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਤੁਰੋ ਰਸਾਃ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰਿਵ ਵਿਨਾ ਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਨ ਵਾਣੀ ਭਾਤਿ ਨੀਰਸਾ ।। ੩੩੯.

ਘਿਨ ਤੋਂ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਰਸ ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵਾਣੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਫਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਸਂਸਾਰੇ ਕਵਿਰੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਥਾ ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਥੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਨੰਤ ਕਾਵਿ-ਸंसਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਸਂਸਾਰੇ ਕਵਿਰੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਥਾ ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਥੇਦਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩੯.

ਅਨੰਤ ਕਾਵਿ-ਸंसਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਨ ਭਾਵਹੀਨੋऽਸ੍ਤਿ ਰਸੋ ਨ ਭਾਵੋ ਰਸਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ । ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਰਸਾਨੇਭਿਰ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਰਸਾ ਇਤਿ ।। ੩੩੯.

ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।