ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਯਾਯੋਗਭਾਣਵੀਥ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਰੋਟਕਾਨ੍ਯਥ ਨਾਟਿਕਾ । ਸਟ੍ਟਕਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਃ ਕਰ੍ਣਾ ਏਕੋ ਦੁਰ੍ਮ੍ਮਲ੍ਲਿਕਾ ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਵਿਆਯੋਗ, ਭਾਣ, ਵੀਥੀ, ਅੰਗ, ਟ੍ਰੋਟਕਾ, ਨਾਟਿਕਾ, ਸੱਟਕਾ, ਸ਼ਿਲਪਕ, ਕਰਣਾ, ਏਕ ਤੇ ਦੁਰਮੱਲਿਕਾ ਵੀ।

ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਭਾਣਿਕਾ ਭਾਣੀ ਗੋष੍ਠੀ ਹਲ੍ਲੀਸ਼ਕਾਨਿ ਚ । ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਗਦਿਤਂ ਨਾਟ੍ਯਰਾਸਕਂ ਰਾਸਕਂ ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਭਾਣਿਕਾ, ਭਾਣੀ, ਗੋਸ਼ਠੀ, ਹੱਲੀਸ਼ਕ, ਕਾਵਿ, ਸ਼੍ਰੀਗਦਿਤ, ਨਾਟਯਰਾਸਕ, ਤੇ ਰਾਸਕ ਵੀ।

ਉਲ੍ਲਾਪ੍ਯਕਂ ਪ੍ਰੇਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਤਤ੍ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੀ ਗਤਿਃ ।। ੩੩੮.

ਉਲਾਪਯਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਂਕਸ਼ਨ—ਇਹ ਸੱਤਾਈਂ ਹਨ; ਤੇ ਲਕੜੀ ਦੀ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ: ਆਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿषਯਂ ਸ਼ੇषਃ ਕ੍ਕਾਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗੇ ਨਿਵृਤੇ ਦ੍ਵੌ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵੁਭਾਵਪਿ ।। ੩੩੮.

ਆਮ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੂਰਵਰੰਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਸਭਾਵਮਿਭਾਵਾਨੁਭਾਵਾ ਅਭਿਨਯਾਸ੍ਤਥਾ । ਅਙ੍ਕਃ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰੈਵੋਪਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਰਸ, ਭਾਵ, ਉਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਤੇ ਅਭਿਨਯ, ਅੰਗ ਤੇ ਸਥਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਮ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੇषੋऽਵਸਰੇ ਵਾਚ੍ਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸਾਧਨਨ੍ਨਾਟ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ਕਰਣਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ ਲਕੜੀਆਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਰਮ।

ਇਤਿਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗੋ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਨਾਨ੍ਦੀਮੁਖਾਨਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗਕੇ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਪੂਰਵਰੰਗ ਵਿਚ ਬਤੀਹ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ।

ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਗੁਰੂਣਾਮਪਿ ਚ ਸ੍ਤੁਤਿਃ । ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਨृਪਾਦੀਨਾਮਾਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਾਦਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਨ੍ਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰੋऽਸੌ ਰੁਪਕੇषੁ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਗੁਰੁਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਪੌਰੁषਂ ਕਵੇਃ ।। ੩੩੮.

ਨਾਂਦੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਫਿਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬਮ੍ਧਾਰ੍ਥੌ ਚ ਕਾਵ੍ਯ੍ਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚੈਤਾਨੇष ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਨਟੀ ਵਿਦੂषਕੋ ਵਾਪਿ ਪਾਰਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਿਕ ਏਵ ਵਾ ।। ੩੩੮.

ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ — ਇਹ ਪੰਜੋ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਨਟਨੀ, ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਸਹਾਇਕ ਦੱਸੇ।

ਸਹਿਤਾਃ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰੇਣ ਸਂਲਾਪਂ ਯਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵਤੇ । ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋਤ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਕ੍ਸ਼ੇਪਿਭਿਰ੍ਮਿਥ ।। ੩੩੮.

ਜਿੱਥੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਮੁਖਂ ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਬੁਧੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਨਾਪਿ ਸਾ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਂ ਕਥੋਦ੍‌ਘਾਤਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਮੁਖ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ, ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵੀ।

ਆਮੁਖਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾ ਵੀਜਾਂਸ਼ੇषੂਪਜਾਯਤੇ । ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਧृਗ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਆਮੁਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਬੀਜ ਭਾਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਰਵਾ ਕਰੇ।

ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਂ । ਸੂਤ੍ਰਧਾਰਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵ ਵਾ ।। ੩੩੮.

ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੱਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹੋਵੇ।

ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਂ ਕਥੋਦ੍‌ਘਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਪ੍ਰਯੋਗਨ੍ਤੁ ਸੂਤ੍ਰਧृਗ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਤਰਧਾਰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰੇ।

ਤਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯੋ ਹਿ ਸਃ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਟਕਾਦੀਨਾਮਿਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੩੮.

ਫਿਰ ਜਦ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ 'ਸਰੀਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਦ੍ਧਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਬੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਸਿਦ੍ਧਮਾਗਮਦृष੍ਟਞ੍ਚ ਸृष੍ਟਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਇਤਂ ਕਵੇਃ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ — ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ; ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਵੇਖੇ ਗਏ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਪਿਤ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੀਜਂ ਵਿਨ੍ਦੁਃ ਪਤਾਕਾ ਚ ਪ੍ਰਕਰੀ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇष੍ਟਾ ਅਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਬੀਜ, ਬਿੰਦੂ, ਪਤਾਕਾ, ਪ੍ਰਕਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ — ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਦ੍ਭਾਵ ਏਵ ਚ । ਨਿਯਤਾ ਚ ਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਫਲਯੋਗਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੩੩੮.

ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਯਤਨ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ — ਇਹ ਪੰਜ ਫਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹਨ।

ਮੁਖਂ ਪ੍ਰਤਿਮੁਖਂ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਮਰ੍षਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ । ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਵਹਣਞ੍ਚੇਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚੈਵ ਸਨ੍ਧਯਃ ।। ੩੩੮.

ਮੁਖ, ਪ੍ਰਤਿਮੁਖ, ਗਰਭ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵਹਣ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬਹੁਧਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ । ਫਲਾਵਸਾਨਂ ਯਚ੍ਚੈਵ ਵੀਜਂ ਤਦਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਬੀਜ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਵੀਜਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਰਸਸਮ੍ਭਵਾ । ਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਾਨੁਗਤਂ ਤਨ੍ਮੁਖਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੩੩੮.

ਜਿੱਥੇ ਬੀਜ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਈ ਅਰਥ ਤੇ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਮੁਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇष੍ਟਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਰਚਨਾ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਪਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਰਾਗਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਗੁਹ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਗੂਹਨਮ੍ ।। ੩੩੮.

ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਥਾ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਲੁਕਾਈ।

ਆਸ੍ਚਰ੍ਯ੍ਯਵਦਭਿਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਙ੍ਗਹੀਨਂ ਨਰੋ ਯਦ੍ਵਨ੍ਨ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਕਾਵ੍ਯਮੇਚ ਚ ।। ੩੩੮.

ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਣਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਤਮ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਵੀ।

ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨੇਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਅਤਸ੍ਤਯੋਰੁਪਾਦਾਨਨਿਯਮਾਤ੍ ਪਦਭੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪਦਭੂ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ੇषੁ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍षਂ ਕਾਲੇ ਕृਤਯੁਗਤ੍ਰਯਂ । ਨਰ੍ਤ੍ਤੇ ਤਾਮ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਤਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖੋਦਯਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਗੇ ਸਾਰ੍ਗਾਦਿਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜਨ੍ਤੀ ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ।। ੩੩੮.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰ੍ਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮਜਂ ਵਿਭੁਂ । ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕਂ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੩੩੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਤਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਤਨ, ਚਮਕਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਨਨ੍ਦਃ ਸਹਜਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਸ ਕਦਾਚਨ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਤਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਚਮਤ੍‌ਕਾਰਰਸਾਹ੍ਵਯਾ ।। ੩੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਵਭਾਵਕ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਾਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਹਿਰ ਹੋਣੀ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਅਜਬਤਾ ਤੇ ਰਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।